1. વ્યાખ્યાન (કથન કે પ્રવચન) પદ્ધતિ
૧. સમજૂતી (પ્રસ્તાવના):
- વ્યાખ્યાન પદ્ધતિ એ શિક્ષણની સૌથી જૂની પદ્ધતિ છે. પ્રાચીન સમયમાં જ્યારે છાપકામના યંત્રો કે ચોપડીઓ નહોતા, ત્યારે આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ થતો હતો.
- આ પદ્ધતિ ‘એક-માર્ગીય’ (One-way) છે, એટલે કે આમાં શિક્ષક માત્ર બોલે છે અને વિદ્યાર્થીઓ મૂંગા મોઢે શાંતિથી સાંભળે છે.
- આમાં વિદ્યાર્થીઓએ જાતે કોઈ પ્રવૃત્તિ કરવાની હોતી નથી, તેથી તેમનામાં તર્કશક્તિ કે અવલોકન શક્તિનો વિકાસ થતો નથી.
- આ પદ્ધતિ મોટેભાગે કોલેજોમાં કે ઉપલા વર્ગોમાં માત્ર ‘માહિતી’ આપવા માટે જ વધારે વપરાય છે.
૨. લાક્ષણિકતાઓ:
- શિક્ષક માટે અનુકૂળ: આ પદ્ધતિમાં શિક્ષકે માત્ર બોલવાનું જ હોવાથી, તેમને ભણાવવું ખૂબ સહેલું અને આકર્ષક લાગે છે.
- મોટા વર્ગો માટે બેસ્ટ: એક જ સમયે ઘણા બધા વિદ્યાર્થીઓને એકસાથે ભણાવી શકાય છે.
- સમયની બચત: બહુ ઓછા સમયમાં ઘણી બધી માહિતી આપી શકાય છે.
- નોંધ લેવાની સુવિધા: શિક્ષક ભણાવતા હોય ત્યારે વિદ્યાર્થીઓ સાંભળવાની સાથે સાથે પોતાની નોટબુકમાં નોંધ (Notes) તૈયાર કરી શકે છે.
- વિચારોનો પ્રવાહ: શિક્ષક પોતાના વિચારોનો સળંગ પ્રવાહ જાળવી શકે છે અને તેઓ આખા ક્લાસ દરમિયાન સતત એક્ટિવ (જાગૃત) રહે છે.
૩. પદ્ધતિને વધુ ઉપયોગી બનાવવાના સૂચનો: જો શિક્ષકે આ પદ્ધતિથી ભણાવવું જ હોય, તો ક્લાસ કંટાળાજનક ન બને તે માટે નીચેની બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ:
- બ્લેકબોર્ડનો ઉપયોગ: ભણાવતી વખતે શિક્ષકે જરૂર પડે ત્યાં કાળા પાટિયા (Blackboard) નો ઉપયોગ ચોક્કસ કરવો જોઈએ.
- શૈક્ષણિક સાધનો: વાતને સ્પષ્ટ કરવા ચાર્ટ, નકશા કે મોડેલ જેવા સાધનો વાપરવા જોઈએ.
- પ્રશ્નોત્તરી: સતત ભાષણ આપવાને બદલે વચ્ચે-વચ્ચે પ્રશ્નો પૂછવા જોઈએ, જેથી બાળકો જાગતા રહે અને તેમનું ધ્યાન ભટકે નહીં.
- સ્પષ્ટ અવાજ: શિક્ષકનો અવાજ પાછળ બેઠેલા બાળકને પણ સંભળાય તેવો સ્પષ્ટ હોવો જોઈએ, પણ બહુ મોટો કે ઘાંટા પાડીને બોલવું જોઈએ નહીં.
- સરળ ભાષા: શિક્ષકે બહુ અઘરા, આલંકારિક કે સાહિત્યિક શબ્દો વાપરવાનું ટાળવું જોઈએ.
- છેલ્લે ભણાવી દીધા પછી, બાળકોને કેટલું સમજાયું તે જાણવા માટે મૂલ્યાંકન (ટેસ્ટ) માટે પ્રશ્નો પૂછવા જોઈએ.
૪. ફાયદાઓ (Advantages):
- ઝડપી અભ્યાસક્રમ: કોર્સ બહુ લાંબો હોય ત્યારે તેને ફટાફટ પૂરો કરવા માટે આ પદ્ધતિ ખૂબ કામ લાગે છે.
- ક્યાં ઉપયોગી?: કોઈ નવો કે અઘરો પાઠ શરૂ કરવો હોય, ઐતિહાસિક વૈજ્ઞાનિકોની વાર્તા કહેવી હોય, કોઈ સિદ્ધાંત સમજાવવો હોય અથવા આખા પાઠનું રિવિઝન (પુનરાવર્તન) કરાવવું હોય, ત્યારે આ પદ્ધતિ બેસ્ટ છે.
- તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓ માટે પ્રેરણાદાયક: શિક્ષકનું અસરકારક અને પાવરફુલ ભાષણ હોશિયાર બાળકોને નવું શીખવાની પ્રેરણા આપે છે.
૫. મર્યાદાઓ (ગેરફાયદા):
- વિદ્યાર્થીઓ નિષ્ક્રિય: આખી પદ્ધતિ શિક્ષક પર જ આધારિત હોવાથી, બાળકોએ માત્ર મૂર્તિની જેમ બેસીને સાંભળવાનું જ હોય છે (તેઓ નિષ્ક્રિય બની જાય છે).
- ગોખણપટ્ટીને ઉત્તેજન: બાળકોને જાતે પ્રયોગ કરવાનો ચાન્સ ન મળતો હોવાથી, તેઓ સમજવાને બદલે માત્ર યાદ રાખવા (ગોખવા) પર જ આધાર રાખે છે.
- કંટાળાજનક અને નવો અનુભવ નહીં: શિક્ષક માત્ર બોલ્યા કરે અને કોઈ નવા સંદર્ભ પુસ્તકો કે સાધનો ન વાપરે, તો બાળકોને કંઈ નવું લાગતું નથી અને ક્લાસ કંટાળાજનક બની જાય છે.
- ક્ષણિક જ્ઞાન: આ પદ્ધતિથી મળેલું જ્ઞાન લાંબો સમય યાદ રહેતું નથી, બાળકો જલ્દી ભૂલી જાય છે.
- નાના બાળકો માટે નકામી: નીચલા ધોરણના (નાના) બાળકો માટે આ પદ્ધતિ મનોવિજ્ઞાનની દ્રષ્ટિએ બિલકુલ યોગ્ય નથી, કારણ કે તેઓ લાંબો સમય શાંતિથી બેસી શકતા નથી.
2. નિદર્શન (દાર્શનિક) પદ્ધતિ
૧. પ્રસ્તાવના (Introduction):
- સરળ અને સ્વીકૃત પદ્ધતિ: નિદર્શન પદ્ધતિ વિજ્ઞાન ભણાવવા માટે ખૂબ જ સ્વીકારાયેલી અને એકદમ સરળ પદ્ધતિ છે, જેમાં શિક્ષક અને વિદ્યાર્થી વચ્ચે વાતચીત (આંતરક્રિયા) થઈ શકે છે.
- ક્યારે ઉપયોગી?: જ્યારે નાના ધોરણના બાળકો જાતે પ્રયોગ કરવા માટે પૂરતા સમજદાર ન હોય, બધા બાળકોને આપી શકાય તેટલા સાધનો શાળામાં ન હોય, અથવા મોટા વર્ગમાં પ્રયોગ બહુ જોખમી હોય ત્યારે શિક્ષક આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરે છે.
- વિદ્યાર્થીઓની ભૂમિકા: આમાં વિદ્યાર્થીઓએ પ્રયોગને ધ્યાનથી જોવાનો હોય છે, પ્રયોગના પગથિયાં સમજવાના હોય છે અને તે પરથી તારણો કાઢવાના હોય છે.
- શક્તિઓનો વિકાસ: પ્રયોગ દરમિયાન શિક્ષક પ્રશ્નો પૂછે છે, જેનાથી બાળકો સક્રિય રહે છે અને તેમનામાં અવલોકન શક્તિ (જોવાની શક્તિ), નિર્ણય શક્તિ અને તર્ક શક્તિનો વિકાસ થાય છે.
- જીવંત શિક્ષણ: માત્ર વ્યાખ્યાન (ભાષણ) પદ્ધતિમાં બાળકો મૂંગા બેસી રહે છે, જ્યારે આ પદ્ધતિમાં શિક્ષક પ્રયોગ કરે છે અને સાથે પ્રશ્નોત્તરી, મોડેલ, ચાર્ટ વગેરેનો ઉપયોગ કરે છે, જેથી બંને સક્રિય રહે છે.
- આધુનિક સમયમાં આ પદ્ધતિમાં ચાર્ટ, મોડેલ ઉપરાંત LCD પ્રોજેક્ટર (PPT), અને વિડીયોનો પણ ઉપયોગ થાય છે.
૨. સારા નિદર્શન માટે ધ્યાનમાં રાખવાની બાબતો (Things to keep in mind for a good demonstration): શિક્ષકે વર્ગમાં પ્રયોગ બતાવતી વખતે નીચેની બાબતોનું ખાસ ધ્યાન રાખવું જોઈએ:
- સ્પષ્ટતા અને પ્રકાશ: પ્રયોગના સાધનો મોટા હોવા જોઈએ અને ટેબલ પર પૂરતો પ્રકાશ હોવો જોઈએ જેથી છેલ્લી પાટલી પર બેઠેલા બાળકને પણ બધું સ્પષ્ટ દેખાય.
- ટેબલની ગોઠવણ: નાના વર્ગોમાં પ્રયોગના ટેબલની આસપાસ બાળકોને ઊભા રાખીને પ્રયોગ બતાવવો જોઈએ. ટેબલ મોટું અને પૂરતી ઊંચાઈવાળું હોવું જોઈએ.
- સાધનોની ક્રમબદ્ધ ગોઠવણી: પ્રયોગ શરૂ કરતા પહેલા સાધનોને યોગ્ય ક્રમમાં ગોઠવી દેવા. વાપરવાના સાધનો ડાબી બાજુ મૂકવા અને વપરાઈ ગયા પછી તેને જમણી બાજુ મૂકવા જોઈએ.
- ટેબલ પર સ્વચ્છતા: બધી જ વસ્તુઓ એકસાથે ટેબલ પર ન મૂકવી. જરૂર પડે તેમ જ વસ્તુ કાઢવી. ટેબલ પર નકામી વસ્તુઓ કે પુસ્તકો ન રાખવા અને સ્વચ્છતા જાળવવી.
- પૂર્વ તૈયારી (પ્રેક્ટિસ): પ્રયોગ વર્ગમાં નિષ્ફળ ન જાય તે માટે શિક્ષકે ઘરે અગાઉથી જ પ્રયોગ કરી જોવો જોઈએ. જો વર્ગમાં પ્રયોગ નિષ્ફળ જાય તો તેનું કારણ શોધીને ફરીથી કરી બતાવવો જોઈએ. તૂટી જાય તેવા સાધનો એક્સ્ટ્રા (વધારાના) રાખવા જોઈએ.
- સાધનોની ખામી: શિક્ષકે ક્યારેય સાધનો ખરાબ છે તેવી ફરિયાદ ન કરવી જોઈએ, પરંતુ ખામી સુધારીને પોતાની આવડત સાબિત કરવી જોઈએ.
- વિદ્યાર્થીઓનો સાથ: પ્રયોગ વખતે શિક્ષકે વારાફરતી બાળકોને બોલાવીને તેમની મદદ લેવી જોઈએ અને બાળકોમાં જિજ્ઞાસા જળવાઈ રહે તેવું વાતાવરણ ઊભું કરવું જોઈએ.
- ઋતુ અને સમયનું ધ્યાન: કેટલાક રસાયણો કે સાધનો પર ઋતુ અને હવામાનની અસર થતી હોવાથી શિક્ષકે તે મુજબ પ્રયોગનું આયોજન કરવું જોઈએ.
- બ્લેકબોર્ડનો ઉપયોગ: ટેબલની પાછળ મોટું કાળું પાટિયું (બ્લેકબોર્ડ) હોવું જોઈએ, જેના પર શિક્ષક પ્રયોગનો હેતુ, સાધનો, રીત, આકૃતિ અને તારણો લખી શકે.
- નોંધ લેવી: વિદ્યાર્થીઓ પોતાની નોટબુકમાં પ્રયોગની નોંધ જાતે અને વ્યવસ્થિત લખે તેનો શિક્ષકે આગ્રહ રાખવો અને તેમની નોટબુક ચેક કરવી.
૩. નિદર્શન પદ્ધતિના ફાયદા (Advantages of Demonstration Method):
- વિદ્યાર્થીઓ સક્રિય રહે છે: ભલે આ પદ્ધતિમાં શિક્ષક કેન્દ્રમાં છે, છતાં બાળકો પ્રયોગ જુએ છે, નોંધ કરે છે, પ્રશ્નોના જવાબ આપે છે અને પ્રયોગમાં મદદ કરતા હોવાથી તેઓ એક્ટિવ (સક્રિય) રહે છે.
- રસપ્રદ અને મનોવૈજ્ઞાનિક: બાળકો નરી આંખે જીવંત મોડેલ અને પ્રત્યક્ષ વસ્તુઓ જોતા હોવાથી તેમને વિજ્ઞાન ભણવામાં ખૂબ મજા અને રસ પડે છે.
- સલામતી: જોખમી કે ભયજનક (ખતરનાક) પ્રયોગો બાળકો જાતે કરે તો અકસ્માત થઈ શકે છે, તેથી શિક્ષક જાતે કરી બતાવે તે વધુ સલામત છે.
- ખર્ચ અને સમયની બચત: મોંઘા સાધનો બધા બાળકોને આપવાને બદલે શિક્ષક એકવાર જાતે બતાવી દે તો પૈસા બચે છે. વળી, ઓછા સમયમાં ઘણા બધા પ્રયોગો બતાવી શકાય છે.
- શક્તિઓનો વિકાસ: આ પદ્ધતિથી બાળકોની જોવાની (અવલોકન), અર્થ કાઢવાની અને નિર્ણય લેવાની શક્તિઓનો ખૂબ સારો વિકાસ થાય છે.
૪. નિદર્શન પદ્ધતિની મર્યાદાઓ (Limitations of Demonstration Method):
- જાતે કરવાનો અનુભવ નહીં: બાળકોને પોતાના હાથે સાધનો પકડીને પ્રયોગ કરવાનો મોકો મળતો નથી, તેથી તેમનામાં પ્રયોગ કરવાના કૌશલ્યો કે સંપૂર્ણ વૈજ્ઞાનિક વલણનો વિકાસ થતો નથી.
- શિક્ષક-કેન્દ્રી: આમાં સંપૂર્ણ જવાબદારી શિક્ષકની હોય છે અને તે જ સતત કામ કરે છે, જ્યારે બાળકો તેમની સરખામણીમાં નિષ્ક્રિય (passive) બની જાય છે. આમાં ‘જાતે કરીને શીખવા’ નો સિદ્ધાંત જળવાતો નથી.
- વ્યક્તિગત તફાવતની અવગણના: ક્લાસમાં હોશિયાર અને નબળા એમ બંને પ્રકારના બાળકો હોય છે, પરંતુ આ પદ્ધતિમાં બધાને એકસાથે અને એક જ સ્પીડે ભણાવવામાં આવે છે, જે નબળા બાળકો માટે અઘરું પડી શકે છે.
- મોટા વર્ગમાં મુશ્કેલી: જો વર્ગમાં બાળકોની સંખ્યા ખૂબ વધારે હોય, તો પાછળ બેઠેલા બાળકોને પ્રયોગ બરાબર દેખાતો નથી.
- નિષ્ફળતાનું જોખમ: જો શિક્ષકે અગાઉથી સાધનો ચેક ન કર્યા હોય અને ક્લાસમાં પ્રયોગ નિષ્ફળ જાય, તો બાળકોના મગજમાં તેની ખોટી છાપ પડે છે.
ટૂંકમાં, નિદર્શન પદ્ધતિ એ વિજ્ઞાન શિક્ષણ માટે ખૂબ જ અસરકારક અને સમય-નાણાં બચાવતી પદ્ધતિ છે, પરંતુ તેનો મહત્તમ લાભ લેવા માટે શિક્ષકનું આગોતરું આયોજન અને કુશળતા ખૂબ જ જરૂરી bad
3. પ્રયોગ પદ્ધતિ (Experimental Method)
૧. પ્રસ્તાવના (Introduction):
- પ્રયોગ પદ્ધતિ એ વિજ્ઞાન શિક્ષણની ખૂબ જ અગત્યની અને તાર્કિક (Logical) પદ્ધતિ છે.
- સોન્ડર્સ નામના વિદ્વાને કહ્યું છે કે, “ભલે આપણે પ્રયોગની તાર્કિક જરૂરિયાત સ્વીકારીએ કે ન સ્વીકારીએ, પણ એ હકીકત છે કે જ્યારે બાળક પોતાના હાથમાં સાધનો પકડીને જાતે પ્રયોગ કરે છે, ત્યારે તેની અસર શિક્ષક દ્વારા દૂરથી બતાવેલા પ્રયોગ કરતાં ઘણી જ વધારે અને મજબૂત (ગાઢ) હોય છે”.
- આ પદ્ધતિ સંપૂર્ણપણે ‘વિદ્યાર્થી-કેન્દ્રી’ છે અને તેમાં ‘ક્રિયા દ્વારા શિક્ષણ’ (Learning by doing) ના સિદ્ધાંતનો અમલ કરવામાં આવે છે.
- આ પદ્ધતિમાં બાળકો પ્રયોગશાળામાં જઈને પોતાના હાથે પ્રયોગો કરીને જ્ઞાન મેળવે છે.
- પ્રાયોગિક કાર્યો બે પ્રકારના હોય છે:
- (૧) પ્રયોગશાળાની અંદર કરવાના પ્રયોગો (જેમાં સાધનો અને રસાયણો વપરાય છે) અને
- (૨) પ્રયોગશાળાની બહાર કરવાના પ્રયોગો (જેમ કે ખેતી, બગીચો કે વનસ્પતિને લગતા પ્રયોગો).
- આ પદ્ધતિમાં શિક્ષક માત્ર એક ‘માર્ગદર્શક’ તરીકે કામ કરે છે, જ્યારે સાધનો પસંદ કરવા, ગોઠવવા, પ્રયોગ કરવો, નોંધ લેવી અને તારણ કાઢવું – આ બધું વિદ્યાર્થીઓ જાતે જ કરે છે.
૨. પ્રયોગ પદ્ધતિના પ્રકારો (Types of Experimental Method):
- (૧) નિયંત્રિત પ્રયોગ પદ્ધતિ (Controlled Experiment Method): આ પ્રકારમાં અગાઉથી જે સિદ્ધાંતો નક્કી છે, તેની ખાતરી કરવા માટે પ્રયોગ કરવામાં આવે છે. આમાં વિદ્યાર્થીઓને પ્રયોગનો હેતુ અને પ્રયોગની પદ્ધતિની માહિતી પહેલેથી જ આપી દેવામાં આવે છે. માધ્યમિક શાળાના બાળકો માટે આ પદ્ધતિ ખૂબ કામની છે કારણ કે તેનાથી સાધનોનો પરિચય થાય છે અને અવલોકન નોંધીને કામ કરવાની આવડત આવે છે.
- (૨) અનિયંત્રિત કે મુક્ત પ્રયોગ પદ્ધતિ (Uncontrolled or Free Experiment Method): આ પ્રયોગમાં પરિણામ શું આવશે તે અગાઉથી કોઈ જાણતું નથી. વિદ્યાર્થીએ જાતે જ પ્રયોગ કરીને તેનું પરિણામ અને તારણ નક્કી કરવાનું હોય છે. આને ‘મુક્ત’ અથવા ‘અપરિણામગામી’ પદ્ધતિ પણ કહેવાય છે. બાળકોમાં ધીમે ધીમે નિયંત્રિત પ્રયોગ પરથી મુક્ત પ્રયોગ કરવાની સૂઝ અને વ્યવસ્થાશક્તિ ખીલવી જોઈએ.
૩. પ્રયોગ કાર્ય આપવાનું ધ્યેય (ઉદ્દેશો) (Aims of Experimental Work):
- વિદ્યાર્થીઓને જાત-અનુભવ (સ્વાનુભવો) મળે, જેથી તેઓ યોગ્ય સમજણ કેળવે અને જાતે વિચારતા થાય.
- સિદ્ધાંતો અને નિયમોને વિદ્યાર્થીઓ જાતે પ્રયોગ કરીને સમજે તો તેઓ તેનો સમજપૂર્વક ઉપયોગ કરી શકે છે.
- તેમનામાં ઊંડાણથી વિચારવાની, ચોકસાઈપૂર્વક આંક (માપ) જોવાની અને નોંધ લેવાની ટેવ પડે છે.
- બાળકો શક્ય હોય ત્યાં નવા સાધનો બનાવે અને એક સાધનની જગ્યાએ બીજા સાધનનો (વિકલ્પનો) ઉપયોગ કરતા શીખે.
- નવી પરિસ્થિતિમાં પોતાના જ્ઞાનનો અને સિદ્ધાંતોનો વ્યવહારુ ઉપયોગ કરતા થાય.
- તેમનામાં કોઈ સમસ્યા હોય તો તેનું પૃથ્થકરણ (Analysis) કરીને, પોતાનાં પૂર્વજ્ઞાનના આધારે જાતે ઉકેલ શોધવાની શક્તિ વિકસે છે.
૪. પ્રયોગ પદ્ધતિનો અસરકારક ઉપયોગ (Effective Use):
- પ્રયોગ શરૂ કરતા પહેલા શિક્ષકે બાળકોને તેની સંપૂર્ણ માહિતી આપવી જોઈએ અને વિદ્યાર્થીઓ પ્રયોગના હેતુથી જાગૃત હોવા જોઈએ.
- પ્રયોગ માટે પૂરતા અને કાર્યક્ષમ (ચાલુ હાલતમાં) હોય તેવા સાધનો અને રસાયણોની વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ.
- શિક્ષકની સૂચનાની ભાષા એકદમ સરળ, સાદી અને સમજાય તેવી હોવી જોઈએ.
- બાળકો જાતે પ્રયોગ કરે, સાધનો ગોઠવે અને પોતાની નોટબુકમાં સાચું જ પરિણામ (અવલોકન) નોંધે તેવો શિક્ષકે આગ્રહ રાખવો.
- શિક્ષકે વારાફરતી દરેક ટેબલ પર જઈને બાળકોને માર્ગદર્શન આપવું અને પ્રયોગમાં થતી ભૂલો વિશે તેમનું ધ્યાન દોરવું.
- પ્રયોગ પહેલાં અને પછી શિક્ષકે પ્રશ્નો પૂછીને જરૂરી સ્પષ્ટતા આપવી જોઈએ.
- પ્રયોગ પૂરો થયા પછી સાધનો સાફ કરીને યોગ્ય જગ્યાએ મૂકવાની બાળકોને ટેવ પાડવી.
- જોખમી કે બહુ કિંમતી સાધનોવાળા પ્રયોગો બાળકોને જાતે કરવા ન આપવા અને વિદ્યાર્થીઓને પ્રાથમિક સારવાર (First Aid) ના સાધનોનું જ્ઞાન આપવું.
૫. પ્રયોગ પદ્ધતિના ફાયદા (Advantages):
- વિદ્યાર્થીઓમાં પ્રાયોગિક કામ કરવાના કૌશલ્યો વિકસે છે અને તેઓ પ્રયોગશાળામાં જાતે કામ કરતા થાય છે.
- તેમની માનસિક શક્તિઓ જેવી કે અવલોકન શક્તિ, નિર્ણય શક્તિ, અનુમાન કરવાની શક્તિ અને તર્ક શક્તિનો સારો વિકાસ થાય છે.
- બાળકો ગ્રુપમાં સાથ-સહકારથી કામ કરતા હોવાથી તેમનામાં સહકારની ભાવના વિકસે છે અને એકબીજાની વિશિષ્ટ શક્તિઓનો લાભ મળે છે.
- પ્રયોગશાળાના નિયમો પાળવાથી તેમનામાં શિસ્ત અને સારી ટેવોનો વિકાસ થાય છે.
- પ્રયોગ દરમિયાન વિદ્યાર્થીઓમાં ઉત્સાહ, ઉમંગ અને સ્વતંત્ર કામ કરવાની ટેવ વિકસે છે.
- પોતાના હાથે પ્રયોગ સફળ થવાથી બાળકોમાં ગજબનો આત્મવિશ્વાસ અને સ્વાવલંબન (આત્મનિર્ભરતા) ની ભાવના જાગે છે.
૬. પ્રયોગ પદ્ધતિની મર્યાદાઓ (Limitations):
- ઘણી શાળાઓમાં પ્રયોગશાળા (લેબોરેટરી) હોતી જ નથી અને જો હોય તો તેનો ક્લાસરૂમ તરીકે ઉપયોગ થાય છે.
- માધ્યમિક શાળાઓ પાસે વિદ્યાર્થીઓને જાતે પ્રયોગ કરવા આપવા માટે પૂરતા સાધનોના સેટ હોતા નથી.
- શિક્ષકો પાસે પ્રયોગોની પૂર્વતૈયારી કરવા માટે ફ્રી સમય કે મદદનીશ હોતા નથી.
- આ પદ્ધતિમાં સમય ઘણો વધારે જાય છે અને તે મોંઘી પણ છે, કારણ કે દરેક વિદ્યાર્થી માટે અલગ સાધનો વસાવવા પડે છે.
- જો શિક્ષક સક્રિય ન હોય તો ક્લાસમાં ઘોંઘાટ થાય છે અને વર્ગ વ્યવસ્થા પર કોઈ નિયંત્રણ રહેતું નથી.
- જો પ્રયોગ પૂરો થયા પછી શિક્ષક યોગ્ય ચર્ચા-વિચારણા ન કરે, તો વિદ્યાર્થીઓની સમજણમાં કચાશ રહી જાય છે.
- ભયજનક (જોખમી) રસાયણોનો ઉપયોગ જો બેદરકારીથી થાય તો અકસ્માત થવાની અને સાધનો ખરાબ થવાની પૂરી સંભાવના રહે છે.
- હોશિયાર અને તેજસ્વી બાળકોને વધુ પ્રયોગો કરવા માટે ઉત્સુક હોય છે, પણ શાળાઓ પાસે એવી વિશિષ્ટ સગવડો ન હોવાથી તેમની જિજ્ઞાસા સંતોષાતી નથી અને તેઓ નિરાશ થાય છે.
પીડીએફમાં આપેલ માહિતીના આધારે પ્રોજેક્ટ (પ્રકલ્પ / યોજના) પદ્ધતિ વિશેના તમામ પેટા-મુદ્દાઓની સાવ સરળ, રોજબરોજની ભાષામાં અને વિસ્તારપૂર્વક સમજૂતી નીચે મુજબ છે:
4. પ્રોજેક્ટ (‘પ્રકલ્પ’ કે ‘યોજના’ )પદ્ધતિની
વિજ્ઞાન એ માત્ર ચોપડીઓમાંથી ગોખવાનો નહિ, પણ પ્રયોગો અને નવી શોધો કરવાનો સતત વિકસતો વિષય છે. પ્રોજેક્ટ પદ્ધતિ એ વિજ્ઞાન ભણાવવાની એક ખૂબ જ પ્રચલિત અને નવીનતાવાળી રીત છે, જેનાથી બાળકનો સર્વાંગી વિકાસ થાય છે. આ પદ્ધતિના જન્મદાતા ડૉ. કિલપેટ્રિક (Dr. Kilpatrick) હતા, જેમણે અમેરિકન શિક્ષણશાસ્ત્રી જ્હોન ડ્યૂઈના ‘ઉપયોગીતાવાદ’ ના સિદ્ધાંત પરથી આ પદ્ધતિ વિકસાવી હતી. આને ‘પ્રકલ્પ’ કે ‘યોજના’ પદ્ધતિ પણ કહેવાય છે.
વ્યાખ્યા (Definition)
વિદ્વાનોએ પ્રોજેક્ટને આ રીતે સરળ શબ્દોમાં સમજાવ્યો છે:
- કિલપેટ્રિકના મતે: “સામાજિક વાતાવરણમાં (મિત્રો સાથે મળીને), પૂરા દિલથી અને કોઈ ચોક્કસ હેતુ માટે કરવામાં આવતી પ્રવૃત્તિ એટલે પ્રોજેક્ટ.”
- સ્ટીવન્સનના મતે: “પ્રોજેક્ટ એ કુદરતી વાતાવરણમાં પૂરી કરવામાં આવતી એક એવી પ્રવૃત્તિ છે, જેના મૂળમાં કોઈ સમસ્યા રહેલી હોય.”
- કૉલિંગ્સના મતે: “પ્રોજેક્ટને નવી શોધ, સર્જન, વિચારોની આપ-લે, રમત અને કૌશલ્યમાં વહેંચી શકાય છે.”
લાક્ષણિકતાઓ (Characteristics)
- પ્રવૃત્તિમય: બાળકોને લાંબા ભાષણો સાંભળવા કરતા જાતે કામ કરવું વધુ ગમે છે. આ પદ્ધતિ તેમને રમત-ગમત અને જાતે કામ કરવાની તક આપે છે.
- સમસ્યા પર આધારિત: પ્રોજેક્ટની શરૂઆત હંમેશા કોઈ સમસ્યાથી થાય છે, જે બાળકમાં ઉત્સુકતા (જિજ્ઞાસા) જગાવે છે અને તે નવું શોધવા પ્રેરાય છે.
- ગોખણપટ્ટીનો અભાવ: આમાં બાળકો જાતે કામ કરીને સાચું જ્ઞાન મેળવે છે, તેથી ગોખવાની જરૂર પડતી નથી.
- વાસ્તવિક અને ઉપયોગી: પ્રોજેક્ટ હવામાં નહિ, પણ બાળકના રોજીંદા જીવનમાં ઉપયોગી થાય તેવો વ્યવહારુ હોય છે.
- સ્વતંત્રતા અને જવાબદારી: બાળકોને કામ કરવાની પૂરી આઝાદી મળે છે, જેનાથી તેઓ પોતાની જવાબદારી જાતે ઉપાડતા શીખે છે.
પ્રોજેક્ટ પદ્ધતિની જરૂરિયાત (Need)
- આજના સમયમાં જ્ઞાન એટલું ઝડપથી વધી રહ્યું છે કે શિક્ષક બધું જ ભણાવી શકે નહિ. તેથી બાળકને “જાતે જ્ઞાન કેવી રીતે મેળવવું (સ્વ-અધ્યયન)” તે શીખવવા આ પદ્ધતિ જરૂરી છે.
- ક્લાસમાં બધા બાળકો એકસરખા હોશિયાર હોતા નથી. પ્રોજેક્ટ પદ્ધતિમાં બાળક પોતાની સ્પીડ અને આવડત મુજબ કામ કરી શકે છે.
- બાળકોમાં છુપાયેલી સર્જનશક્તિ (જેમ કે ચાર્ટ કે મોડેલ બનાવવા) ને બહાર લાવવા આ પદ્ધતિ શ્રેષ્ઠ છે.
પ્રોજેક્ટ પદ્ધતિના ૭ સિદ્ધાંતો (Principles)
કોઈપણ પ્રોજેક્ટ આ ૭ નિયમો પર ચાલે છે: (સા સ કી, વા અ, સ્વ ઉ )
"અવાક સાસ ઊભી સ્વર્ગમાં!"
- સહેતુકતાનો સિદ્ધાંત: પ્રોજેક્ટ પાછળ કોઈ સ્પષ્ટ હેતુ (ટાર્ગેટ) હોવો જોઈએ, તો જ બાળકને કામ કરવાની મજા આવે.
- ક્રિયાશીલતાનો સિદ્ધાંત: બાળકે માત્ર બેસી રહેવાને બદલે શારીરિક અને માનસિક રીતે એક્ટિવ રહીને જાતે કામ કરવાનું હોય છે.
- વાસ્તવિકતાનો સિદ્ધાંત: કામ એકદમ સાચું અને રિયલ-લાઇફનું હોવું જોઈએ, તેમાં કોઈ બનાવટીપણું ન હોવું જોઈએ.
- ઉપયોગીતાનો સિદ્ધાંત: બાળક જે કંઈ શીખે કે બનાવે, તે તેને અથવા સમાજને વ્યવહારમાં ઉપયોગી થવું જોઈએ.
- સ્વતંત્રતાનો સિદ્ધાંત: કામ પસંદ કરવાથી લઈને પૂરું કરવા સુધી બાળક પર કોઈ બંધન કે દબાણ ન હોવું જોઈએ, તેને પૂરી આઝાદી મળવી જોઈએ.
- અનુભવનો સિદ્ધાંત: “અનુભવ એ જ શ્રેષ્ઠ શિક્ષક છે.” જાતે અનુભવ મેળવીને શીખેલું ક્યારેય ભૂલાતું નથી.
- સામાજિકતાનો સિદ્ધાંત: બાળકો ગ્રુપમાં હળીમળીને કામ કરે છે, જેથી તેમનામાં એકબીજાને મદદ કરવાની (સહકારની) ભાવના જાગે છે.
પ્રોજેક્ટના પ્રકારો (Types of Projects)
ટ્રીક: "કવિની પ્રેસમાં ૪ સ"
કૌશલ્ય ખીલવવાના પ્રોજેક્ટ
વિશિષ્ટ શૈક્ષણિક પ્રોજેક્ટ
નિરીક્ષણ પ્રોજેક્ટ
પ્રક્રિયા અભ્યાસ પ્રોજેક્ટ
સંશોધનાત્મક પ્રોજેક્ટ
સર્જનાત્મક પ્રોજેક્ટ
સંરક્ષણાત્મક પ્રોજેક્ટ
સમસ્યાત્મક પ્રોજેક્ટ
- સંશોધનાત્મક પ્રોજેક્ટ: કોઈ નવી વસ્તુ કે કારણ શોધવું (દા.ત. રોટલી કેમ ફૂલે છે? રબરનો દડો કેમ ઉછળે છે?).
- સર્જનાત્મક પ્રોજેક્ટ: કંઈક નવું બનાવવું.
- (i) વસ્તુ બનાવવાના: સાબુ, ફિનાઈલ, ડિટર્જન્ટ બનાવવું.
- (ii) સાધનો બનાવવાના: પેરિસ્કોપ, ટેલિસ્કોપ કે મોડેલ બનાવવા.
- કૌશલ્ય ખીલવવાના પ્રોજેક્ટ: કોઈ આવડત શીખવી (દા.ત. સાયકલ રિપેર કરવી, વાયરીંગ કરવું, ફ્યુઝ બાંધવો).
- નિરીક્ષણ પ્રોજેક્ટ: બહાર જઈને ધ્યાનથી જોવું (દા.ત. ઋતુ પ્રમાણે કયા પક્ષીઓ કે છોડ જોવા મળે છે તેનું લિસ્ટ બનાવવું).
- પ્રક્રિયા અભ્યાસ પ્રોજેક્ટ: કોઈ પ્રક્રિયાને સમજવી (દા.ત. ખાતર નાખવાથી છોડ પર શું અસર થાય છે તેનો અભ્યાસ).
- સંરક્ષણાત્મક પ્રોજેક્ટ: બચાવ કે જાળવણી કરવી (દા.ત. શાળાના બગીચાનું કે લેબના સાધનોનું જતન કરવું).
- સમસ્યાત્મક પ્રોજેક્ટ: કોઈ કોયડો ઉકેલવો (દા.ત. લોખંડની સ્ટીમર પાણીમાં કેમ તરે છે? મેઘધનુષ્ય કેમ બને છે?).
- વિશિષ્ટ શૈક્ષણિક પ્રોજેક્ટ: વિજ્ઞાન મેળા માટે હૃદય, પાચનતંત્ર કે વિદ્યુત પરિપથના વર્કિંગ મોડેલ (પ્રતિકૃતિ) તૈયાર કરવા.
પ્રોજેક્ટ પદ્ધતિના ૪ સોપાનો (Steps)
પ્રોજેક્ટ પૂરો કરવા માટે આ ૪ પગથિયાં લેવા પડે છે:
પ, આ કા, મુ
- પરિસ્થિતિનું નિર્માણ અને પસંદગી: શિક્ષકે ક્લાસમાં એવી વાતો કે ચર્ચા કરવી જોઈએ જેથી બાળકોને જાતે જ કોઈ વિષય પર પ્રોજેક્ટ કરવાની ઈચ્છા જાગે. વિષય બાળકોએ જાતે પસંદ કરવાનો હોય છે.
- આયોજન (પ્લાનિંગ): પ્રોજેક્ટ કેવી રીતે પૂરો કરીશું? કોણ કયું કામ કરશે? તેની મિત્રો સાથે ચર્ચા કરીને પ્લાનિંગ કરવું.
- કાર્યક્રમનો અમલ: પ્લાનિંગ મુજબ કામ શરૂ કરવું. માહિતી ભેગી કરવી અને સાધનો ગોઠવીને પ્રોજેક્ટ પૂરો કરવો. શિક્ષક અહીં માત્ર ગાઈડનું કામ કરે છે.
- મૂલ્યાંકન (ટેસ્ટિંગ): કામ પૂરું થયા પછી શિક્ષક અને વિદ્યાર્થીઓ સાથે બેસીને ચર્ચા કરે છે કે આપણો પ્રોજેક્ટ કેટલો સફળ રહ્યો? ક્યાં ભૂલ પડી? અને નવું શું શીખવા મળ્યું?.
પ્રોજેક્ટ પદ્ધતિના ફાયદા (Advantages)
- બાળકો સતત સક્રિય રહે છે અને કંટાળતા નથી.
- બાળકો જાતે શારીરિક અને માનસિક મહેનત કરતા હોવાથી તેમને ‘મહેનતની કિંમત’ (શ્રમનું મૂલ્ય) સમજાય છે.
- જવાબદારી જાતે ઉપાડતા અને ટીમમાં હળીમળીને રહેતા શીખે છે.
- ચોપડીનું ગોખણપટ્ટીવાળું જ્ઞાન નહિ, પણ સાચું અને કાયમ યાદ રહે તેવું જીવનલક્ષી જ્ઞાન મળે છે.
- બાળકમાં વિચારવાની, તર્ક કરવાની, નિર્ણય લેવાની અને આત્મવિશ્વાસ જેવી શક્તિઓનો જબરદસ્ત વિકાસ થાય છે.
- શિક્ષક અને વિદ્યાર્થી વચ્ચેનો સંબંધ એકદમ મિત્રતાભર્યો (ઉષ્માપૂર્ણ) બની જાય છે.
પ્રોજેક્ટ પદ્ધતિની મર્યાદાઓ (Limitations)
- વધુ સમય અને ધીમો કોર્સ: પ્રોજેક્ટ પૂરો કરવામાં ઘણો સમય જતો હોવાથી ચોપડીનો આખો સિલેબસ સમયસર પૂરો થઈ શકતો નથી.
- ખર્ચાળ: મોડેલ બનાવવા, સાધનો લાવવા કે બહાર ફરવા જવામાં પૈસાનો ખર્ચ થાય છે.
- બધા જ પાઠ કે બધા જ ટોપિક પ્રોજેક્ટ પદ્ધતિથી ભણાવી શકાતા નથી.
- નાના બાળકો માટે કે મોટા વર્ગો (વધુ સંખ્યાવાળા ક્લાસ) માટે આ પદ્ધતિ યોગ્ય નથી, કારણ કે શિક્ષક બધા પર ધ્યાન આપી શકતા નથી.
- જો પ્રોજેક્ટ બહુ લાંબો ચાલે તો બાળકો કંટાળી જાય છે અને પ્રોજેક્ટ અધૂરો છોડી દે છે.
- આ પદ્ધતિ માટે શિક્ષક પાસે બહુ જ ઊંડું જ્ઞાન, અઢળક વાંચન અને સારું સંચાલન કરવાની શક્તિ હોવી જરૂરી છે. જો શિક્ષક યોગ્ય ગાઈડ ન કરી શકે, તો બાળકો ગૂંચવાઈ જાય છે.
- શિક્ષક પર કામનું ભારણ એટલું વધી જાય છે કે શિક્ષક પોતે થાકી કે કંટાળી જાય છે.
પીડીએફમાં આપેલી માહિતીના આધારે જૂથ-ચર્ચા (Group Discussion) પદ્ધતિ વિશેના તમામ મુદ્દાઓ અને પેટા-મુદ્દાઓની સાવ સરળ, રોજબરોજની ભાષામાં અને વિસ્તારપૂર્વક સમજૂતી નીચે મુજબ છે:
5. જૂથ-ચર્ચા પદ્ધતિ
આ પદ્ધતિ ભણાવવાની એક નવી અને ‘વિદ્યાર્થી-કેન્દ્રી’ (જેમાં વિદ્યાર્થી મુખ્ય હોય) રીત છે. વેબસ્ટર નામના વિદ્વાનના જણાવ્યા મુજબ: “કોઈ એક પ્રશ્ન, સમસ્યા કે મુદ્દાને અલગ-અલગ બાજુથી વિચારવો, તપાસવો કે તેનું પૃથ્થકરણ કરવું, અને તે માટે એક કે તેથી વધુ જૂથ (Group) ભેગા મળીને ચર્ચા કરે, તેને જૂથ-ચર્ચા પદ્ધતિ કહે છે”. આ પદ્ધતિમાં શિક્ષક માત્ર એક ‘ગાઈડ’ (માર્ગદર્શક) તરીકેનું કામ કરે છે અને બાળકો ચર્ચા કરીને જાતે શીખે છે.
સંકલ્પના (ખ્યાલ / અર્થ)
- આ પદ્ધતિમાં શિક્ષક ક્લાસમાં લાંબા ભાષણો આપતા નથી, પણ તેમાં બાળકો વચ્ચે ચર્ચા, પ્રશ્નોત્તરી, પ્લાનિંગ અને રિપોર્ટિંગ થાય છે.
- શિક્ષક ફક્ત આયોજન કરે છે, પરંતુ તેનો અમલ તો વિદ્યાર્થીઓએ જાતે જ કરવાનો હોય છે.
- આમાં કોઈ એક વિદ્યાર્થી નહિ, પણ આખું ગ્રુપ પોતાના વિચારો રજૂ કરે છે અને બધા ભેગા મળીને ચર્ચા કરી છેલ્લો નિર્ણય લે છે. આનાથી બાળકોમાં ‘શીખતાં શીખવવું’ એ સાચું જ્ઞાન આવે છે.
જૂથ-ચર્ચા પદ્ધતિના સોપાનો (પગથિયાં)
ટ્રીક: “સજૂ, ઉપાડ પુનીતને!
| સૂત્રનો અક્ષર | જૂથ-ચર્ચાનું સોપાન (પગથિયું) | યાદ રાખવા માટેની હિંટ |
| સ (સજૂ) | સમસ્યાની રજૂઆત | સૌથી પહેલા ‘સ’ પરથી સમસ્યા આપવી. |
| જૂ (સજૂ) | જૂથની રચના | (‘જૂ’ પરથી જૂથ) સમસ્યા ઉકેલવા ગ્રુપ બનાવવા. |
| ઉ (ઉપાડ) | ઉત્કલ્પના અને ઉકેલ | (‘ઉ’ પરથી ઉત્કલ્પના) નવા વિચારો માટે પ્રોત્સાહન આપવું. |
| પુ (પુનીતને) | પુરાવાઓની શોધ | (‘પુ’ પરથી પુરાવા) માહિતી અને પુરાવાઓ ભેગા કરવા. |
| ની (પુનીતને) | નિર્ણયની તારવણી | (‘ની’ પરથી નિર્ણય) છેલ્લે બધા ભેગા મળીને ફાઇનલ નિર્ણય લેવો. |
આ પદ્ધતિને સફળ બનાવવા માટે નીચે મુજબ ૫ પગથિયાં લેવામાં આવે છે:
[૧] સમસ્યાની રજૂઆત: શિક્ષક અગાઉથી કોઈ સમસ્યાનો બરાબર અભ્યાસ કરે છે અને પછી બાળકોને રસ પડે તે રીતે વર્ગમાં રજૂ કરે છે. આ માટે શિક્ષક કોઈ પ્રયોગ બતાવીને, નાની ફિલ્મ કે વિડીયો બતાવીને અથવા સામાજિક વાર્તા કહીને સમસ્યાને બાળકો સામે મૂકે છે.
[૨] જૂથની રચના (ગ્રુપ બનાવવા): સમસ્યા આપ્યા પછી, આખા ક્લાસને ૪ થી ૧૦ બાળકોના નાના-નાના ગ્રુપમાં વહેંચી દેવામાં આવે છે. આ ગ્રુપ બાળકોના રોલ નંબર, હોશિયારી કે તેમના રસ પ્રમાણે પાડી શકાય છે. દરેક ગ્રુપનું સંચાલન કરવા માટે એક ‘લીડર’ (નેતા) અને નોંધ રાખવા માટે એક ‘રિપોર્ટર’ (અહેવાલ લખનાર) બનાવવામાં આવે છે.
[૩] સંભવિત ઉકેલ અને ઉત્કલ્પનાની રચના માટે પ્રોત્સાહન (વિચારો માટે પ્રોત્સાહન): ગ્રુપ બની ગયા પછી, બાળકો અંદરોઅંદર સમસ્યાના ઉકેલ માટે ચર્ચા કરે છે અને નવા વિચારો (ઉત્કલ્પના) રજૂ કરે છે. શિક્ષક તેમને આ વિચારવા માટે પૂરતું પ્રોત્સાહન અને માર્ગદર્શન આપે છે.
[૪] સંભવિત પુરાવાઓની શોધ (માહિતી ભેગી કરવી): હવે બાળકો લાઇબ્રેરીના પુસ્તકો વાંચીને કે જાતે અવલોકન કરીને પુરાવાઓ અને માહિતી ભેગી કરે છે. ગ્રુપનો લીડર અને રિપોર્ટર બધા સભ્યોની સાથે ચર્ચા કરીને એક રિપોર્ટ તૈયાર કરે છે.
[૫] જૂથચર્ચા દ્વારા નિર્ણયની તારવણી (છેલ્લો નિર્ણય લેવો): છેલ્લે, બધા ગ્રુપના લીડર પોતપોતાના વિચારો આખા ક્લાસ સામે રજૂ કરે છે. બધા હળીમળીને ચર્ચા કરે છે અને સર્વસંમતિથી (બધાની મંજૂરીથી) ફાઇનલ નિર્ણય લેવાય છે. જો કોઈ માહિતી ખૂટતી હોય તો શિક્ષક તેને પૂરી કરે છે. આ આખી પ્રક્રિયા એકદમ લોકશાહી ઢબે ચાલે છે.
જૂથ-ચર્ચામાં શિક્ષકની ભૂમિકા
આ પદ્ધતિમાં શિક્ષક બહુ અગત્યનો રોલ ભજવે છે:
- શિક્ષકે માત્ર એક માર્ગદર્શક તરીકે કામ કરવાનું છે. શિક્ષક વિષય નક્કી કરે છે અને આયોજન કરે છે.
- શિક્ષક સારું વાતાવરણ બનાવે છે, ગ્રુપ પાડે છે અને જરૂરી પુસ્તકો આપે છે.
- ચર્ચા આડા પાટે ન ચઢી જાય (વિષયાંતર ન થાય) તેનું ધ્યાન રાખે છે.
- ગ્રુપમાં બે-ત્રણ છોકરાઓ જ બધું ના બોલે અને બધાને બોલવાનો ચાન્સ મળે તે જોવાની જવાબદારી શિક્ષકની છે.
- જ્યારે બાળકોને કંટાળો આવવા લાગે કે રસ ઘટવા લાગે ત્યારે શિક્ષક યોગ્ય રીતે ચર્ચાનો અંત લાવે છે.
જૂથ-ચર્ચા પર અસર કરતાં પરિબળો
ટ્રીક: “સાસુ વાંકી, શિખવે ધોરણ!”
ચર્ચા કેટલી સફળ થશે તેનો આધાર નીચેની બાબતો પર છે:
| સૂત્રનો શબ્દ | જૂથ-ચર્ચાનું પરિબળ | યાદ રાખવા માટેની હિંટ |
| સા (સાસુ) | જૂથ સંરચના | (‘સા’ પરથી સંરચના) સભ્યોની ઉંમર/બુદ્ધિની સમાનતા. |
| સુ (સાસુ) | જૂથના સભ્યો | (‘સ’ પરથી સભ્યો) સભ્યોનો અંદરોઅંદરનો વ્યવહાર. |
| વાં (વાંકી) | વાતાવરણ | (‘વા’ પરથી વાતાવરણ) ડર વગર મુક્ત રીતે બોલવાની આઝાદી. |
| કી (વાંકી) | જૂથનું કદ | (‘ક’ પરથી કદ) ગ્રુપમાં સભ્યોની સંખ્યા. |
| શિખવે | શિક્ષકની નેતૃત્વ શક્તિ | (‘શિ’ પરથી શિક્ષક) શિક્ષકનું સંચાલન અને નેતાગીરી. |
| ધોરણ | જૂથ-ચર્ચાના ધોરણો | (શબ્દ બેઠો જ છે) બીજાના વિચારોનું સન્માન કરવાના નિયમો. |
- જૂથનું કદ (સભ્યોની સંખ્યા): જો ગ્રુપમાં સભ્યો ઓછા હોય તો બધા બાળકો સારી રીતે ભાગ લઈ શકે છે અને શિક્ષણ સારું થાય છે.
- જૂથ સંરચના (સભ્યોની સમાનતા): જો ગ્રુપના બાળકોની ઉંમર, બુદ્ધિ અને સ્વભાવ એકસરખા હોય તો ચર્ચા બહુ અસરકારક રહે છે.
- જૂથના સભ્યો (અંદરોઅંદરનો વ્યવહાર): જો ગ્રુપના મિત્રો એકબીજાને પસંદ કરતા હોય અને હળીમળીને રહેતા હોય તો વાતચીત અને ચર્ચા સારા પરિણામ આપે છે.
- જૂથ-ચર્ચાનું વાતાવરણ: ક્લાસમાં કોઈ ડર વગર મુક્ત રીતે બોલવાની આઝાદી (લોકશાહી વાતાવરણ) હોય, તો ચર્ચા એકદમ હેલ્ધી (તંદુરસ્ત) રહે છે.
- શિક્ષકની નેતૃત્વ શક્તિ: જો શિક્ષકનું સંચાલન બરાબર ન હોય તો ચર્ચા નિષ્ફળ જાય છે, તેથી શિક્ષકની નેતાગીરી બહુ મહત્વની છે.
- જૂથ-ચર્ચાના ધોરણો (નિયમો): બીજાના વિચારોનું સન્માન કરવું, શાંતિથી અને તર્કથી વાત રજૂ કરવી જેવા નિયમો પળાય તો ચર્ચા ઉચ્ચ કક્ષાની બને છે.
જૂથ-ચર્ચા પદ્ધતિના ફાયદા
- મોટા ક્લાસ કરતા નાના ગ્રુપમાં શિક્ષક બાળકોને પર્સનલી ઓળખી શકે છે અને તેમની જરૂરિયાત સમજી શકે છે.
- બાળકોમાં સમાજમાં હળીમળીને રહેવાની (સામાજિકતા) અને સહકારની ભાવના જાગે છે.
- બાળકો શિક્ષક કરતા પોતાના મિત્રો પાસેથી જલ્દી અને સરળતાથી શીખે છે.
- બાળકોમાં ખુલીને બોલવાની હિંમત આવે છે અને બીજાના વિચારો સાંભળવાની ધીરજ (સહિષ્ણુતા) કેળવાય છે.
- ગ્રુપ લીડરમાં નેતાગીરી (Leadership) ના ગુણો અને લોકશાહીના પાઠ શીખવા મળે છે.
- બાળકોમાં ન્યૂઝપેપર અને પુસ્તકો વાંચવાની ટેવ પડે છે.
- પોતે જાતે માહિતી શોધતા હોવાથી આત્મવિશ્વાસ વધે છે અને બીજા પર આધાર રાખવો પડતો નથી (સ્વાવલંબી બને છે).
- જે બાળકો મોટા ક્લાસમાં બોલતા શરમાતા હોય, તેઓ નાના ગ્રુપમાં પોતાની મૂંઝવણ સરળતાથી કહી શકે છે અને તેમના ડર દૂર થાય છે.
- બાળકોમાં વૈજ્ઞાનિક વલણ જાગે છે અને અંધશ્રદ્ધા કે ખોટા ખ્યાલો દૂર થાય છે.
જૂથ-ચર્ચા પદ્ધતિની મર્યાદાઓ (ગેરફાયદા)
- અધૂરો કોર્સ: વિજ્ઞાનના બધા જ પાઠ કે મુદ્દાઓ આ પદ્ધતિથી ભણાવી શકાતા નથી.
- જો શિક્ષક બરાબર કંટ્રોલ ના રાખે, તો બાળકો ટોપિક ભૂલીને આડીઅવળી વાતો કરવા લાગે છે.
- ગ્રુપના અમુક જ હોશિયાર બાળકો બધું બોલે છે, બાકીના સાવ શાંત (નિષ્ક્રિય) બેસી રહે છે.
- માત્ર પરીક્ષા પાસ કરાવવા માટે (પરીક્ષાલક્ષી શિક્ષણ) આ પદ્ધતિ કામ લાગતી નથી.
- ક્લાસમાં ખુરશી-ટેબલ (ફર્નિચર) ગોઠવવાની સગવડ ના હોય તો આ પદ્ધતિ વાપરી શકાતી નથી.
- નાના ધોરણના બાળકો માટે આ પદ્ધતિ બિલકુલ કામની નથી.
- ગ્રુપ પાડવા અને આયોજન કરવામાં શિક્ષકનો બહુ સમય અને શક્તિ વપરાઈ જાય છે.
- જો આયોજન કાચું રહી જાય તો પદ્ધતિ સાવ નિષ્ફળ જાય છે.
- ઘણીવાર બાળકોમાં આ રીતે જાતે કામ કરવાનો આત્મવિશ્વાસ કે આવડત હોતા નથી.
પીડીએફમાં આપેલી માહિતીના આધારે સ્વાધ્યાય પદ્ધતિ (Self-Study Method) વિશેની સંપૂર્ણ અને વિસ્તારપૂર્વક માહિતી, કોઈ પણ મુદ્દો છોડ્યા વગર, એકદમ સરળ અને રોજબરોજની ભાષામાં નીચે મુજબ છે:
6. સ્વાધ્યાય પદ્ધતિ
- શબ્દનો અર્થ: ‘સ્વાધ્યાય’ એટલે સ્વ-અધ્યાય, એટલે કે પોતાની જાતે જ કરેલો અભ્યાસ. સંસ્કૃતમાં એક કહેવત છે કે “સ્વાધ્યાય એ ગુરુઓનો પણ ગુરુ છે.” જ્યાં સુધી બાળક જાતે મહેનત કરીને ન શીખે, ત્યાં સુધી તેને સાચું જ્ઞાન મળતું નથી.
- માત્ર હોમવર્ક નથી: સ્વાધ્યાય એટલે ફક્ત ઘરે જઈને કરવાનું ‘ગૃહકાર્ય (Homework)’ નહીં. હોમવર્ક એ સ્વાધ્યાયનો એક નાનો ભાગ છે. સ્વાધ્યાય તો ક્લાસમાં, શાળાના અન્ય રૂમમાં કે શાળાની બહાર પણ થઈ શકે છે.
- સ્વાધ્યાયમાં શું કરવાનું હોય?: આમાં વિદ્યાર્થીઓએ જાતે જ લાઈબ્રેરીના પુસ્તકો વાંચીને, પ્રયોગ કરીને કે આકૃતિ દોરીને પ્રશ્નોના ઉકેલ શોધવાના હોય છે.
- શિક્ષકનો રોલ: આ પદ્ધતિમાં શિક્ષકનું માર્ગદર્શન બહુ ઓછું હોય છે. વિદ્યાર્થીઓ જાતે લાઈબ્રેરી કે લેબમાં કામ કરે છે અને શિક્ષક માત્ર તેમના પર દેખરેખ રાખે છે અને ક્યાંક અટવાય તો મદદ કરે છે.
- પ્રશ્નો કેવા હોય?: સ્વાધ્યાયના પ્રશ્નો માત્ર ગોખણપટ્ટીવાળા નહિ, પણ બાળકની સમજણ ચકાસે તેવા, વૈવિધ્યસભર અને ટૂંકા જવાબોવાળા હોવા જોઈએ. આ કામ વિદ્યાર્થીઓ એકલા પણ કરી શકે અને ગ્રુપમાં પણ કરી શકે છે.
સારા સ્વાધ્યાયની લાક્ષણિકતાઓ
શિક્ષકે આપેલો સ્વાધ્યાય કેવો હોવો જોઈએ તેના લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
- સ્વાધ્યાય હંમેશા ભણાવવાના અભ્યાસક્રમ (Syllabus) સાથે જોડાયેલો હોવો જોઈએ.
- તે કોઈ ચોક્કસ હેતુ પાર પાડતો હોવો જોઈએ અને એકદમ સ્પષ્ટ હોવો જોઈએ.
- તે વિદ્યાર્થીઓની ઉંમર, બુદ્ધિ અને તેમની જરૂરિયાત મુજબનો હોવો જોઈએ.
- સ્વાધ્યાય એવો હોવો જોઈએ કે જેનાથી વિદ્યાર્થીને જાતે વિચારવાની ફરજ પડે.
- તે એકદમ રસપ્રદ અને થોડો પડકારરૂપ (Challenging) હોવો જોઈએ, જેથી બાળકોને કંટાળો ન આવે.
- તેમાં શિક્ષકના બહુ જ ઓછા માર્ગદર્શનની જરૂર પડવી જોઈએ, બાળક જાતે જ કરી શકતો હોવો જોઈએ.
સ્વાધ્યાય ક્યારે આપી શકાય?
સ્વાધ્યાય મુખ્યત્વે બે સમયે આપી શકાય છે:
૧. પાઠની શરૂઆતમાં: કોઈ નવો પાઠ ચાલુ કરતા પહેલાં વિદ્યાર્થીઓને તે પાઠની પૂર્વતૈયારી કરવા માટે સ્વાધ્યાય આપી શકાય છે.
૨. પાઠની વચ્ચે: પાઠ ભણાવતી વખતે ક્લાસમાં કોઈ નવી સમસ્યા કે નવો પ્રશ્ન ઉભો થાય, તો તેનો ઉકેલ જાતે શોધી લાવવા માટે પણ સ્વાધ્યાય આપી શકાય છે.
સ્વાધ્યાય પદ્ધતિના ફાયદા
- કૌશલ્યોનો વિકાસ: બાળકોમાં જાતે વાંચવાની, સમજવાની, નોંધ (Notes) બનાવવાની અને નવું સર્જન કરવાની શક્તિઓ ખીલે છે.
- જાતે શોધતા શીખે: વિદ્યાર્થીઓ લાઈબ્રેરીમાં જઈને સંદર્ભ પુસ્તકો (Reference books) માંથી માહિતી જાતે જ શોધતા અને નોંધતા શીખે છે.
- સમયનો સદુપયોગ: ફ્રી સમયનો લાઈબ્રેરીમાં કે લેબમાં સારો ઉપયોગ કરવાની ટેવ પડે છે.
- આત્મવિશ્વાસ અને શિસ્ત: જાતે કામ કરવાથી બાળકોમાં આત્મવિશ્વાસ, હિંમત અને સ્વાવલંબન (પોતાની જાત પર આધાર રાખવો) આવે છે. બાળકો કામમાં વ્યસ્ત રહેતા હોવાથી ક્લાસમાં તોફાન કે શિસ્તનો કોઈ પ્રશ્ન રહેતો નથી.
- મોટો કોર્સ જલ્દી પૂરો થાય: ચોપડીના મોટા અને લાંબા મુદ્દાઓને સ્વાધ્યાયમાં આપીને એકસાથે આવરી શકાય છે.
- નબળા અને હોશિયાર બંને માટે બેસ્ટ: આ પદ્ધતિથી નબળા બાળકોને શિક્ષક પર્સનલ મદદ કરીને તેમની સ્પીડ વધારી શકે છે, જ્યારે હોશિયાર બાળકોને વધારાનું વાંચન કે પ્રયોગ આપીને તેમને વધુ ઝડપથી આગળ વધારી શકે છે.
સ્વાધ્યાય પદ્ધતિની મર્યાદાઓ (ગેરફાયદા)
- નાના બાળકો માટે નકામી: નાના ધોરણના બાળકો જાતે વાંચીને સમજી શકતા નથી, તેથી આ પદ્ધતિ મોટા બાળકો માટે જ સારી છે.
- સારી લાઈબ્રેરી વગર શક્ય નથી: જો શાળામાં સારા પુસ્તકોવાળી લાઈબ્રેરી ના હોય તો આ પદ્ધતિ બિલકુલ નિષ્ફળ જાય છે.
- કોપી (નકલ) થવાનો ડર: ઘણા બાળકો જાતે મહેનત કરવાને બદલે બીજા હોશિયાર મિત્રમાંથી બેઠેબેઠું કોપી કરી લે છે, જેનાથી તેમને કોઈ ફાયદો થતો નથી.
- શિક્ષક માટે અઘરું: આ પદ્ધતિમાં શિક્ષક પાસે ઘણો સમય અને અગાઉથી પૂરી તૈયારી હોવી જરૂરી છે. ઘણીવાર શિક્ષકો પાસે આયોજન અને પેપર ચેક કરવાનો સમય હોતો નથી.
- ગ્રુપમાં નિષ્ક્રિયતા: જો ગ્રુપ સ્વાધ્યાય આપ્યો હોય, તો તેમાં ૧-૨ હોશિયાર બાળકો જ કામ કરે છે, બાકીના કંઈ કર્યા વગર નિષ્ક્રિય બેસી રહે છે. વળી, વિષય નાના ભાગોમાં વહેંચાઈ જતો હોવાથી આખું જ્ઞાન મળતું નથી.
- પ્રેક્ટિકલ જ્ઞાનનો અભાવ: આનાથી પ્રયોગ કરવાના કૌશલ્યો વિકસાવવા અઘરા છે, અને ઘણીવાર આ પદ્ધતિ માત્ર ચોપડીયા જ્ઞાન પૂરતી જ સીમિત રહી જાય છે.
- ઘરે વાતાવરણ ન હોય: ઘરેથી કામ કરવા માટે ઘણા બાળકો પાસે સારા પુસ્તકો કે શાંતિથી વાંચી શકાય તેવું કુટુંબનું વાતાવરણ હોતું નથી.
- ધીમી પદ્ધતિ: આમાં બાળકો પોતાની રીતે ધીમે-ધીમે કામ કરતા હોવાથી સમય બહુ જાય છે અને લાંબો કોર્સ સમયસર પૂરો થઈ શકતો નથી.
આમ, જો શાળામાં સારી લાઈબ્રેરી હોય અને શિક્ષક યોગ્ય આયોજન કરે, તો સ્વાધ્યાય પદ્ધતિ એ વિદ્યાર્થીઓને ‘જાતે શીખતા’ કરવા માટેની એક શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિ છે.
અધ્યાપન અભિગમ
પ્રસ્તાવના (Introduction)
- વિજ્ઞાનના મુખ્ય બે ભાગ છે: એક ‘વિષયવસ્તુ’ (જેમાં નિયમો, સિદ્ધાંતો અને માહિતી આવે) અને બીજું ‘પ્રક્રિયા’ (તેને કઈ રીતે ભણાવવું).
- વિજ્ઞાન કઈ રીતે ભણાવવું, વર્ગમાં કેવી પરિસ્થિતિ ઊભી કરવી અને બાળકોના મગજ સુધી વાત કઈ રીતે પહોંચાડવી, તે માટે અલગ-અલગ ‘અભિગમો’ (Approaches) નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
- સામાન્ય રીતે લોકો ‘અભિગમ’ અને ‘પદ્ધતિ’ બંને શબ્દોને એક જ માને છે, પણ તેમની વચ્ચે પાતળી ભેદરેખા છે.
- અભિગમ એટલે શું? તે કોઈ ચોક્કસ સમસ્યાને ઉકેલવા માટેનો એક સર્વાંગી (બધી બાજુથી વિચારતો) માર્ગ છે. તે એક ‘ધોરી માર્ગ’ (Highway) જેવો છે. આ અભિગમના પાયા પરથી જ અલગ-અલગ પદ્ધતિઓનો જન્મ થાય છે.
- આ પાઠમાં વિજ્ઞાન ભણાવવાના મુખ્ય ૪ અભિગમો વિશે વાત કરવામાં આવી છે: (૧) આગમન-નિગમન અભિગમ, (૨) સમસ્યા ઉકેલ અભિગમ, (૩) સંરચનાવાદી અભિગમ, અને (૪) મનોવૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંત આધારિત અભિગમ (જેને અધ્યાપન સૂત્રો પણ કહેવાય છે).
ઉદ્દેશો (Objectives)
આ મુદ્દાઓ ભણ્યા પછી તમે શું શીખી શકશો?
- વિજ્ઞાન ભણાવવાના અભિગમો અને તેનું મહત્વ સમજી શકશો.
- દરેક અભિગમના ફાયદા, ગેરફાયદા (મર્યાદાઓ), તેના પગથિયાં (સોપાનો) અને લક્ષણો વિશે ચોક્કસ માહિતી આપી શકશો.
- અલગ-અલગ અભિગમો વચ્ચે શું તફાવત છે તે જાણી શકશો.
- વર્ગખંડમાં કયો પાઠ ભણાવવાનો છે અને ક્લાસની પરિસ્થિતિ કેવી છે, તેને ધ્યાનમાં રાખીને તમે એકદમ સાચા અને યોગ્ય અભિગમની પસંદગી કરી શકશો.
અધ્યાપન અભિગમ (Teaching Approach – ખ્યાલ અને અર્થ)
- ‘અભિગમ’ નો સીધો અર્થ થાય છે ‘પહોંચવાનો માર્ગ’. શિક્ષણના લક્ષ્યો (ધ્યેયો) સુધી પહોંચવા માટેનો જે મુખ્ય રસ્તો છે, તેને જ અભિગમ કહેવાય છે.
- ક્લાસમાં ભણાવવાના મુખ્ય બે અભિગમ હોય છે: ૧. વિદ્યાર્થી-કેન્દ્રી અભિગમ: જેમાં બાળક મુખ્ય હોય, તે જાતે પ્રવૃત્તિ કરે અને શિક્ષક માત્ર માર્ગદર્શક હોય. ૨. શિક્ષક-કેન્દ્રી અભિગમ: જેમાં શિક્ષક જ બધું ભણાવે અને બાળક માત્ર સાંભળે. (આ સિવાય એક ત્રીજો અભિગમ ‘શિક્ષક-વિદ્યાર્થી કેન્દ્રી’ પણ છે જેમાં બંને સાથે મળીને કામ કરે છે).
- આ અભિગમો મનોવિજ્ઞાન પર આધારિત છે. તેનો ઉપયોગ કરવાથી બાળક ભણવા માટે માનસિક રીતે તૈયાર થાય છે, તેનામાં નવું જાણવાની જિજ્ઞાસા જાગે છે અને તે જે પણ શીખે છે તે લાંબા સમય સુધી યાદ રાખી શકે છે (તેની મેમરી વધે છે).
- આ અભિગમોથી ભણેલું બાળક પોતાના જ્ઞાનનો રોજીંદા જીવનમાં ઉપયોગ કરી શકે છે, અઘરા નિયમો સમજી શકે છે અને જાતે જ પ્રયોગો કરવા માટે પ્રેરાય છે.
- આ અભિગમો કે ભણાવવાના સૂત્રો કોઈ લેબોરેટરીમાં નથી શોધાયા, પણ શિક્ષકોના વર્ષોના અનુભવ, નિરીક્ષણ અને ઊંડા વિચારો પરથી તારવવામાં આવ્યા છે. તેનો ઉપયોગ કરવાથી ભણાવવાનું કામ એકદમ સરળ, સફળ અને અસરકારક બને છે.
અભિગમોનું મહત્વ (Importance of Approaches)
ભણાવતી વખતે યોગ્ય અભિગમ વાપરવાના ફાયદા નીચે મુજબ છે:
- બાળક સક્રિય બને: યોગ્ય અભિગમના કારણે બાળક ક્લાસમાં ચૂપચાપ બેસી રહેવાને બદલે સક્રિય રીતે ભાગ લે છે. તે પ્રશ્નોના જવાબ આપે છે, ચર્ચા કરે છે, પ્રયોગો કરે છે અને પોતાના જૂના અનુભવોને નવા જ્ઞાન સાથે જોડે છે.
- સફળ શિક્ષણ: વિજ્ઞાનના અલગ-અલગ અઘરા મુદ્દાઓને સફળતાપૂર્વક ભણાવવા માટે આ અભિગમો ખૂબ જ મદદરૂપ થાય છે.
- બૌદ્ધિક વિકાસ: બાળકોમાં તર્ક શક્તિ (વિચારવાની શક્તિ) અને બુદ્ધિનો વિકાસ કરવામાં આ અભિગમો બહુ મોટો ભાગ ભજવે છે.
- કોર્સ નક્કી કરવામાં મદદ: બાળકોની ઉંમર અને મગજની ક્ષમતા મુજબ તેમને કયા ધોરણમાં શું ભણાવવું (અભ્યાસક્રમ કેવો રાખવો) તે નક્કી કરવામાં પણ આ અભિગમ ઉપયોગી છે.
- માર્ગદર્શન: કયો પાઠ પસંદ કરવો, તેને કયા ક્રમમાં ગોઠવવો અને બાળકો સામે કેવી રીતે રજૂ કરવો, તે માટે અભિગમ શિક્ષકને ગાઈડ કરે છે.
- સરળ અને પ્રભાવશાળી શિક્ષણ: ક્લાસરૂમમાં શિક્ષક જે સીધું શિક્ષણ આપે છે, તેને એકદમ સરળ, સફળ અને પ્રભાવશાળી (અસરકારક) બનાવવામાં આ અભિગમો કે સૂત્રો ખૂબ જ સહાયક બને છે.
આશા છે કે આ સરળ અને વિગતવાર સમજૂતી તમને બરાબર સમજાઈ ગઈ હશે! આમાં પીડીએફની તમામ અગત્યની માહિતી આવરી લેવામાં આવી છે.
1. આગમન – નિગમન
વિજ્ઞાનના શિક્ષકો જાણતા-અજાણતા આ અભિગમનો ઉપયોગ કરતા જ હોય છે. આ બે અલગ-અલગ અભિગમો છે (આગમન અને નિગમન), પરંતુ ખરેખર તો આ બંનેને એકસાથે જ વાપરવા જોઈએ.
આગમન
આગમન અભિગમ (Inductive Approach – ઉદાહરણથી નિયમ તરફ)
- સરળ અર્થ: આ અભિગમમાં શિક્ષક પહેલાં બાળકોને ઘણા બધા ‘ઉદાહરણો’ આપે છે, અને તે ઉદાહરણો પરથી બાળકો જાતે વિચારીને એક સામાન્ય ‘નિયમ’ કે ‘સિદ્ધાંત’ બનાવે છે (તારવે છે). (એટલે કે વિશિષ્ટ પરથી સામાન્ય તરફ).
- કેવી રીતે?: બાળકો આપેલા ઉદાહરણોમાં શું સરખું છે તે જુએ છે, તેને ચકાસે છે અને જાતે જ નિયમ સુધી પહોંચે છે. ઉદાહરણો બાળકોના રોજીંદા જીવનના અને પૂરતી સંખ્યામાં હોવા જોઈએ.
- દા.ત.: ન્યૂટનનો ગતિનો નિયમ, પ્રકાશના પરાવર્તનનો નિયમ સમજાવવા પહેલા તેના રોજીંદા ઉદાહરણો આપવા.
આગમન અભિગમના લાભ (ફાયદા)
- બાળકો જાતે વિચારીને નિયમ બનાવતા હોવાથી તેમાં ગોખણપટ્ટી કરવી પડતી નથી.
- જાતે નિયમ શોધવાથી બાળકોને આનંદ મળે છે અને તેમનો આત્મવિશ્વાસ વધે છે.
- જો બાળક ક્યારેય નિયમ ભૂલી જાય, તો પણ ઉદાહરણો યાદ કરીને જાતે ફરીથી નિયમ બનાવી શકે છે.
- બાળકોની અવલોકન કરવાની અને નિર્ણય લેવાની માનસિક શક્તિઓ ખીલે છે.
આગમન અભિગમની મર્યાદાઓ (ગેરફાયદા)
- જો શિક્ષક પૂરતા ઉદાહરણો ન આપે, તો બાળકો ખોટો નિયમ તારવી બેસે છે.
- આમાં બાળકોએ જાતે વિચારવાનું હોવાથી સમય ખૂબ જ વધારે જાય છે.
- આ પદ્ધતિ નાના ધોરણો માટે સારી છે, પણ કોલેજ કે ઉચ્ચ વર્ગોના બાળકોને આમાં કંટાળો આવે છે.
- નિયમ તો બની જાય છે, પણ તેનો પ્રેક્ટિકલ ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો તે આમાં શીખવાડવામાં આવતું નથી.
નિગમન
નિગમન અભિગમ (Deductive Approach – નિયમથી ઉદાહરણ તરફ)
- સરળ અર્થ: આ આગમનથી બિલકુલ ઊંધું છે. આમાં શિક્ષક સીધો જ ‘નિયમ’ કે ‘સૂત્ર’ બાળકોને કહી દે છે, અને પછી બાળકો તે નિયમનો ઉપયોગ કરીને દાખલા ગણે છે કે ‘ઉદાહરણો’ આપે છે. (એટલે કે સામાન્ય પરથી વિશિષ્ટ તરફ).
- દા.ત.: શિક્ષક સીધો જ ન્યૂટનનો ત્રીજો નિયમ કહી દે અને પછી બાળકોને તે મુજબના ઉદાહરણો આપવા કહે.
નિગમન અભિગમના લાભ (ફાયદા)
- આમાં સીધો નિયમ જ વાપરવાનો હોવાથી કામ બહુ ઝડપથી થાય છે અને સમય બચે છે.
- સિલેબસ (કોર્સ) ફટાફટ પૂરો કરી શકાય છે.
- મોટા ધોરણના બાળકો (ઉચ્ચતર માધ્યમિક) માટે આ બેસ્ટ છે કારણ કે તેઓ સીધા નિયમો સમજી શકે છે.
- સમસ્યા કે દાખલાઓનો ઉકેલ બહુ જલ્દી લાવી શકાય છે.
નિગમન અભિગમની મર્યાદાઓ (ગેરફાયદા)
- શિક્ષક સીધો નિયમ આપી દેતો હોવાથી બાળકોને જાતે વિચારવાની કે શોધવાની કોઈ તક મળતી નથી.
- નાના બાળકો સીધા નિયમો (અમૂર્ત બાબતો) સમજી શકતા નથી.
- નિયમો ગોખવા પડે છે, જેથી મગજ પર ભાર વધે છે અને ભૂલી જવાનો ડર રહે છે.
- નિયમ ક્યાંથી અને કેવી રીતે આવ્યો તે બાળકોને ખબર ન હોવાથી તેમને વિષયમાં કંટાળો આવે છે.
આગમન-નિગમન અભિગમની તુલના (તફાવત)
પરીક્ષા માટે આ તફાવત બહુ જ અગત્યનો છે. તેને આ રીતે સરળતાથી યાદ રાખો:
૧. આગમન (Inductive):
- ઉદાહરણો પરથી નિયમ તરફ જવાય છે.
- મૂર્ત (જોઈ શકાય તેવી) બાબતો પરથી અમૂર્ત (નિયમ) તરફ જવાય છે.
- બાળકો જાતે નિયમ શોધે છે, તેથી તર્ક અને વિચાર શક્તિ વધુ વપરાય છે.
- આ ધીમી પદ્ધતિ છે અને વધુ સમય માંગે છે.
- બાળકોનો આત્મવિશ્વાસ વધે છે અને શિક્ષક-વિદ્યાર્થી વચ્ચે સંપર્ક વધુ રહે છે.
- પ્રાથમિક અને માધ્યમિક (નાના) વર્ગો માટે બેસ્ટ છે.
- આ પદ્ધતિ નિગમન પદ્ધતિની પહેલાં વાપરવી જોઈએ.
૨. નિગમન (Deductive):
- નિયમ કે સૂત્ર પરથી ઉદાહરણો તરફ જવાય છે.
- અમૂર્ત (નિયમ) પરથી મૂર્ત (જોઈ શકાય તેવી) બાબતો તરફ જવાય છે.
- તૈયાર નિયમ વાપરવાનો હોવાથી તર્ક અને વિચારવાની તક ઓછી મળે છે.
- આ ઝડપી પદ્ધતિ છે અને સમય બચાવે છે.
- યાંત્રિકતા (રોબોટ જેવું કામ) વધે છે અને શિક્ષક-વિદ્યાર્થી વચ્ચે સંપર્ક ઓછો રહે છે.
- ઉચ્ચતર માધ્યમિક (મોટા) વર્ગો માટે બેસ્ટ છે, ગોખણપટ્ટીને ઉત્તેજન આપે છે.
- આ પદ્ધતિ આગમન પદ્ધતિની પછી વાપરવી જોઈએ (પહેલા આગમનથી નિયમ તારવવો, પછી નિગમનથી પાકો કરવો).
(નોંધ: શિક્ષકે વર્ગમાં શ્રેષ્ઠ પરિણામ માટે હંમેશા પહેલા આગમન પદ્ધતિથી નિયમ શોધાવવો જોઈએ અને પછી નિગમન પદ્ધતિથી તે નિયમનો ઉપયોગ કરાવવો જોઈએ. બંને એકબીજાની પૂરક છે.)
.. pdf માંથી જ સહેલા છે …….
2. સમસ્યા ઉકેલ અભિગમ (Problem Solving Approach)
૧૧.૬.૧ પ્રસ્તાવના (Introduction):
વિજ્ઞાન ભણાવવાનો મુખ્ય હેતુ એ છે કે બાળક પોતાના મેળવેલા જ્ઞાનનો નવી પરિસ્થિતિમાં ઉપયોગ કરી શકે અને તેનામાં વૈજ્ઞાનિક વલણ જાગે. આ ત્યારે જ શક્ય બને જ્યારે વિદ્યાર્થીઓ સામે કોઈ સમસ્યા (મૂંઝવણ કે પ્રોબ્લેમ) મૂકવામાં આવે અને તેઓ જાતે તેનો ઉકેલ શોધે. આ અભિગમ વિદ્યાર્થીઓને જાતે વિચારતા કરે છે, જેનાથી તેમની અનુમાન કરવાની શક્તિ, નિર્ણય શક્તિ અને તર્ક શક્તિનો વિકાસ થાય છે. શિક્ષક વિદ્યાર્થીઓને સમસ્યાનું વિશ્લેષણ કરવામાં અને ઉકેલ શોધવામાં માર્ગદર્શન આપે છે (દા.ત. મેઘધનુષ્ય શા માટે થાય છે? ઉલ્કા શા માટે પડે છે? વગેરે).
૧૧.૬.૨ સમસ્યા ઉકેલ અભિગમના સોપાનો (પગથિયાં):
ટ્રીક: "ઓ મા! ચા આની?"
માત્ર માહિતી આપી દેવાથી બાળકોમાં સમસ્યા ઉકેલવાની આવડત આવતી નથી, તે માટે નીચે મુજબના ૫ પગથિયાં અનુસરવા પડે છે:
| સૂત્રનો શબ્દ | સમસ્યા ઉકેલનું સોપાન (પગથિયું) | યાદ રાખવા માટેની હિંટ |
| ઓ | સમસ્યાની ઓળખ | સૌથી પહેલા સમસ્યા ઓળખવી. |
| મા | માહિતી એકત્રીકરણ | સમસ્યા ઉકેલવા માહિતી ભેગી કરવી. |
| ચા | ઉત્કલ્પનાની ચકાસણી | (‘ચ’ પરથી ચકાસણી) ભેગી કરેલી માહિતી પરથી પ્રયોગો/વિચારો ચેક કરવા. |
| આ | માહિતીનું અર્થઘટન | (‘અ’ પરથી અર્થઘટન) માહિતીને ચાર્ટમાં ગોઠવી સાચો અર્થ કાઢવો. |
| ની | નિર્ણય તારવવો | (‘નિ’ પરથી નિર્ણય) છેલ્લે ફાઇનલ નિર્ણય લેવો. |
- [૧] સમસ્યાની ઓળખ અને સ્પષ્ટીકરણ: શિક્ષક વર્ગમાં કોઈ એવી સમસ્યા કે મૂંઝવણ રજૂ કરે છે જે બાળકોની માનસિક કક્ષા અને તેમના રોજબરોજના જીવન સાથે જોડાયેલી હોય. વિદ્યાર્થીઓને બરાબર સ્પષ્ટ કરવામાં આવે છે કે સમસ્યા ખરેખર શું છે, તેમાં કોઈ ગેરસમજ ના રહેવી જોઈએ.
- [૨] માહિતી એકત્રીકરણ (માહિતી ભેગી કરવી): સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવા માટે વિદ્યાર્થીઓ શિક્ષકની મદદથી અલગ-અલગ જગ્યાએથી (જેમ કે સંદર્ભ પુસ્તકો, મેગેઝિન, લેખ કે ચર્ચા દ્વારા) જરૂરી માહિતી ભેગી કરે છે અને તેની યાદી બનાવે છે.
- [૩] ઉત્કલ્પનાની ચકાસણી (વિચારોનું ટેસ્ટિંગ): ભેગી કરેલી માહિતીના આધારે વિદ્યાર્થીઓ જરૂર પડે તો પ્રયોગો કરે છે, અવલોકનો નોંધે છે અને શિક્ષકના માર્ગદર્શન હેઠળ યોગ્ય ઉકેલ શોધવાનો પ્રયત્ન કરે છે.
- [૪] માહિતીનું અર્થઘટન: ભેગી કરેલી માહિતીને ચાર્ટ, ગ્રાફ કે કોઠામાં ગોઠવીને તેનું વિશ્લેષણ અને અર્થઘટન (સાચો અર્થ કાઢવો) કરવામાં આવે છે.
- [૫] નિર્ણય તારવવો (છેલ્લો નિર્ણય): આખી પ્રક્રિયાના અંતે માહિતીના આધારે સાચો નિર્ણય કે તારણ કાઢવામાં આવે છે અને તેની નોંધ કરવામાં આવે છે.
૧૧.૬.૩ સમસ્યા ઉકેલ અભિગમના લાભ (ફાયદા):
- વિષયના મુદ્દાઓની સમજણ એકદમ સ્પષ્ટ થાય છે.
- તર્કબદ્ધતા કેન્દ્રમાં હોવાથી વિદ્યાર્થીઓમાં વિચારવાની અને તર્ક કરવાની શક્તિ ખીલે છે.
- આખી પ્રક્રિયામાં શિક્ષક અને વિદ્યાર્થીઓ બંને સક્રિય (એક્ટિવ) રહે છે.
- માત્ર યાદ રાખવા (ગોખણપટ્ટી) ના બદલે ચર્ચા કરીને શીખવા પર ભાર મુકાય છે.
- વિજ્ઞાનના અઘરા નિયમો અને વ્યાખ્યાઓ સરળતાથી સમજી શકાય છે.
- વિદ્યાર્થીઓ વાસ્તવિક જીવનની સમસ્યાઓ જાતે ઉકેલતા શીખે છે અને તેમનામાં વૈજ્ઞાનિક વલણ આવે છે.
- વિદ્યાર્થીઓમાં જાતે સંદર્ભ પુસ્તકો વાંચવાની ટેવ પડે છે.
૧૧.૬.૪ સમસ્યા ઉકેલ અભિગમની મર્યાદાઓ (ગેરફાયદા):
- વિજ્ઞાનના બધા જ પાઠ કે મુદ્દાઓ આ પદ્ધતિથી ભણાવી શકાતા નથી.
- બધા જ શિક્ષકો આ પદ્ધતિથી ભણાવવા માટે ટ્રેનિંગ પામેલા કે આવડતવાળા હોતા નથી.
- બધા વિદ્યાર્થીઓને જાતે સમસ્યા ઉકેલવામાં રસ પડતો નથી.
- ભણવામાં નબળા બાળકો માટે આ પદ્ધતિ બહુ ઉપયોગી નથી.
- ઘણીવાર પ્રયોગ માટે જરૂરી સાધનો કે પુસ્તકો શાળામાં પૂરતા પ્રમાણમાં હોતા નથી.
- આ પદ્ધતિમાં સમય અને શક્તિ ખૂબ જ વધારે વપરાય છે.
પીડીએફમાં આપેલી માહિતી અનુસાર ૧૧.૭ સંરચનાવાદી અભિગમ (Constructivist Approach) અને તેની ૧૧.૭.૧ પ્રસ્તાવના વિશેની એકદમ સરળ અને વિસ્તારપૂર્વક સમજૂતી નીચે મુજબ છે. મેં અહીં કોઈ પણ મુદ્દો છોડ્યા વગર બધી જ માહિતીને સાદી ભાષામાં આવરી લીધી છે:
3. સંરચનાવાદી અભિગમ (Constructivist Approach)
આ એક એવો નવો અને આધુનિક વિચાર છે, જે માને છે કે બાળક ખાલી વાસણ નથી જેમાં શિક્ષકે જ્ઞાન ભરવાનું હોય, પણ બાળક પોતાની જાતે જ્ઞાનનું સર્જન કરી શકે છે.
પ્રસ્તાવના (Introduction)
સંરચનાવાદી અભિગમનો મૂળ પાયો અને તેની શરૂઆત કેવી રીતે થઈ તે અહીં સમજાવવામાં આવ્યું છે:
- વિદ્યાર્થી સક્રિય છે: આ અભિગમમાં એવું દૃઢપણે માનવામાં આવે છે કે વિદ્યાર્થી હંમેશા સક્રિય (Active) છે. તે પોતાના જ્ઞાનની સંરચના (સર્જન) પોતાની જાતે જ કરવા માટે પૂરેપૂરો સક્ષમ છે. તેનું ભણવું એ તેના પોતાના જ નિયંત્રણમાં (સ્વ-નિયમનયુક્ત) હોય છે.
- જૂની પદ્ધતિઓનો વિરોધ: ‘વિદ્યાર્થી જાતે શીખી શકે છે’ – આ વિચારને સ્વીકારીને, સંરચનાવાદીઓએ જૂના વર્તનવાદી અને જ્ઞાનાત્મકવાદી લોકોના ભણાવવાના વિચારો કરતા એકદમ જ અલગ રસ્તો (અભિગમ) અપનાવ્યો છે.
- મુક્ત વાતાવરણ પર ભાર: તેમણે શિક્ષકોને ભણાવવા માટેનું કોઈ જૂનું અને જડ ટાઇમ-ટેબલ કે માળખું આપવાને બદલે, બાળકો જાતે શીખી શકે તે માટેના માર્ગદર્શક નિયમો શિક્ષકોની સામે મૂક્યા છે. એક ‘સંરચનાવાદી શિક્ષક’ ક્લાસમાં કેવી રીતે વર્તન કરે તેનું આબેહૂબ (એકદમ સાચું) ચિત્ર તેમણે રજૂ કર્યું છે.
- શિક્ષક-કેન્દ્રી નહીં, પણ વાતાવરણ-કેન્દ્રી: સંરચનાવાદીઓ સ્પષ્ટ કહે છે કે, જ્યારે આપણે ‘અધ્યાપન-યોજના’ (ભણાવવાનું પ્લાનિંગ) શબ્દ વાપરીએ છીએ, ત્યારે તેમાં ‘ભણાવવું’ મુખ્ય બની જાય છે, અને તેના લીધે શિક્ષક આપોઆપ કેન્દ્રમાં આવી જાય છે. આથી જ, તેમણે શિક્ષકોને ‘ભણાવવાનું પ્લાનિંગ’ કરવાને બદલે, બાળકો માટે જાતે શીખી શકે તેવું ‘અધ્યયન-પર્યાવરણ’ (શીખવા માટેનું મુક્ત વાતાવરણ) તૈયાર કરવાની ખાસ ભલામણ કરી છે.
- સમાજ અને બુદ્ધિ સાથે જોડાણ: આ અભિગમ બાળકોને પ્રોત્સાહન આપે છે કે તેઓ જે પણ જાતે શીખ્યા છે (અધ્યયન-નીપજ), તેનું સમાજમાં અને બૌદ્ધિક દ્રષ્ટિએ શું મહત્વ અને અર્થ છે તે તેઓ જાતે સમજે અને તેના પર વિચાર (ચિંતન) કરે.
- વિચારોની મુક્ત રજૂઆત: આ અભિગમ વિદ્યાર્થીઓને એટલા સક્ષમ બનાવે છે કે તેઓ પોતાના વિચારોને ગમે તે યોગ્ય માધ્યમ દ્વારા ખુલીને રજૂ કરી શકે. આ માધ્યમ મૌખિક (બોલીને), લેખિત (લખીને), ગ્રાફિક (આલેખ દોરીને) અથવા દ્રશ્ય (ચિત્ર કે મોડેલ બતાવીને) હોઈ શકે છે.
ટૂંકમાં, સંરચનાવાદી અભિગમની પ્રસ્તાવના એ જ કહે છે કે શિક્ષકે માત્ર બાળકોને માહિતી આપવાને બદલે તેમને જાતે નવું જ્ઞાન શોધવા માટેનું મુક્ત વાતાવરણ પૂરું પાડવું જોઈએ.
પીડીએફમાં આપેલી માહિતી મુજબ, ૧૧.૭.૨ સંરચનાવાદી અભિગમ : અર્થ અને સંકલ્પના ની એકદમ સરળ અને વિગતવાર સમજૂતી નીચે મુજબ છે:
અર્થ અને સંકલ્પના
સંરચનાવાદ એટલે શું અને તેનો અર્થ શું થાય છે, તે આ મુદ્દામાં ખૂબ સરસ રીતે સમજાવવામાં આવ્યું છે:
- ઇતિહાસ અને પાયો: ભલે આ અભિગમ નવો લાગતો હોય, પણ તેના મૂળ પ્રાચીન ગ્રીક તત્વચિંતક સોક્રેટીસની ‘પ્રશ્ન-પ્રતિપ્રશ્ન (સંવાદ) પદ્ધતિ’ જેટલા જૂના છે. આધુનિક સમયમાં જીન પિયાજે, ડેવિડ આસુબેલ, જેરોમ બ્રુનર અને લેવ વાયગોત્સ્કી જેવા મહાન મનોવૈજ્ઞાનિકોએ આ અભિગમ વિકસાવવામાં બહુ મોટો ફાળો આપ્યો છે.
- જીન પિયાજે અને વાયગોત્સ્કીના વિચારો:
- જીન પિયાજેને ‘વ્યક્તિગત સંરચનાવાદ’ ના પ્રણેતા (પિતા) માનવામાં આવે છે. તેઓ માનતા હતા કે બાળકના શારીરિક અને માનસિક વિકાસના અલગ-અલગ તબક્કાની સીધી અસર તેના શીખવા પર પડે છે.
- જ્યારે જ્હોન ડ્યૂઈ અને વાયગોત્સ્કી જેવા વિદ્વાનોનું માનવું હતું કે જ્ઞાન ‘સામાજિક આંતરક્રિયા’ થી (એટલે કે સમાજમાં મિત્રો કે શિક્ષકો સાથે હળીમળીને વાતચીત કરવાથી) મેળવાય છે. જ્યારે બાળક બીજા સાથે ચર્ચા કરે છે, ત્યારે તે પોતાના જ્ઞાનની ચકાસણી કરે છે અને બીજાના વિચારો સાથે તેની સરખામણી કરીને નવું શીખે છે.
- વિદ્યાર્થીની સક્રિય ભૂમિકા: આ અભિગમમાં વિદ્યાર્થીને એક નિષ્ક્રિય મૂર્તિ કે ખાલી વાસણ માનવામાં આવતો નથી, પણ તેને શિક્ષણની પ્રક્રિયામાં ‘સક્રિય (Active) ભાગીદાર’ માનવામાં આવે છે.
- જૂની પદ્ધતિ vs નવો સંરચનાવાદી અભિગમ:
- પ્રણાલીગત (જૂના) વર્ગખંડોમાં શિક્ષક વિજ્ઞાનના નિયમો અને સિદ્ધાંતો સમજાવે અને વિદ્યાર્થીઓ ગોખીને યાદ રાખી લે તેવો આગ્રહ રખાતો હતો.
- પરંતુ, સંરચનાવાદી વર્ગખંડમાં બાળકો પોતાની જાતે જ્ઞાન શોધે, સમસ્યા ઉકેલે અને જાતે વિચારીને (ચિંતન કરીને) શીખે તેવી પ્રવૃત્તિઓ કરાવવામાં આવે છે.
- જ્ઞાનની ‘રચના’ થાય છે, ‘પ્રાપ્તિ’ નહિ:
- સંરચનાવાદ માને છે કે જ્ઞાન એ કોઈ એવી તૈયાર વસ્તુ નથી જે શિક્ષક આપે અને બાળક લઈ લે. જ્ઞાન કોઈની પાસેથી સીધું ‘મેળવવાની’ (પ્રાપ્તિ) વસ્તુ નથી, પણ તે જાતે ‘બનાવવાની’ (રચના કરવાની) પ્રક્રિયા છે.
- આ અભિગમ મુજબ, જ્ઞાન ચોપડીમાં નહિ પણ ‘શીખનારના મગજમાં’ હોય છે. શિક્ષક આપેલી માહિતી બાળક સીધેસીધી સ્વીકારી લેતું નથી. પરંતુ, તે પોતાના જૂના અનુભવો (પૂર્વજ્ઞાન) અને નવા અનુભવોને ભેગા કરીને પોતાના મગજમાં જાતે જ પોતાના જ્ઞાનની રચના (સર્જન) કરે છે. આથી દરેક વિદ્યાર્થીનું જ્ઞાન તેનું પોતાનું અને અલગ હોય છે.
- આજના સમયમાં સ્વીકૃતિ: આજે આખી દુનિયાની શાળાઓમાં આ અભિગમનો સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો છે. એટલું જ નહિ, આપણા દેશના NCF-2005 (નેશનલ કરિક્યુલમ ફ્રેમવર્ક) માં પણ વિજ્ઞાન ભણાવવા અને બાળકોને જ્ઞાનના સર્જક બનાવવા માટે આ જ સંરચનાવાદી અભિગમ પર સૌથી વધુ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.
ટૂંકમાં સારાંશ: સંરચનાવાદી અભિગમનો મૂળ અર્થ એ જ છે કે બાળકને તૈયાર જ્ઞાન પીરસવાને બદલે, તેને એવા અનુભવો પૂરા પાડો જેથી તે પોતાના અગાઉના જ્ઞાન સાથે નવા અનુભવોને જોડીને પોતાના મગજમાં જાતે જ નવા જ્ઞાનની ‘સંરચના’ (રચના/સર્જન) કરી શકે.
ચોક્કસ, પીડીએફમાં આપેલ મુદ્દાઓ ૧૧.૭.૩ થી ૧૧.૭.૫ ની તમામ માહિતીને કોઈ પણ અગત્યનો મુદ્દો છોડ્યા વગર, એકદમ સરળ અને વિગતવાર ભાષામાં અહીં સમજાવેલ છે જેથી તમારે પીડીએફ વાંચવાની બિલકુલ જરૂર નહીં પડે:
સંરચનાવાદી અભિગમના લક્ષણો (Characteristics of Constructivist Approach)
સંરચનાવાદી (એટલે કે જાતે જ્ઞાનનું સર્જન કરવાની પદ્ધતિ) વર્ગખંડ કેવો હોય, તેના મુખ્ય લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
- ધ્યેયોની પસંદગી: ભણવાના હેતુઓ (ધ્યેયો) શિક્ષકો જાતે થોપી બેસાડવાને બદલે, વિદ્યાર્થીઓ સાથે મળીને ચર્ચા કરીને નક્કી કરે છે.
- શિક્ષકની ભૂમિકા: શિક્ષક અહીં હુકમ ચલાવનાર નહિ, પણ માત્ર એક ‘માર્ગદર્શક’ કે મદદકર્તા તરીકે કામ કરે છે.
- સ્વ-જાગૃતિ પર ભાર: બાળકો જાતે જ પોતાનું મૂલ્યાંકન (સ્વ-પૃથ્થકરણ) કરે, પોતાની જાત પર નિયંત્રણ રાખે અને જાતે જ વિચારે તે માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને તકો પૂરી પાડવામાં આવે છે.
- વાસ્તવિક દુનિયા સાથે જોડાણ: ભણવાનું વાતાવરણ ચોપડીયા જ્ઞાન પૂરતું મર્યાદિત નથી હોતું, પણ વાસ્તવિક દુનિયાની સ્વાભાવિક સંકુલતા (Real-world complexity) ને રજૂ કરે તેવું હોય છે.
- જ્ઞાનનું ‘સર્જન’: માહિતી કે જ્ઞાન શિક્ષક પાસેથી તૈયાર ‘મેળવવા’ (નીપજ) ને બદલે, મિત્રો અને સમાજના સહકારથી જાતે જ્ઞાનની ‘રચના’ કરવા પર ભાર મુકાય છે.
- પૂર્વજ્ઞાનનો ઉપયોગ: બાળક પાસે અગાઉથી કેટલું જ્ઞાન છે (પૂર્વજ્ઞાન), તેની માન્યતાઓ અને વિચારો શું છે, તેને ધ્યાનમાં રાખીને નવું શીખવવામાં આવે છે.
- ઉચ્ચ કક્ષાના કૌશલ્યો: બાળકોમાં કોઈ સમસ્યા જાતે ઉકેલવાની શક્તિ અને ઊંડાણપૂર્વક વિચારવાની શક્તિ ખીલે તેને પ્રોત્સાહન અપાય છે.
- શોધ-અભિગમ: વિદ્યાર્થીઓ સ્વતંત્ર રીતે પોતાનું ધ્યેય પ્રાપ્ત કરે તે માટે ‘શોધ-અભિગમ’ (જાતે શોધીને શીખવું) સ્વીકારવામાં આવે છે.
- સહકારયુક્ત શિક્ષણ: બીજા લોકોના (વૈકલ્પિક) દૃષ્ટિબિંદુઓ અને વિચારો સમજવા માટે બાળકો એકબીજાને મદદ કરીને ભણે તેવી તક અપાય છે.
- મૂલ્યાંકન ભણાવવાની સાથે જ જોડાયેલું અને એકદમ પ્રમાણભૂત હોય છે.
સંરચનાવાદી અભિગમમાં શિક્ષકની ભૂમિકા (Role of the Teacher)
આ પદ્ધતિમાં શિક્ષકનો રોલ (ભૂમિકા) પરંપરાગત શિક્ષક કરતા સાવ અલગ થઈ જાય છે:
- જ્ઞાન આપનાર નહિ, પણ રચનામાં મદદ કરનાર: જૂના વર્ગખંડોમાં શિક્ષક મુખ્ય હતા અને એવું મનાતું કે શિક્ષકના મગજમાંથી જ્ઞાન સીધું વિદ્યાર્થીના મગજમાં ભરી શકાય છે. જ્યારે સંરચનાવાદી વર્ગમાં શિક્ષક જ્ઞાન ‘આપનાર’ નથી, પણ બાળકને જાતે જ્ઞાન બનાવવામાં મદદ કરનાર ‘સરળતા કરી આપનાર (Facilitator)’ છે.
- લોકશાહી વર્ગખંડ: પરંપરાગત વર્ગખંડમાં શિક્ષકની એકચક્રી સત્તા હોય છે અને વિદ્યાર્થીઓ ખાલી વાસણ જેવા નિષ્ક્રિય હોય છે. તેનાથી ઉલટું, સંરચનાવાદી વર્ગખંડ ‘લોકશાહી’ હોય છે. શિક્ષક બાળકોના પ્રશ્નો, વિચારો અને પૂર્વજ્ઞાનને આદર આપે છે. તેમને ખુલીને બોલવાની, પ્રયોગો કરવાની અને સમસ્યાઓ જાતે ઉકેલવાની પૂરી આઝાદી આપે છે.
- NCF-2005 ની ભલામણ: આપણા રાષ્ટ્રીય અભ્યાસક્રમ (NCF-2005) મુજબ પણ શિક્ષણ એવું હોવું જોઈએ જે વિદ્યાર્થીઓને જ્ઞાનના ‘રચયિતા’ બનવામાં મદદ કરે.
- જિજ્ઞાસા જગાવવી: શિક્ષક બાળકોમાં રહેલું જ્ઞાન જાણીને તેમાં સુધારો લાવવા નવી માહિતી આપે છે, ક્યારેક વિરોધાભાસી વાતો રજૂ કરે છે કે એવા પ્રશ્નો પૂછે છે, જેથી બાળકોના મગજમાં નવું જાણવાની અને સંશોધન કરવાની જિજ્ઞાસા જાગે.
- ટૂંકમાં: શિક્ષક વર્ગખંડમાં બધું જ જાણતા ‘ઋષિમુનિ’ બનીને ઉપદેશ આપવાને બદલે એક ‘માર્ગદર્શક કે સલાહકાર’ બને છે, જે નિષ્ક્રિય બાળકોને માત્ર સૂચનાઓ આપવાને બદલે સક્રિય બાળકો માટે જાતે શીખી શકે તેવા વાતાવરણનું નિર્માણ કરે છે.
સંરચનાવાદી વર્ગખંડ માટેની શૈક્ષણિક પરિસ્થિતિઓ (Educational Conditions)
ડ્રિસ્કોલ (Driscoll) નામના વિદ્વાને સૂચવ્યું છે કે જો શિક્ષકે પોતાના ક્લાસને સંરચનાવાદી બનાવવો હોય, તો તેને નીચે મુજબની ૫ પરિસ્થિતિઓ ક્લાસમાં ઊભી કરવી જોઈએ:
૧. વાસ્તવિક વાતાવરણ (Real-world context): બાળકોએ જ્યાં ભવિષ્યમાં પોતાના જ્ઞાનનો ઉપયોગ કરવાનો છે (એટલે કે વાસ્તવિક દુનિયામાં), તેવું જ વ્યવહારુ અને વાસ્તવિક વાતાવરણ તેમને શાળામાં મળવું જોઈએ. તેમને વાસ્તવિક દુનિયાના અઘરા પ્રશ્નો ઉકેલવા આપવા જોઈએ.
૨. સામાજિક પ્રવૃત્તિ (Social Activity): ભણવું એ કોઈ એકાંતની નહિ, પણ સામાજિક પ્રવૃત્તિ છે. તેથી બાળકો એકબીજા સાથે સામાજિક સંપર્ક, સંવાદ અને આંતરક્રિયા (વાતચીત-ચર્ચા) કરે તેવી તક ઊભી કરવી જોઈએ.
૩. વિવિધતા (Diversity): બાળકો પોતાના અનુભવો પરથી જાતે જ્ઞાન બનાવતા હોવાથી, તેમને નવું શીખવવા માટે શિક્ષકે વિષયની રજૂઆતમાં બને તેટલી વધુ અલગ-અલગ રીતો (વિવિધતા) લાવવી જોઈએ.
૪. સ્વ-વાચકતા (પોતાની જાત પ્રત્યે જાગૃતિ): જ્ઞાન મેળવવામાં પોતાની ભૂમિકા શું છે તે વિશે બાળક જાગૃત હોવું જોઈએ. સંરચનાવાદ માને છે કે બાળક જેટલું વધારે એક્ટિવ (સક્રિય) રહેશે તેટલું વધારે જ્ઞાન પોતે રચી શકશે, તેથી શિક્ષકે બાળકની આ જાગૃતિને (સ્વ-વાચકતાને) પોષવી જોઈએ.
૫. વિદ્યાર્થી-કેન્દ્રી શિક્ષણ (Student-centered learning): ભણાવવા માટે એવી જ પદ્ધતિઓ અપનાવવી જોઈએ જેમાં શિક્ષક નહિ પણ ‘વિદ્યાર્થી’ કેન્દ્રમાં હોય અને તે પોતે મુખ્ય રીતે કાર્ય કરતો હોય.
વિજ્ઞાનના અધ્યાપનમાં સંરચનાવાદી અભિગમનો અમલ
(વિજ્ઞાન ભણાવતી વખતે જ્ઞાન જાતે જ સર્જન કરવાની પદ્ધતિનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો)
પ્રસ્તાવના અને વિવિધ મોડેલો (Models):
ખરેખર તો ‘સંરચનાવાદ’ એ કોઈ એક જ ચોક્કસ નિયમ નથી, પણ તે ઓછામાં ઓછા ૬ પેટા-નિયમોનો સમૂહ છે. બાળકોને જાતે જ્ઞાનનું સર્જન કરતા કઈ રીતે શીખવવું, તે માટે અલગ-અલગ મનોવૈજ્ઞાનિકોએ પોતપોતાની રીતો (મોડેલ) આપી છે:
- બ્રુનર (Bruner): તેમણે ‘શોધ અધ્યયનનો સિદ્ધાંત’ (જાતે શોધીને શીખવું) આપ્યો.
- આસુબેલ (Ausubel): તેમણે ‘એડવાન્સ ઓર્ગેનાઈઝર મોડેલ’ આપ્યું.
- રોબર્ટ કારપ્લસ (Robert Karplus): તેમણે પિયાજેના સિદ્ધાંત પર આધારિત વિજ્ઞાન ભણાવવા માટેનું મોડેલ આપ્યું.
- માર્ટિન અને તેના સાથીઓ (Martin): તેમણે ‘ટીચિંગ સાયન્સ ફોર ઓલ ચિલ્ડ્રન’ (Teaching Science for All Children) નામના પુસ્તકમાં વિજ્ઞાન ભણાવવા માટે 4E નું મોડેલ આપ્યું (Explore, Explain, Expand, Evaluate).
- રોજર બાયબી (Roger Bybee): તેમણે વિજ્ઞાન ભણાવવા માટે સૌથી પ્રખ્યાત 5E નું મોડેલ (Engage, Explore, Explain, Elaborate, Evaluate) આપ્યું.
રોજર બાયબીનું 5E મોડેલ (5E Model of Constructivism):
બાયબીએ પોતાના મોડેલમાં આપેલા 5E ના ૫ તબક્કાઓ નીચે મુજબ ખૂબ જ સરળતાથી સમજી શકાય છે:
[૧] Engage (સક્રિય ભાગીદારી / ભણવામાં જોડાવું):
- આ પહેલા તબક્કામાં બાળક પાસે જે જૂનું જ્ઞાન (પૂર્વઅનુભવ) છે, તેને આજે જે નવું શીખવાનું છે તેની સાથે જોડવામાં આવે છે.
- આ સમયે શિક્ષક એવી પ્રવૃત્તિ કરાવે છે જેથી બાળકનું મગજ ભણવા માટે એકદમ સક્રિય (એક્ટિવ) થઈ જાય અને તેનું પૂરું ધ્યાન આજના પાઠ પર આવી જાય.
- અહીં શિક્ષક બાળકો સમક્ષ શૈક્ષણિક કાર્યની ઓળખ આપીને પરિસ્થિતિ ઊભી કરે છે.
[૨] Explore (શોધ કે તપાસ કરવી):
- આ તબક્કામાં શિક્ષક બાળકો પાસે એવી પ્રવૃત્તિઓ કરાવે છે જેથી તેમને જાતે કામ કરવાનો સાચો અનુભવ મળે અને તેઓ જાતે જ નવા વિચારો કે કૌશલ્યો બનાવી શકે.
- જ્યારે બાળકો પ્રવૃત્તિ કરતા હોય, ત્યારે તેમના મગજમાં કેટલાક સવાલો ઊભા થાય છે (મગજમાં અસમતુલા સર્જાય છે). આ સવાલોના જવાબ મેળવવા તેઓ જાતે ‘શોધ કે તપાસ’ કરે છે અને મગજમાં ફરીથી સમતુલા (શાંતિ) સ્થાપે છે.
- આનો મુખ્ય હેતુ એ છે કે ભવિષ્યમાં શિક્ષક અને વિદ્યાર્થી વચ્ચે જે ચર્ચા થવાની છે, તે માટે જરૂરી અનુભવો બાળકો જાતે જ ભેગા કરી લે.
[૩] Explain (સ્પષ્ટ કરવું / સમજાવવું):
- અગાઉના તબક્કામાં બાળકોએ જે કંઈ પણ જાતે ‘શોધ કે તપાસ’ કરી, તેને તેઓ આ તબક્કામાં બધાની સામે સ્પષ્ટ રીતે વર્ણવે છે (સમજાવે છે).
- અહીં શિક્ષક બાળકોને તેમણે કરેલા અનુભવોના મુખ્ય અને સાચા મુદ્દાઓ પર ધ્યાન આપવા મદદ કરે છે.
- આ તબક્કાની મુખ્ય ચાવી એ છે કે બાળકો પોતે શીખેલા મુદ્દા કે કૌશલ્યનું ટૂંકમાં પણ એકદમ સ્પષ્ટ વર્ણન કરે, અને પછી જ આગળના તબક્કામાં જાય.
[૪] Elaborate (વિગતવાર વર્ણવવું / વિસ્તાર કરવો):
- આ તબક્કામાં બાળકોએ જે નવું જ્ઞાન મેળવ્યું છે, તેનો વિસ્તાર કરવામાં આવે છે (એટલે કે તેને વધુ ઊંડાણથી સમજવામાં આવે છે).
- અહીં શિક્ષક બાળકોને પૂરી છૂટ આપે છે કે તેઓ પોતે બનાવેલા નવા જ્ઞાનનો ઉપયોગ હવે બીજી અલગ-અલગ પરિસ્થિતિઓમાં જાતે કરી જુએ.
[૫] Evaluate (મૂલ્યાંકન / ચકાસણી કરવી):
- આ છેલ્લો તબક્કો છે. અહીં શિક્ષક બાળકોને પોતાનું મૂલ્યાંકન જાતે કરવા (સ્વ-મૂલ્યાંકન) માટે પ્રોત્સાહન આપે છે, જેથી બાળકોને ખબર પડે કે તેમનામાં કેટલી શક્તિ અને આવડત છે.
- સાથે સાથે શિક્ષક પણ ચકાસણી કરે છે કે બાળકોએ ખરેખર કેટલી સમજણ મેળવી છે અને તેમનામાં કયા નવા કૌશલ્યો (સ્કીલ્સ) આવ્યા છે.
આમ, બાયબીના આ 5E મોડેલ (Engage, Explore, Explain, Elaborate, Evaluate) ના ઉપયોગથી શિક્ષક બાળકોને માહિતી ગોખાવવાને બદલે તેમને જાતે જ્ઞાનનું સર્જન કરતા શીખવી શકે છે.
ચોક્કસ, પીડીએફમાં આપેલ મુદ્દાઓ ૧૧.૭.૭ અને ૧૧.૭.૮ ની માહિતીને એકદમ સરળ, રોજબરોજની ભાષામાં અને વિગતવાર નીચે મુજબ સમજાવી છે, જેથી તમારે પીડીએફ વાંચવાની જરૂર ન પડે:
સંરચનાવાદી અભિગમના લાભ (ફાયદા)
સંરચનાવાદી અભિગમ (જેમાં બાળક જાતે જ્ઞાનનું સર્જન કરે છે) અપનાવવાથી વર્ગખંડમાં કયા કયા ફાયદા થાય છે તે નીચે મુજબ છે:
- વિદ્યાર્થીઓ પૂરેપૂરા સક્રિય (Active) રહે છે: આ પદ્ધતિમાં વિદ્યાર્થીઓ માત્ર શાંતિથી બેસીને શિક્ષકને સાંભળતા નથી, પણ ભણવાની આખી પ્રક્રિયામાં જાતે કામ કરીને સક્રિય ભાગીદાર બને છે.
- રિયલ-લાઈફ (વાસ્તવિક) જ્ઞાન મળે છે: બાળકોને ફક્ત ચોપડીઓનું જ્ઞાન આપવાને બદલે વાસ્તવિક દુનિયાની પરિસ્થિતિઓમાં મૂકીને સાચું જ્ઞાન આપવામાં આવે છે.
- પોતાના વિચારો રજૂ કરવાની આઝાદી: બાળકોને મુંઝવતા પ્રશ્નો પૂછવાની અને પોતાના મગજમાં આવતા નવા વિચારોને આખા ક્લાસ વચ્ચે ખુલીને રજૂ કરવાની પૂરી તક (અવસર) મળે છે.
- વિદ્યાર્થી-કેન્દ્રી શિક્ષણ: આ આખી પદ્ધતિ શિક્ષક પર આધારિત નથી, પણ સંપૂર્ણપણે ‘વિદ્યાર્થી’ ને કેન્દ્રમાં રાખીને ચલાવવામાં આવે છે.
- મૂલ્યાંકન (ટેસ્ટિંગ) કરવાની સાચી રીત: બાળકના માત્ર બહારના વર્તન પરથી તેને પાસ કે નપાસ કરવાને બદલે, તેણે પોતાના મગજમાં જાતે કેવા પ્રકારનું અને કેટલું નવું જ્ઞાન બનાવ્યું (સર્જન કર્યું), તેના આધારે તેનું સાચું મૂલ્યાંકન થાય છે.
- ગોખણપટ્ટીનો અંત: વિદ્યાર્થી પોતે જ જાતે પ્રવૃત્તિ કરીને જ્ઞાન શોધતો અને બનાવતો હોવાથી, તેને પરીક્ષા માટે કંઈ પણ ગોખવાની જરૂર પડતી નથી.
- મિત્રો (સહપાઠીઓ) દ્વારા શિક્ષણ: આમાં બાળકો પોતાના ક્લાસના મિત્રો સાથે હળીમળીને શીખે છે અને એકબીજાની ભૂલો શોધીને મૂલ્યાંકન પણ કરી શકે છે.
- બધા જ ધોરણોમાં ઉપયોગી: શાળાના નાના ધોરણથી લઈને મોટા ધોરણ સુધીના તમામ ક્લાસમાં આ અભિગમનો ઉપયોગ સરળતાથી કરી શકાય છે.
સંરચનાવાદી અભિગમની મર્યાદાઓ (ગેરફાયદા)
આટલો સારો અભિગમ હોવા છતાં, પ્રેક્ટિકલ રીતે તેનો અમલ કરવામાં કેટલીક મુશ્કેલીઓ કે મર્યાદાઓ છે, જે નીચે મુજબ છે:
- શિક્ષકો માટે સમજવું અઘરું છે: આ અભિગમની અંદર ઘણા બધા નાના-નાના પેટા-નિયમો (સિદ્ધાંતો) આવેલા છે, જેના કારણે સામાન્ય શિક્ષકો માટે તેને બરાબર સમજવો અને ક્લાસમાં લાગુ કરવો થોડો મુશ્કેલ બની જાય છે.
- મગજની પ્રક્રિયા માપવી મુશ્કેલ: આ પદ્ધતિ બાળક મગજમાં શું વિચારે છે (માનસિક પ્રક્રિયા) તેના પર વધુ ભાર મૂકે છે. પણ શિક્ષક માટે બાળકના મગજની અંદર ચાલતી પ્રોસેસને માપવી કે ચેક કરવી બહુ જ કઠિન (અઘરું) છે.
- વધુ સમય માંગે છે: બાળકો જાતે શોધખોળ કરીને જ્ઞાન મેળવતા હોવાથી આખી પ્રક્રિયા ધીમી પડી જાય છે. એટલે કે આ પદ્ધતિઓ બહુ વધુ સમય માંગી લે છે, જેનાથી કોર્સ જલ્દી પૂરો થતો નથી.
- દરેક બાળક માટે અલગ વાતાવરણ શક્ય નથી: આ નિયમ એવું કહે છે કે દરેક બાળક પોતાની રીતે અલગ (આગવું) જ્ઞાન બનાવે છે. પણ ક્લાસમાં ૫૦-૬૦ બાળકો હોય ત્યારે દરેક એક બાળક માટે અલગ-અલગ ભણવાનું વાતાવરણ ઊભું કરવું શિક્ષક માટે પ્રેક્ટિકલી શક્ય જણાતું નથી.
- અધૂરા કે ખોટા જ્ઞાનનો ડર: જો વિદ્યાર્થી પોતે જ પોતાની રીતે જ્ઞાનની રચના કરતો હોય, તો એવો પૂરો ડર રહે છે કે તે કદાચ અધૂરું, અડધું કે ખામીવાળું (ખોટું) જ્ઞાન પણ રચી બેસે.
આશા છે કે આ સરળ અને વિગતવાર સમજૂતીથી તમને આ બંને ટોપિક એકદમ સ્પષ્ટ થઈ ગયા હશે.
મનોવૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંત આધારિત અભિગમ અથવા અધ્યાપનનાં સૂત્રો (Teaching Maxims)
૧૧.૮.૧ પ્રસ્તાવના (Introduction):
એક સફળ શિક્ષકનું મુખ્ય કામ બાળકોને સરળતાથી ભણાવવાનું છે. શિક્ષકે બાળકોની ઉંમર, બુદ્ધિ અને તેમની અગાઉની જાણકારી (પૂર્વજ્ઞાન) ને ધ્યાનમાં રાખીને જ્ઞાન આપવું જોઈએ. બાળકો વધુ સારી અને ઝડપી રીતે શીખી શકે તે માટે મનોવૈજ્ઞાનિકો અને અનુભવી શિક્ષકોએ પોતાના વર્ષોના અનુભવ પરથી ભણાવવાના કેટલાક નિયમો કે ‘સૂત્રો’ બનાવ્યા છે. આ સૂત્રો કોઈ પ્રયોગશાળામાં નથી બન્યા, પણ વ્યવહારુ અનુભવોનો નિચોડ છે. આ સૂત્રોના ઉપયોગથી ભણાવવાનું કામ એકદમ સરળ, રસપ્રદ અને અસરકારક બને છે.
આવા ૬ મુખ્ય અધ્યાપન સૂત્રો નીચે મુજબ છે:
1. જ્ઞાતથી અજ્ઞાત તરફ (Known to Unknown):
- સરળ સમજૂતી: આ સૂત્રનો સીધો અર્થ એ છે કે, બાળક જે બાબત પહેલેથી જ જાણે છે (જ્ઞાત) તેના પરથી જે નથી જાણતું (અજ્ઞાત) તે શીખવવું.
- કેવી રીતે?: બાળક ઘરેથી કે સમાજમાંથી જે જૂના અનુભવો કે જ્ઞાન લઈને આવ્યું હોય, તેને નવા પાઠ સાથે જોડવું જોઈએ. પૂર્વજ્ઞાન એ પાયો છે અને નવું જ્ઞાન એ તેના પર ચણાતી ઈમારત છે. જો શિક્ષક સીધી જ અજાણી વાત શરૂ કરે, તો બાળકને તેમાં રસ પડતો નથી, પણ જો తెలిેલી વાતથી શરૂઆત થાય તો બાળકનો ઉત્સાહ વધે છે અને નવું શીખવા માટે તેનું મગજ તૈયાર થઈ જાય છે.
2. સરળથી કઠિન (સંકુલ) તરફ (Simple to Complex):
- સરળ સમજૂતી: ક્લાસમાં ભણાવતી વખતે હંમેશા સૌથી સહેલા (સરળ) મુદ્દાઓ પહેલા ભણાવવા અને ત્યારબાદ ધીમે ધીમે અઘરા (કઠિન) મુદ્દાઓ તરફ આગળ વધવું જોઈએ.
- કેવી રીતે?: બાળકોના મગજની ક્ષમતા મુજબ ‘સરળ શું છે’ તે નક્કી કરવું જોઈએ. જો સીધું જ અઘરું ભણાવવામાં આવે, તો બાળક ગૂંચવાઈ જાય છે અને તેને તે વિષય પ્રત્યે અણગમો અને ડર પેદા થાય છે. પરંતુ, જો સહેલી બાબતો પહેલા શીખવવામાં આવે, તો બાળકનો આત્મવિશ્વાસ વધે છે અને તે અઘરા મુદ્દાઓ પણ ઝડપથી સમજી જાય છે.
3. મૂર્ત પરથી અમૂર્ત તરફ (Concrete to Abstract):
- સરળ સમજૂતી: ‘મૂર્ત’ એટલે એવી વસ્તુઓ જેને નરી આંખે જોઈ કે અડી શકાય (પ્રત્યક્ષ), અને ‘અમૂર્ત’ એટલે જે માત્ર કલ્પનામાં હોય કે જોઈ ન શકાય (પરોક્ષ). નાના બાળકો જોઈ શકાય તેવી વસ્તુઓ પરથી જલ્દી શીખે છે.
- કેવી રીતે?: શરૂઆતમાં ચાર્ટ, મોડેલ કે પ્રયોગો બતાવીને (મૂર્ત વસ્તુઓથી) જ્ઞાન આપવું જોઈએ. ઉદાહરણ તરીકે, ગણિતમાં એક-બે-ત્રણ એમ સીધા આંકડા (અમૂર્ત) ગોખાવવા કરતા પહેલા મણકાઘોડીના મણકા (મૂર્ત) બતાવીને ગણતરી શીખવવામાં આવે છે. ધીમે ધીમે આ પ્રત્યક્ષ અનુભવોના આધારે બાળકોમાં અમૂર્ત વિચારો સમજવાની શક્તિ આવી જાય છે. વિજ્ઞાન જેવા પ્રેક્ટિકલ વિષયમાં આ સૂત્ર સૌથી વધુ ઉપયોગી છે.
4. સંપૂર્ણથી વિભાગ (અંશ) તરફ (Whole to Part):
- સરળ સમજૂતી: આ ગેસ્ટાલ્ટના મનોવિજ્ઞાન પર આધારિત છે, જે કહે છે કે મનુષ્ય હંમેશા કોઈપણ વસ્તુને આખી (સંપૂર્ણ) પહેલા જુએ છે, અને તેના નાના ભાગો પર તેનું ધ્યાન પછી જાય છે.
- કેવી રીતે?: કોઈ નવો ટોપિક ભણાવતી વખતે પહેલા આખા પાઠનો સામાન્ય ખ્યાલ (ઓવરવ્યૂ) આપવો જોઈએ, અને પછી તેના નાના-નાના ભાગો ઊંડાણથી સમજાવવા જોઈએ. દા.ત. બાળકને પહેલા આખા ઝાડ (વૃક્ષ) નો ખ્યાલ આપ્યા પછી જ તેના મૂળ, થડ, ડાળીઓ કે પાંદડાં વિશે ભણાવવું જોઈએ. તેવી જ રીતે માઈક્રોસ્કોપ ભણાવતી વખતે પહેલા આખું સાધન બતાવીને પછી તેના અલગ-અલગ ભાગોની સમજૂતી આપવી જોઈએ.
5. વિભાગ (અંશ) પરથી સંપૂર્ણ તરફ (Part to Whole):
- સરળ સમજૂતી: આ ઉપરના સૂત્રથી બિલકુલ ઊલટું છે. વિજ્ઞાનમાં ઘણા યંત્રો અને નિયમો એટલા અઘરા અને મોટા હોય છે કે તેને એકસાથે સમજાવવા શક્ય નથી હોતા, ત્યારે આ સૂત્ર વપરાય છે.
- કેવી રીતે?: આમાં આખી મોટી વસ્તુને નાના-નાના વિભાગોમાં વહેંચીને એક-એક ભાગ સમજાવવામાં આવે છે, અને છેલ્લે બધા ભાગોને ભેગા કરીને સંપૂર્ણ વસ્તુનો ખ્યાલ અપાય છે. દા.ત. માનવ શરીરની રચના શીખવવી હોય તો સીધું આખું શરીર ભણાવવાને બદલે પાચનતંત્ર, શ્વસનતંત્ર, રુધિરાભિસરણ તંત્ર વગેરે અલગ અલગ શીખવીને, પછી છેલ્લે આખા શરીરની કાર્યપદ્ધતિ સમજાવવામાં આવે છે.
6. વિશ્લેષણ પરથી સંયોજન તરફ (પૃથક્કરણ થી સંયોગીકરણ ) (Analysis to Synthesis):
- સરળ સમજૂતી: ‘વિશ્લેષણ’ એટલે સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવા માટે તેને નાના-નાના ટુકડાઓમાં છૂટી પાડીને તપાસ કરવી. અને ‘સંયોજન’ એટલે આ છૂટા પાડેલા ટુકડાઓ વચ્ચે શું સંબંધ છે તે જોડીને છેલ્લો ઉકેલ લાવવો.
- કેવી રીતે?: શરૂઆતમાં બાળકનું જ્ઞાન અસ્પષ્ટ અને અચોક્કસ હોય છે. શિક્ષક વિશ્લેષણ દ્વારા તેને સ્પષ્ટ કરે છે અને પછી સંયોજન દ્વારા જ્ઞાન પાકું કરે છે. દા.ત. વિજ્ઞાનમાં રાસાયણિક સમીકરણને સંતુલિત (Balance) કરતી વખતે પહેલા સમીકરણના અણુ-પરમાણુઓને ડાબી અને જમણી બાજુ છૂટા પાડવામાં આવે છે (જે વિશ્લેષણ છે) અને પછી બંને બાજુ ગણતરી કરીને તેને ભેગા કરી સમીકરણ સંતુલિત બનાવાય છે (જે સંયોજન છે). આનાથી બાળકમાં તર્કશક્તિ અને વિચારવાની શક્તિનો વિકાસ થાય છે.