એકમ 7: ઉદ્દેશ(ધ્યેય) (Aims) અને હેતુ (Objectives) અને બેન્જામીન બ્લૂમ નું વર્ગીકરણ

વિજ્ઞાન શિક્ષણ (Science Pedagogy) ના સંદર્ભમાં ‘ઉદ્દેશ’ (Aims) અને ‘હેતુ’ (Objectives) વચ્ચેનો સાદો અને સચોટ ભેદ

સામાન્ય વ્યવહારિક ભાષામાં આપણે ‘ઉદ્દેશ’ અને ‘હેતુ’ બંને શબ્દોને એકબીજાના પર્યાય તરીકે વાપરીએ છીએ [૧૫૩]. પરંતુ શિક્ષણશાસ્ત્રમાં, અને ખાસ કરીને વિજ્ઞાન શિક્ષણમાં આ બંને વિભાવનાઓ વચ્ચે એક ખૂબ જ મહત્વનો અને વૈજ્ઞાનિક તફાવત રહેલો છે [૧૫૩]. શિક્ષણની સમગ્ર પ્રક્રિયા આ બંને સ્તંભોના આધારે જ નક્કી થાય છે [૧૫૨].

સાદી ભાષામાં કહીએ તો, ઉદ્દેશો એ શિક્ષણની ‘દિશા’ (Direction) બતાવે છે, જ્યારે હેતુઓ એ શિક્ષણનો સાચો ‘માર્ગ કે રસ્તો’ (Path) નક્કી કરે છે [૧૫૩].

૧. ઉદ્દેશ એટલે શું? (Aims / General Objectives)

અર્થ અને વ્યાખ્યા: “શિક્ષણની પ્રક્રિયા દરમિયાન જે બાબતો સાંકડી કે મર્યાદિત નથી, કોઈ એક પાઠ કે પુસ્તક પૂરતી સીમિત નથી અને જે તાત્કાલિક સિદ્ધ કરી શકાતી નથી, પરંતુ મનુષ્યના સમગ્ર જીવનના વર્તનમાં લાંબા ગાળે જોવા મળે છે, તેને ‘ઉદ્દેશ’ અથવા ‘ધ્યેય’ કહેવામાં આવે છે.” [૧૫૩]
મુખ્ય લક્ષણો:
- વિશાળ વ્યાપ: ઉદ્દેશો અત્યંત વ્યાપક અને વિશાળ હોય છે [૧૫૩]. તે શાળાના આખા વર્ષના કે સમગ્ર શૈક્ષણિક ગાળાના અંતે પ્રાપ્ત થાય છે.
- દિશાચિહ્ન (rËþkMkq[f): તે શિક્ષક અને વિદ્યાર્થીને સામાન્ય દિશા બતાવે છે કે આપણે કઈ બાજુ આગળ વધવાનું છે [૧૫૩]. તે વર્ગખંડના રોજના દૈનિક કાર્યો માટે સીધા વાપરી શકાતા નથી, કારણ કે તે ખૂબ જ વિશાળ હોય છે [૪૨૦].
- લાંબા ગાળાના લક્ષ્યો: તે લાંબા ગાળાના (Long-term) લક્ષ્યો છે અને તેને તાત્કાલિક ચકાસી કે મૂલવી શકાતા નથી [૧૫૩].
વિજ્ઞાન શિક્ષણનું ઉદાહરણ:
- “વિદ્યાર્થીઓમાં વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણ (Scientific Attitude) નો વિકાસ કરવો” [૧૬].
- આ એક ઉદ્દેશ છે, કારણ કે બાળક કોઈ એક જ દિવસમાં કે માત્ર એક તાસ (period) ભણવાથી અંધશ્રદ્ધા મુક્ત થઈને વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણ કેળવી શકતું નથી. આ તેના સમગ્ર જીવન દરમિયાન કેળવાતો ઉમદા ગુણ છે [૧૬, ૧૫૩].

૨. હેતુ એટલે શું? (Objectives / Specific Objectives)

અર્થ અને વ્યાખ્યા: “વર્ગખંડના શિક્ષણ કાર્યમાં શિક્ષક જે ચોક્કસ વૈજ્ઞાનિક વિષયવસ્તુ ભણાવે છે, તેના અંતે વિદ્યાર્થીઓમાં જે તાત્કાલિક અને માપી શકાય તેવું ‘અપેક્ષિત વર્તન-પરિવર્તન’ જોવા મળે છે, તેને ‘હેતુ’ (વિશિષ્ટ હેતુ) કહેવામાં આવે છે.” [૧૫૩, ૧૫૪]
મુખ્ય લક્ષણો:
- ચોક્કસ અને મર્યાદિત (Specific): હેતુઓ સાંકડા, ચોક્કસ અને મર્યાદિત વ્યાપ ધરાવે છે [૧૫૪]. તે સામાન્ય રીતે ૩૫ થી ૪૦ મિનિટના એક તાસ (period) માં જ સિદ્ધ કરવાના હોય છે [૧૫૪].
- પથદર્શક (nuíkwyku ÃkÚkMkq[f): તે શિક્ષકને રોજિંદા અધ્યાપનમાં માર્ગ બતાવે છે કે આજે વર્ગમાં કઈ પ્રવૃત્તિઓ કરાવવાની છે [૧૫૩, ૧૫૪].
- માપી શકાય તેવા લક્ષ્યો: તે વિદ્યાર્થીઓની શૈક્ષણિક સિદ્ધિ દર્શાવે છે અને તેનું તાત્કાલિક મૂલ્યાંકન (ચકાસણી) કરી શકાય છે [૧૫૪].
વિજ્ઞાન શિક્ષણનું ઉદાહરણ:
- “વિદ્યાર્થીઓ બાષ્પીભવનની વ્યાખ્યા આપી શકે” અથવા “વિદ્યાર્થીઓ સૂર્યમુખીના ફૂલની આકૃતિ દોરી તેના ભાગોનું નામનિર્દેશન કરી શકે” [૧૫૫].
- આ બંને વિશિષ્ટ હેતુઓ છે, કારણ કે શિક્ષક તાસના અંતે પ્રશ્નો પૂછીને કે બોર્ડ પર આકૃતિ દોરાવીને તાત્કાલિક ચકાસી શકે છે કે વિદ્યાર્થીઓ આ શીખી શક્યા છે કે નહીં [૧૬૩, ૧૫૫].

૩. ઉદ્દેશ અને હેતુ વચ્ચેનો મુખ્ય ભેદ (Difference Table)

શિક્ષણશાસ્ત્રની દ્રષ્ટિએ આ બંને વચ્ચેના મુખ્ય તફાવતો નીચે મુજબના કોઠા દ્વારા એકદમ સરળતાથી સમજી શકાય છે [૧૫૩, ૧૫૪, ૪૨૦]:

ક્રમ	તફાવતનો મુદ્દો	ઉદ્દેશ (Aim)	હેતુ (Objective)
૧	સંકલ્પના અને વ્યાપ [૧૫૩, ૧૫૪]	તે અત્યંત વિશાળ અને અપરિમિત (અમર્યાદિત) હોય છે [૧૫૩].	તે મર્યાદિત, વિશિષ્ટ અને સાંકડો ખ્યાલ છે [૧૫૪].
૨	સમયગાળો [૧૫૩, ૧૫૪]	તે લાંબા ગાળાના (Long-term) લક્ષ્યો છે [૧૫૩].	તે ટૂંકા ગાળાના (Short-term) એટલે કે ૩૫ મિનિટના તાસ પૂરતા હોય છે [૧૫૪].
૩	મૂલ્યાંકન [૧૫૩, ૧૫૪]	તેનું તાત્કાલિક કે સરળતાથી મૂલ્યાંકન કરી શકાતું નથી [૧૫૩].	તાસના અંતે કસોટી કે પ્રશ્નો પૂછીને ત્વરિત મૂલ્યાંકન કરી શકાય છે [૧૫૪, ૧૬૩].
૪	શિક્ષક માટે ઉપયોગિતા [૪૨૦]	તે વ્યાપક હોવાથી રોજના વર્ગખંડ શિક્ષણના સીધા આયોજનમાં અસ્પષ્ટ નીવડે છે [૪૨૦].	તે રોજેરોજ પાઠ આયોજન (Lesson Plan) તૈયાર કરવામાં માર્ગદર્શક બને છે [૧૫૫, ૪૨૦].
૫	સંબંધ અને કડી [૪૨૦]	ઉદ્દેશ એ આપણી આખરી મંઝિલ (Destination) છે [૧૫૩].	હેતુ એ મંઝિલ તરફ લઈ જતું એક-એક પગથિયું (Steps) છે [૪૨૦].

આખરી તારણ (Conclusion):

જ્યારે શિક્ષક વર્ગખંડમાં નાના-નાના વિશિષ્ટ હેતુઓ (જેમ કે જ્ઞાન, સમજ અને ઉપયોગ) ને એક પછી એક ક્રમબદ્ધ રીતે સિદ્ધ કરતો જાય છે, ત્યારે લાંબા ગાળે શિક્ષણના અંતે મહાન ઉદ્દેશો (જેમ કે વૈજ્ઞાનિક અભિગમ અને કદરની ભાવના) આપોઆપ સિદ્ધ થાય છે [૧૫૪, ૪૨૦].

બેન્ઝામિન બ્લૂમ નું વર્ગીકરણ

શિક્ષણશાસ્ત્રમાં બેન્ઝામિન બ્લૂમ અને તેમની શૈક્ષણિક ટુકડીએ આપેલું “શૈક્ષણિક હેતુઓનું વર્ગીકરણ” (Taxonomy of Educational Objectives) એ આખી શિક્ષણ પ્રક્રિયાનો પાયો છે [૧૪૦]. તેમણે જણાવ્યું કે બાળકનો વિકાસ સાર્વત્રિક રીતે કરવા માટે આપણે તેના મગજ (Head), હૃદય (Heart) અને હાથ કે શરીર (Hand) આ ત્રણેય પાસાંને કેળવવા પડે [૧૪૦, ૧૪૧].

આ જ આધાર પર બ્લૂમે શૈક્ષણિક હેતુઓને મુખ્ય ત્રણ ક્ષેત્રો (Domains) માં વહેંચ્યા છે [૧૪૦]:

૧. જ્ઞાનાત્મક ક્ષેત્ર (Cognitive Domain – જે મગજ અને બૌદ્ધિક પ્રક્રિયાઓ સાથે જોડાયેલું છે) [૧૪૦]

૨. ભાવનાત્મક ક્ષેત્ર (Affective Domain – જે બાળકની લાગણીઓ, વલણ અને હૃદય સાથે જોડાયેલું છે) [૧૪૦, ૧૪૧]

૩. ક્રિયાત્મક અથવા મનો-શારીરિક ક્ષેત્ર (Psychomotor Domain – જે શારીરિક કૌશલ્યો અને હાથની કરામત સાથે જોડાયેલું છે) [૧૪૦, ૧૪૧]

આ ત્રણેય ક્ષેત્રો અને તેના તમામ પેટા-મુદ્દાઓ (Sub-topics) ની સાવ સરળ શબ્દોમાં અને કૌંસમાં વિગતવાર સમજૂતી નીચે મુજબ છે:

૧. જ્ઞાનાત્મક ક્ષેત્ર (Cognitive Domain – બૌદ્ધિક વિકાસનું ક્ષેત્ર) [૧૪૦]

આ ક્ષેત્ર બાળકની યાદશક્તિ, વિચારવાની શક્તિ અને બૌદ્ધિક ક્ષમતાના વિકાસ સાથે સંબંધિત છે [૧૪૦]. વર્તમાન પરીક્ષા પદ્ધતિમાં આ ક્ષેત્ર પર સૌથી વધુ ભાર મૂકવામાં આવે છે [૧૪૦]. તેના મુખ્ય ૬ ક્રમિક સોપાનો નીચે મુજબ છે (જે નીચલા સ્તરથી શરૂ થઈને ઉચ્ચ બૌદ્ધિક સ્તર તરફ જાય છે) [૧૪૦, ૧૪૨]:

(અ) જ્ઞાન (Knowledge – યાદ રાખવું કે પુનઃસ્મરણ કરવું):
- સરળ સમજૂતી: આ સૌથી પાયાનું સ્તર છે [૧૪૨]. આમાં બાળકે ભણેલી બાબતો, વ્યાખ્યાઓ, વૈજ્ઞાનિક સંજ્ઞાઓ કે સૂત્રોને માત્ર મગજમાં યાદ રાખીને બેઠાં-બેઠાં પાછા બોલવાના કે લખવાના હોય છે [૧૪૦].
- ઉદાહરણ: વિદ્યાર્થી ‘બાષ્પીભવન’ ની વ્યાખ્યા આપી શકે અથવા પાણીનું રાસાયણિક સૂત્ર $H_2O$ છે તેમ કહી શકે [૧૧૦].
(બ) સમજ અથવા આકલન (Comprehension – અર્થ બરાબર ગ્રહણ કરવો):
- સરળ સમજૂતી: આ સ્તરે બાળક માત્ર ગોખણપટ્ટી નથી કરતો, પણ તે મેળવેલી માહિતીનો સાચો અર્થ સમજે છે અને તેને પોતાની ભાષામાં સમજાવી શકે છે [૧૪૮, ૧૪૯].
- ઉદાહરણ: વિદ્યાર્થી બાષ્પીભવનની પ્રક્રિયા પોતાના શબ્દોમાં સમજાવે છે અથવા આપેલા વૈજ્ઞાનિક ચાર્ટ અને આકૃતિ જોઈને તેની વ્યાખ્યા કરે છે [૧૪૮, ૧૪૯].
(ક) ઉપયોગ અથવા ઉપયોગન (Application – મેળવેલા જ્ઞાનનો વ્યવહારમાં અમલ કરવો):
- સરળ સમજૂતી: વર્ગખંડમાં જે નિયમો કે સિદ્ધાંતો બાળક શીખ્યો છે, તેનો ઉપયોગ તે રોજિંદા જીવનની નવી અને અજાણી પરિસ્થિતિમાં સચોટ રીતે કરી શકે [૧૪૯].
- ઉદાહરણ: ગરમીને કારણે પાણીનું વરાળમાં રૂપાંતર થાય છે તે સિદ્ધાંત ભણ્યા પછી બાળક સમજે છે કે ‘ભીના કપડાં તડકામાં કેમ ઝડપથી સુકાઈ જાય છે’ [૧૦૫, ૧૪૯].
(ડ) વિશ્લેષણ અથવા પૃથક્કરણ (Analysis – અઘરી બાબતોને છૂટી પાડીને સમજવી):
- સરળ સમજૂતી: આ ઉચ્ચ બૌદ્ધિક સ્તર છે [૧૪૦]. આમાં બાળક કોઈ જટિલ કે મોટી વૈજ્ઞાનિક સંકલ્પનાને નાના-નાના ભાગોમાં વહેંચીને (છૂટી પાડીને) તેમની વચ્ચેનો આંતરિક સંબંધ તપાસે છે [૧૪૦].
- ઉદાહરણ: વિદ્યાર્થી એસિડ અને બેઇઝ વચ્ચેના ગુણધર્મો જુદા પાડીને તેમનો તફાવત સ્પષ્ટ કરે છે.
(ઈ) સંશ્લેષણ અથવા સંયોગીકરણ (Synthesis – છૂટાછવાયા ભાગોને જોડીને નવું બનાવવું):
- સરળ સમજૂતી: આમાં બાળક અલગ-અલગ તત્વો કે જુદી-જુદી માહિતીને ભેગી કરીને એક નવો જ તાર્કિક વિચાર કે નવું માળખું તૈયાર કરે છે (ક્રિએટિવિટી) [૧૪૦].
- ઉદાહરણ: પ્રયોગના અંતે મળેલા જુદા-જુદા અવલોકનોને ભેગા કરીને બાળક કોઈ નવા વૈજ્ઞાનિક તારણ કે નિયમ પર પહોંચે છે.
(ફ) મૂલ્યાંકન (Evaluation – યોગ્ય નિર્ણય કે ચુકાદો આપવો):
- સરળ સમજૂતી: આ જ્ઞાનાત્મક ક્ષેત્રનું સર્વોચ્ચ શિખર છે [૧૪૦]. આ સ્તરે બાળક કોઈ સિદ્ધાંત, માહિતી કે શોધ સાચી છે કે ખોટી, હિતકારક છે કે નુકસાનકારક, તે અંગે પોતાના વિચારો રજૂ કરીને સચોટ વૈજ્ઞાનિક નિર્ણય લઈ શકે છે [૧૪૦, ૧૫૦].
- ઉદાહરણ: પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ પર્યાવરણ માટે યોગ્ય છે કે નહીં તે અંગે વિદ્યાર્થી પુરાવા સાથે પોતાનો ચુકાદો આપે.

૨. ભાવનાત્મક ક્ષેત્ર (Affective Domain – હૃદય અને લાગણીઓનું ક્ષેત્ર) [૧૪૦, ૧૪૧]

આ ક્ષેત્ર વિદ્યાર્થીઓની લાગણીઓ, રસ-રૂચિ, કદર કરવાની ભાવના અને સકારાત્મક વલણોના વિકાસ સાથે જોડાયેલું છે [૧૪૧]. આ હેતુઓ બાળકના અંતરમનને સ્પર્શતા હોવાથી તેનું બહારથી તાત્કાલિક માપન કરવું થોડું અઘરું છે [૧૪૧]. તેના મુખ્ય ૫ ક્રમિક સોપાનો નીચે મુજબ છે [૧૪૧, ૧૪૨]:

(અ) ધ્યાનમાં લેવું અથવા ગ્રહણ કરવું (Receiving/Attending – વાત ધ્યાનથી સાંભળવા તૈયાર થવું):
- સરળ સમજૂતી: આમાં બાળક વર્ગખંડમાં ચાલતી પ્રવૃત્તિ કે શિક્ષકની વાત પ્રત્યે સંવેદનશીલ બને છે અને કોઈપણ પૂર્વગ્રહ વગર તેને ધ્યાનપૂર્વક સાંભળવા કે સ્વીકારવા તૈયાર થાય છે [૧૪૧].
- ઉદાહરણ: વર્ગમાં શિક્ષક જ્યારે પર્યાવરણ બચાવવાની વાત કરે, ત્યારે વિદ્યાર્થી તે વાતને આદરપૂર્વક શાંતિથી સાંભળે.
(બ) પ્રતિચાર અથવા અનુક્રિયા આપવી (Responding – ઉત્સાહપૂર્વક ભાગ લેવો):
- સરળ સમજૂતી: બાળક માત્ર મૂંગો શ્રોતા બનીને સાંભળતો નથી, પણ પ્રક્રિયામાં સક્રિય બને છે અને પોતાની પ્રતિક્રિયા કે ઉત્સાહ દર્શાવે છે [૧૪૧].
- ઉદાહરણ: પર્યાવરણ બચાવવાના વિષય પર પૂછવામાં આવેલા પ્રશ્નોના વિદ્યાર્થી સામેથી ઉત્સાહપૂર્વક જવાબો આપે છે [૧૪૧].
(ક) મૂલ્ય આંકવું અથવા મૂલ્ય સ્થાપન (Valuing – કોઈ બાબતનું મહત્વ સમજવું):
- સરળ સમજૂતી: બાળક ભણેલી સારી બાબતનું મૂલ્ય (ઈજ્જત કે ગુણ) સમજે છે અને તેને પોતાના જીવન માટે મહત્વની માનવા લાગે છે [૧૪૧].
- ઉદાહરણ: વિદ્યાર્થી વૃક્ષો વાવવાનું સાચું મહત્વ સમજે છે અને વૃક્ષો કાપવા એ ગુનો છે તેવી હૃદયપૂર્વકની ભાવના કેળવે છે [૧૪૧].
(ડ) મૂલ્યોનું સંગઠન (Organizing – અલગ-અલગ વિચારોનો તાલમેલ મેળવવો):
- સરળ સમજૂતી: જ્યારે બાળકના મગજમાં જુદા-જુદા સામાજિક કે શૈક્ષણિક મૂલ્યો ભેગા થાય, ત્યારે તે બધાની વચ્ચે એક સુંદર તાલમેલ કે વ્યવસ્થા ગોઠવે છે [૧૪૧].
- ઉદાહરણ: તે પોતાના અભ્યાસ અને પર્યાવરણ પ્રત્યેની જવાબદારી બંનેને સંતુલિત કરીને પોતાના રોજના સમયપત્રકમાં ગોઠવે છે.
(ઈ) મૂલ્ય સમૂહનું વિશિષ્ટતાકરણ અથવા ચારિત્ર્ય નિર્માણ (Characterization – મૂલ્યોને જીવનનો કાયમી હિસ્સો બનાવવો):
- સરળ સમજૂતી: આ ભાવનાત્મક ક્ષેત્રનું સૌથી ઉચ્ચ સ્તર છે [૧૪૧]. આ સ્તરે જે તે ઉમદા વિચાર કે મૂલ્ય બાળકના સ્વભાવમાં એવું વણાઈ જાય છે કે તેનું આખું ચારિત્ર્ય તે મુજબ જ કામ કરે છે [૧૪૧].
- ઉદાહરણ: વિદ્યાર્થી જીવનભર ક્યારેય કચરો ગમે ત્યાં ફેંકતો નથી અને આખી જિંદગી કુદરતી પર્યાવરણના રક્ષક તરીકે જીવે છે (તેનો કાયમી સ્વભાવ બની જાય છે).

૩. ક્રિયાત્મક અથવા મનો-શારીરિક ક્ષેત્ર (Psychomotor Domain – શારીરિક કૌશલ્યોનું ક્ષેત્ર) [૧૪૦, ૧૪૧]

આ ક્ષેત્ર બાળકની શારીરિક હલનચલન, સ્નાયુઓનું હલનચલન અને પ્રયોગશાળામાં હાથથી કરવાના કાર્યો (નકશા દોરવા, પ્રયોગો ગોઠવવા) સાથે સંબંધિત છે [૧૪૧]. તેના મુખ્ય ૫ ક્રમિક સોપાનો આ મુજબ છે [૧૪૧, ૧૪૨]:

(અ) અનુકરણ અથવા પ્રારંભીકરણ (Imitation – બીજાને જોઈને કોપી કરવી):
- સરળ સમજૂતી: જ્યારે બાળક કોઈ શારીરિક ક્રિયા પહેલીવાર શીખે છે, ત્યારે તે શિક્ષક કે પ્રયોગ કરનાર વ્યક્તિને જોઈને તેની નકલ (Copy) કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે [૧૪૧].
- ઉદાહરણ: શિક્ષકને કટોરીમાં કેમિકલ નાખતા જોઈને વિદ્યાર્થી પણ તે જ રીતે ટેસ્ટ ટ્યુબ પકડવાનો પ્રયત્ન કરે છે.
(બ) કાર્ય કરવું અથવા હસ્તચાલન (Manipulation – સૂચના મુજબ જાતે કરવું):
- સરળ સમજૂતી: આ સોપાનમાં બાળક કોઈના પ્રત્યક્ષ જોયા વગર, પુસ્તકમાં આપેલી લેખિત સૂચનાઓ વાંચીને કે શિક્ષકના આદેશ મુજબ પોતાના હાથથી સાધનો ગોઠવીને પ્રયોગો કરે છે [૧૪૧].
- ઉદાહરણ: વિદ્યાર્થી પ્રયોગપોથીની ગાઈડલાઈન વાંચીને ગેસ બર્નર અને ત્રિપાઈ સ્ટેન્ડ વ્યવસ્થિત રીતે ગોઠવે છે [૧૫૧].
(ક) ચોકસાઈ અથવા સૂક્ષ્મ નિશ્ચિતતા (Precision – ભૂલ વગર પરફેક્ટ કામ કરવું):
- સરળ સમજૂતી: બાળક પ્રયોગ કે ડ્રોઇંગ વારંવાર કરવાથી એટલો સક્ષમ બને છે કે તેના કાર્યમાં ભૂલો બહુ ઓછી થાય છે અને કામ એકદમ સચોટ, સ્વચ્છ અને ચોકસાઈવાળું બને છે [૧૪૧].
- ઉદાહરણ: વિદ્યાર્થી કોઈપણ લીટી આડીઅવળી દોર્યા વગર એકદમ સુંદર અને લેબલવાળો ‘માનવ હૃદયનો નકશો’ દોરી શકે છે [૧૪૫].
(ડ) સ્પષ્ટ ઉચ્ચારણ અથવા સંકલન (Articulation – સ્મૂથ અને તબક્કાવાર હલનચલન):
- સરળ સમજૂતી: આમાં બાળક એક કરતાં વધુ શારીરિક ક્રિયાઓ એકસાથે ખૂબ જ ઝડપથી અને એકપણ ક્ષણ બગાડ્યા વિના લયબદ્ધ રીતે (લાઈવ તાલમેલ સાથે) કરી શકે છે [૧૪૧].
- ઉદાહરણ: બાળક એક જ સમયે બર્નર ચાલુ રાખે છે, બીજા હાથથી ટેસ્ટ ટ્યુબ હલાવે છે અને નજરોથી તાપમાનનું ચોક્કસ રીડિંગ લે છે [૧૦૪, ૧૪૧].
(ઈ) સ્વાભાવિકીકરણ (Naturalization – ક્રિયા આપોઆપ થઈ જવી):
- સરળ સમજૂતી: આ આખરી સોપાન છે [૧૪૧]. શારીરિક કૌશલ્ય બાળકના શરીરમાં એટલું બધું વણાઈ ગયું હોય છે કે તેણે વિચારવું નથી પડતું, પણ તેનું શરીર આપોઆપ અતિ સચોટતાથી તે કામ સેકન્ડોમાં પૂરું કરી દે છે [૧૪૧].
- ઉદાહરણ: અનુભવી ડ્રાઈવર જેમ વિચારેલા વગર ગીયર બદલી નાખે છે, તેમ વિદ્યાર્થી કોઈપણ પ્રકારની મૂંઝવણ વિના આંખના પલકારામાં માઇક્રોસ્કોપ ગોઠવીને સ્લાઇડ સેટ કરી દે છે.

બ્લૂમનું આ અદભુત વર્ગીકરણ સ્પષ્ટ કરે છે કે જો કોઈ બાળકને સાચો વૈજ્ઞાનિક બનાવવો હોય, તો પહેલા તેને વિજ્ઞાનનું જ્ઞાન (મગજ) આપો, તેના પ્રત્યે તેનામાં આદર (હૃદય) જગાડો અને તે સંશોધન પ્રયોગશાળામાં જાતે હાથથી કરી શકે તેવા ક્રિયાત્મક કૌશલ્યો (હાથ) ખીલવો [૧૪૦, ૧૪૧].

વિજ્ઞાન શિક્ષણશાસ્ત્રમાં એકમ-૭ (ઉદ્દેશો અને હેતુઓ) અંતર્ગત આવતો ટોપિક ૭.૫: હેતુઓના પ્રકાર (Types of Objectives) એ શિક્ષક અને શિક્ષણ પ્રક્રિયા માટે માર્ગદર્શક સ્તંભ છે [૪૦૬, ૪૧૩]. જ્યારે પણ શાળામાં કોઈ વિષય કે પાઠ ભણાવવાનો હોય, ત્યારે તેના હેતુઓ નક્કી કરવા અતિ અનિવાર્ય બને છે [૪૦૭, ૪૦૮].

આ ટોપિકમાં આવતા બંને મુખ્ય પ્રકારો અને તેના પેટા-મુદ્દાઓ (Sub-topics) ની સાવ સરળ ગુજરાતી ભાષામાં અને કૌંસમાં વિગતવાર સમજૂતી નીચે મુજબ છે [૪૧૩]:

હેતુઓના પ્રકાર (Types of Objectives) [૪૧૩]

સામાન્ય રીતે શિક્ષણશાસ્ત્રમાં હેતુઓને મુખ્ય બે પ્રકારો માં વહેંચવામાં આવે છે [૪૧૩]:

૧. સામાન્ય હેતુઓ (General Objectives – જે આખા વર્ષ કે વિષય માટેના વ્યાપક લક્ષ્યો છે) [૪૧૩, ૪૧૬]

૨. વિશિષ્ટ હેતુઓ (Specific / Behavioral Objectives – જે રોજના ૩૫ મિનિટના એક તાસ પૂરતા મર્યાદિત અને ચોક્કસ લક્ષ્યો છે) [૪૧૩, ૪૧૯]

૭.૫.૧ સામાન્ય હેતુઓ (General Objectives) [૪૧૩, ૪૧૬]

સરળ શબ્દોમાં અર્થ: સામાન્ય હેતુઓ એટલે એવા લક્ષ્યો કે જે ખૂબ જ વ્યાપક (વિશાળ ફેલાવો ધરાવતા) અને દીર્ઘકાલીન (લાંબા ગાળે સિદ્ધ થાય તેવા) હોય છે [૪૧૬]. તે કોઈ એક કે બે દિવસમાં કે માત્ર એક પાઠ ભણાવવાથી સિદ્ધ થઈ શકતા નથી, પરંતુ આખું વર્ષ કે લાંબા સમયના શિક્ષણના અંતે વિદ્યાર્થીમાં જોવા મળે છે [૪૧૬].

સામાન્ય હેતુઓના મુખ્ય લક્ષણો અને સમજૂતી: [૪૧૬, ૪૧૭, ૪૧૮]

લાંબા ગાળાના લક્ષ્યો (Long-term Goals): તે ટૂંકા ગાળા માટેના હોતા નથી [૪૧૮]. બાળક આખા વર્ષ દરમિયાન જે વિજ્ઞાન ભણે છે, તેના અંતે આ હેતુઓ સિદ્ધ થાય છે [૪૧૮].
સર્વાંગી વિકાસ પર ભાર (All-round Development): આ હેતુઓ બાળકના ત્રણેય પાસાંઓ — જ્ઞાનાત્મક (બૌદ્ધિક શક્તિ), ભાવનાત્મક (હૃદય અને લાગણીઓ) અને ક્રિયાત્મક (શારીરિક પ્રાયોગિક કૌશલ્યો) ને ધ્યાનમાં રાખીને ઘડવામાં આવે છે [૪૧૨, ૪૧૬].
મંઝિલ તરફ દોરી જનારા (Direction towards Aims): આ સામાન્ય હેતુઓ શિક્ષણના અંતિમ ધ્યેય કે ઉદ્દેશ તરફ આગળ વધવામાં દિશા બતાવે છે [૪૧૮].
અભ્યાસક્રમનો પાયો (Base of Curriculum): શાળાના આખા વર્ષનો અભ્યાસક્રમ (Syllabus) અને પાઠ્યપુસ્તકો કઈ રીતે તૈયાર કરવા, તે આ સામાન્ય હેતુઓને ધ્યાનમાં રાખીને નક્કી થાય છે [૪૧૮].

વિજ્ઞાન શિક્ષણમાં સામાન્ય હેતુઓના વિવિધ ક્ષેત્રો અને તેના ઉદાહરણો: [૪૧૭]

જ્ઞાનનો સામાન્ય હેતુ: વિદ્યાર્થીઓ વિજ્ઞાન વિષયક જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે [૪૧૭].
(સમજૂતી: વિદ્યાર્થીઓ વિજ્ઞાનના જુદા-જુદા નિયમો, વ્યાખ્યાઓ અને સત્યોથી પરિચિત થાય) [૪૩૦, ૪૩૧].
સમજનો સામાન્ય હેતુ: વિદ્યાર્થીઓ વિજ્ઞાન વિષયક સમજ પ્રાપ્ત કરે [૪૧૭].
(સમજૂતી: વિદ્યાર્થીઓ મેળવેલા જ્ઞાનનો સાચો અર્થ સમજે અને તેની સરખામણી કે વર્ગીકરણ પોતાની બુદ્ધિથી કરી શકે) [૧૫૧, ૪૩૨].
ઉપયોગન (Application) નો સામાન્ય હેતુ: વિદ્યાર્થીઓ વિજ્ઞાનના જ્ઞાનનો અન્ય નવી પરિસ્થિતિમાં ઉપયોગ કરે [૪૧૭].
(સમજૂતી: વર્ગખંડમાં ભણેલી વાતનો ઉપયોગ બાળક પોતાના રોજિંદા વ્યવહારિક જીવનની અજાણી સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં કરતો થાય) [૧૫૧, ૪૩૩].
કૌશલ્ય (Skill) નો સામાન્ય હેતુ: વિદ્યાર્થીઓ વિજ્ઞાન વિષયક કેટલાક કૌશલ્યો પ્રાપ્ત કરે [૪૧૭].
(સમજૂતી: વિદ્યાર્થીઓ પ્રયોગશાળામાં સાધનો ગોઠવતા, ચોકસાઈપૂર્વક આકૃતિઓ દોરતા અને અવલોકન નોંધતા શીખે) [૧૫૩].
રસ (Interest) નો સામાન્ય હેતુ: વિદ્યાર્થીઓ વિજ્ઞાન વિષયક બાબતોમાં રસ કેળવે [૪૧૭].
(સમજૂતી: બાળકો શાળા સમય પછી પણ વિજ્ઞાનના પુસ્તકો વાંચવા, વિજ્ઞાન મેળો જોવા કે વૈજ્ઞાનિક પ્રવૃત્તિઓ તરફ સામેથી આકર્ષાય) [૨૮૩, ૩૪૯].
વલણ (Attitude) નો સામાન્ય હેતુ: વિદ્યાર્થીઓનું વિજ્ઞાન પ્રત્યે હકારાત્મક વલણ કેળવાય [૪૧૭].
(સમજૂતી: બાળકો સામાજિક વહેમો, અંધશ્રદ્ધા કે કુરિવાજોથી દૂર રહીને દરેક બાબતને તાર્કિક દૃષ્ટિકોણ કે કાર્યકારણ સંબંધથી ચકાસે) [૭, ૮].
કદર (Appreciation) નો સામાન્ય હેતુ: વિદ્યાર્થીઓ વૈજ્ઞાનિકોની કદર કરતા થાય [૪૧૮].
(સમજૂતી: આપણી આસપાસની સુખ-સુવિધાઓ અને સંશોધનો પાછળ વૈજ્ઞાનિકોએ આપેલા બલિદાન અને અથાક પુરુષાર્થ પ્રત્યે બાળકો આદરભાવ કેળવે) [૩૩, ૨૮૦].

૭.૫.૨ વિશિષ્ટ હેતુઓ (Specific Objectives / Behavioral Objectives) [૪૧૩, ૪૧૯]

સરળ શબ્દોમાં અર્થ: વિશિષ્ટ હેતુઓ એટલે એવા લક્ષ્યો કે જે અત્યંત ચોક્કસ, સ્પષ્ટ અને ટૂંકા ગાળાના હોય છે [૪૧૯, ૪૨૧]. શિક્ષક જ્યારે વર્ગમાં ૩૫ થી ૪૦ મિનિટનો કોઈ એક ચોક્કસ પાઠ (period/session) ભણાવવા જાય છે, ત્યારે તે તાસના અંતે વિદ્યાર્થીમાં કયા તાત્કાલિક ફેરફારો લાવવા ઈચ્છે છે, તેને ‘વિશિષ્ટ હેતુઓ’ અથવા વર્તનલક્ષી હેતુઓ (Behavioral Objectives) કહે છે [૪૧૯].

વિશિષ્ટ હેતુઓના મુખ્ય લક્ષણો અને સમજૂતી: [૪૧૯, ૪૨૧, ૪૨૨]

અપેક્ષિત વર્તન-પરિવર્તન (Expected Behavioral Change): આ હેતુઓ દર્શાવે છે કે પાઠ પૂરો થયા પછી વિદ્યાર્થીના વર્તનમાં કયો પ્રત્યક્ષ ફેરફાર આવશે [૪૧૯, ૪૨૨].
(સમજૂતી: ભણાવ્યા પહેલાં બાળક જે વ્યાખ્યા કે પ્રયોગ જાણતો ન હતો, તે ભણાવ્યા પછી પોતે જાતે કરી બતાવશે કે બોલી શકશે) [૪૨૨].
તાત્કાલિક અને માપી શકાય તેવા (Measurable & Evaluable): આ હેતુઓ એટલા ચોક્કસ હોય છે કે શિક્ષક તાસના અંતે ૫ મિનિટ પ્રશ્નો પૂછીને કે નાની કસોટી લઈને તાત્કાલિક મૂલ્યાંકન (ચકાસણી) કરી શકે છે કે હેતુ સિદ્ધ થયો કે નહીં [૪૧૯, ૪૨૧].
સામાન્ય હેતુઓનું નાનું સ્વરૂપ (Stepping Stones): સામાન્ય હેતુઓ ખૂબ વિશાળ હોય છે, તેને નાના-નાના ટુકડાઓમાં વહેંચીને આ વિશિષ્ટ હેતુઓ તૈયાર થાય છે [૪૧૯]. આવા રોજેરોજના વિશિષ્ટ હેતુઓ સિદ્ધ થતાં-થતાં છેવટે મોટો સામાન્ય હેતુ આપોઆપ સિદ્ધ થઈ જાય છે [૪૧૯, ૪૨૧].
એક બાબત પર ધ્યાન (Single Focused): એક વિશિષ્ટ હેતુમાં ક્યારેય એક કરતાં વધુ ક્રિયાઓ ભેગી કરવામાં આવતી નથી [૪૨૧, ૪૨૨]. તે હંમેશાં અસ્પષ્ટતા વિનાનો અને એકદમ સચોટ હોય છે [૪૨૧, ૪૨૨].

વિશિષ્ટ હેતુઓના વ્યવહારિક ઉદાહરણો: [૪૨૦]

(શિક્ષક જ્યારે વર્ગમાં ‘fkçkoLk’ (Carbon) નામનો પાઠ ભણાવે, ત્યારે તેના વિશિષ્ટ હેતુઓ નીચે મુજબ બને છે) [૪૮૦]:

જ્ઞાનના સંદર્ભમાં વિશિષ્ટ હેતુ:
- “વિદ્યાર્થીઓ કાર્બનના જુદા-જુદા સ્વરૂપો (હીરો, ગ્રેફાઈટ) ને ઓળખે અને તેના નામ આપે.” [૪૮૦]
  (સમજૂતી: પાઠ પૂરો થતાં જ બાળક આ સ્વરૂપોના નામ સીધા યાદ કરીને બોલી શકશે) [૪૩૦, ૪૩૧].
સમજના સંદર્ભમાં વિશિષ્ટ હેતુ:
- “વિદ્યાર્થીઓ સ્ફટિકમય અને અસ્ફટિકમય કાર્બન વચ્ચેનો તફાવત સ્પષ્ટ કરે.” [૪૮૦]
  (સમજૂતી: બાળક ગોખણપટ્ટી વિના બંને વચ્ચેનો સાચો ભેદ પોતાની બુદ્ધિથી સમજાવી શકશે) [૪૩૨, ૪૩૩].
ઉપયોગનના સંદર્ભમાં વિશિષ્ટ હેતુ:
- “વિદ્યાર્થીઓ દૈનિક જીવનમાં કાર્બન ચક્ર ( $CO_2$ Cycle) ના ભૌતિક અને રાસાયણિક ગુણધર્મોના ઉપયોગો જાણી તેનો વહેવારમાં અમલ કરે.” [૪૭૪, ૪૮૦]
  (સમજૂતી: બાળક વાતાવરણમાં પ્રદૂષણ રોકવા કે કુદરતી ચક્ર જાળવવામાં વિજ્ઞાનના નિયમો વાપરશે) [૧૫૧, ૪૩૩].

સારાંશ (Conclusion):

સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, સામાન્ય હેતુ એ “આખું જંગલ ઉગાડવા” સમાન છે જે લાંબો સમય માંગે છે, જ્યારે વિશિષ્ટ હેતુ એ “રોજ એક સાચો છોડ રોપવા” સમાન છે જે તાત્કાલિક દેખાય છે [૪૧૬, ૪૧૯]. વર્ગખંડમાં રોજ ભણાવાતા પદ્ધતિસરના વિશિષ્ટ હેતુઓ જ ભેગા મળીને લાંબા ગાળે સામાન્ય શૈક્ષણિક હેતુઓ અને મહાન ઉદ્દેશોને સાર્થક કરે છે [૪૧૯, ૪૨૧, ૪૨૭].

હેતુ કથનની સંરચના કરતી વખતે ધ્યાનમાં રાખવાની બાબતો

વિજ્ઞાન શિક્ષણશાસ્ત્ર (Science Pedagogy) અંતર્ગત આવતો ટોપિક ૭.૬: હેતુ કથનની સંરચના કરતી વખતે ધ્યાનમાં રાખવાની કેટલીક બાબતો (Things to keep in mind while writing/structuring Objective Statements) એ વર્ગખંડ શિક્ષણ માટેનો સૌથી મહત્વનો પાયો છે [૪૪૦].

શિક્ષક જ્યારે પોતાના પાઠ આયોજન (Lesson Plan) માં વિદ્યાર્થીઓ માટેના વિશિષ્ટ હેતુઓ નક્કી કરે છે, ત્યારે તે હેતુઓનું લખાણ શાસ્ત્રીય અને વૈજ્ઞાનિક રીતે સાચું હોવું જરૂરી છે [૪૪૦]. જો હેતુઓ યોગ્ય રીતે લખાયેલા (હેતુ કથનની સંરચના) હોય, તો જ પાઠના અંતે વિદ્યાર્થીઓ શું મેળવશે (અપેક્ષિત અધ્યયન નિષ્પત્તિઓ) તે એકદમ સ્પષ્ટ બને છે [૪૪૦].

બ્લૂમ અને અન્ય શિક્ષણશાસ્ત્રીઓ અનુસાર, હેતુઓ લખતી વખતે મુખ્ય ૫ પ્રકારની સાવચેતીઓ અને બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ, જેની એકદમ સરળ ભાષામાં વિગતવાર છણાવટ નીચે મુજબ છે [૪૪૦]:

૧. શિક્ષકના કાર્યને બદલે વિદ્યાર્થીના વર્તન-પરિવર્તન પર ભાર (Focus on Student’s Behavioral Change instead of Teacher’s Action) [૪૪૦, ૪૪૧]

હેતુ હંમેશાં એ દર્શાવતો હોવો જોઈએ કે પાઠ પૂરો થયા પછી વિદ્યાર્થીના વર્તનમાં શું બદલાવ આવશે [૪૪૦]. તે ક્યારેય શિક્ષકે શું કરવાનું છે (શિક્ષકની શિક્ષણ પ્રક્રિયા) તે દર્શાવતો ન હોવો જોઈએ [૪૪૦].

ખોટી રીત (શિક્ષક કેન્દ્રિત લખાણ):“વિજ્ઞાનની મુખ્ય સંકલ્પનાઓ (ખ્યાલો) ના અર્થ સમજવા વિદ્યાર્થીઓને શક્તિમાન બનાવવા.” [૪૪૧]
- (સરળ સમજૂતી: આ વાક્યમાં શિક્ષક વિદ્યાર્થીને ‘શક્તિમાન બનાવવાનું’ કામ કરશે તેવો અર્થ નીકળે છે, જે શિક્ષકની પોતાની ક્રિયા બતાવે છે) [૪૪૧].
સાચી રીત (વિદ્યાર્થી કેન્દ્રિત લખાણ):“વિદ્યાર્થીઓ વિજ્ઞાનની મુખ્ય સંકલ્પનાઓ (પાયાના ખ્યાલો) સમજે અને સમજાવે.” [૪૪૧]
- (સરળ સમજૂતી: આ વાક્ય સીધું જ બતાવે છે કે ભણ્યા પછી વિદ્યાર્થી પોતે શું સમજી શકશે) [૪૪૧].

૨. ભણવાની પ્રક્રિયાને બદલે અંતિમ પરિણામ કે નિષ્પત્તિ દર્શાવવી (Focus on Learning Outcome/Result instead of Learning Process) [૪૪૧]

હેતુ હંમેશાં એવો લખાવો જોઈએ જે શિક્ષણના અંતે મળતું પરિણામ (Outcome) દર્શાવે, નહીં કે ભણવા દરમિયાન ચાલતી માત્ર એક પ્રક્રિયા (Process) [૪૪૧].

ખોટી રીત (પ્રક્રિયા દર્શાવતું લખાણ):“વિદ્યાર્થીઓ ડોક્ટરી થર્મોમીટર (તાપમાન માપવાનું સાધન) નો અભ્યાસ કરે.” [૪૪૧]
- (સરળ સમજૂતી: થર્મોમીટરનો ‘અભ્યાસ કરવો’ એ ભણવાની ચાલુ પ્રક્રિયા છે, તેમાંથી છેલ્લે શું પરિણામ મળ્યું તે આ વાક્યથી સ્પષ્ટ થતું નથી) [૪૪૧].
સાચી રીત (પરિણામ કે નિષ્પત્તિ દર્શાવતું લખાણ):“વિદ્યાર્થીઓ ડોક્ટરી થર્મોમીટરનો સાચો ઉપયોગ કરતાં શીખે.” [૪૪૧]
- (સરળ સમજૂતી: આ વાક્ય બતાવે છે કે અંતે વિદ્યાર્થી જાતે થર્મોમીટર વાપરતા શીખી ગયો છે, જે અધ્યયનની ખરી નિષ્પત્તિ કે અંતિમ પરિણામ છે) [૪૪૧].

૩. વિષયવસ્તુ અને વિદ્યાર્થીનું અપેક્ષિત વર્તન બંને સ્પષ્ટ દર્શાવવા (Specify both Content and Expected Behavioral Change) [૪૪૨]

હેતુ એવો અડધો-અધૂરો ન હોવો જોઈએ જેમાં માત્ર જનરલ વાત હોય [૪૪૨]. તેમાં કયો શૈક્ષણિક મુદ્દો (વિષયવસ્તુ/Content) ભણાવવાનો છે અને વિદ્યાર્થીના વર્તનમાં કયો બદલાવ (વર્તન-પરિવર્તન) લાવવાનો છે, તે બંને બાબતોનો એકસાથે ચોક્કસ ઉલ્લેખ હોવો જોઈએ [૪૪૨].

ખોટી રીત (માત્ર વર્તન દર્શાવતું લખાણ):“વિદ્યાર્થીઓમાં અવલોકન શક્તિ (બારીકાઈથી જોવાની ક્ષમતા) ખીલે.” [૪૪૨]
- (સરળ સમજૂતી: આ વાક્યમાં અવલોકન શક્તિ ખીલવાની સામાન્ય વાત છે, પણ વિજ્ઞાનના કયા ટોપિક કે પ્રયોગ દ્વારા આ શક્તિ ખીલશે તેનું વિષયવસ્તુ ગાયબ છે) [૪૪૨].
સાચી રીત (વિષયવસ્તુ અને વર્તન બંને દર્શાવતું લખાણ):“વિદ્યાર્થીઓમાં પ્રાયોગિક અવલોકન (પ્રયોગોના નિરીક્ષણ) અંગેની અવલોકન શક્તિ ખીલે.” [૪૪૨]
- (સરળ સમજૂતી: આ વાક્યમાં ‘પ્રાયોગિક અવલોકન’ એ ચોક્કસ વિષયવસ્તુ દર્શાવે છે અને ‘શક્તિ ખીલવી’ એ અપેક્ષિત વર્તન-પરિવર્તન બતાવે છે, જે એક પરિપૂર્ણ હેતુ બને છે) [૪૪૨].

૪. હેતુઓ સ્વતંત્ર હોવા જોઈએ, સંયુક્ત નહીં (Avoid combining multiple objectives / Single Focus) [૪૪૨, ૪૪૩]

એક જ હેતુના વાક્યમાં ક્યારેય બે કે તેથી વધુ જુદા-જુદા વર્તનો કે હેતુઓ ભેગા (ભેળસેળ) કરવા ન જોઈએ [૪૪૨]. દરેક હેતુનું વાક્ય સાવ સ્વતંત્ર અને માત્ર એક જ અપેક્ષિત પરિણામ દર્શાવતું હોવું જોઈએ [૪૪૨].

ખોટી રીત (સંયુક્ત કે મિશ્રિત લખાણ):“વિદ્યાર્થીઓ ચુંબકના પ્રકારો સમજે (સમજ) અને તેનો સાચો ઉપયોગ જાણે (ઉપયોગન).” [૪૪૨, ૪૪૩]
- (સરળ સમજૂતી: આ વાક્યમાં ‘સમજવું’ અને ‘ઉપયોગ કરવો’ એમ બે અલગ-અલગ સ્તરના હેતુઓ ભેગા કરી દેવામાં આવ્યા છે, જેથી તેનું માપન કરવું મુશ્કેલ બને છે) [૪૪૩].
સાચી રીત (બંને હેતુઓ અલગ અને સ્વતંત્ર લખાણ):
1. “વિદ્યાર્થીઓ ચુંબકના વિવિધ પ્રકારો સમજે અને વર્ગીકરણ કરે.” [૪૪૩]
2. “વિદ્યાર્થીઓ સોયાકાર ચુંબક (દિશા બતાવતું ચુંબક) નો સાચો ઉપયોગ જાણે અને વહેવારમાં પ્રયોજે.” [૪૪૩]
- (સરળ સમજૂતી: બંને બાબતોને અલગ કરવાથી શિક્ષક વર્ગખંડમાં બંનેની સ્વતંત્ર ચકાસણી સાવ સહેલાઈથી કરી શકે છે) [૪૪૩].

૫. હેતુઓ વાસ્તવિક અને માપી શકાય તેવા હોવા જોઈએ (Objectives must be Realistic, Achievable & Measurable) [૪૪૩]

હેતુ એવો ન હોવો જોઈએ જે માત્ર કલ્પનામાં સારો લાગે પણ ખરેખર વર્ગખંડમાં ૩૫ મિનિટમાં તેને માપી કે સિદ્ધ ન કરી શકાય [૪૪૩]. તે પ્રાયોગિક રીતે ચકાસી શકાય (માપનક્ષમ) તેવો હોવો જોઈએ [૪૪૩].

નબળી રીત (માપનક્ષમ ન હોય તેવું લખાણ):“વિદ્યાર્થીઓ વિજ્ઞાન વિષયમાં ભારે રસ વિકસાવે.” [૪૪૩]
- (સરળ સમજૂતી: માત્ર એક તાસ ભણાવીને વિદ્યાર્થીના મનમાં વિજ્ઞાન પ્રત્યે કેટલો ‘રસ’ જાગ્યો તે તાત્કાલિક માપવું અશક્ય જેવું છે, કારણ કે ‘રસ’ એ લાંબા ગાળાનો સામાન્ય હેતુ છે) [૪૩૫, ૪૪૩].
યોગ્ય રીત (માપી શકાય અને સિદ્ધ થાય તેવું લખાણ):“વિદ્યાર્થીઓ વિજ્ઞાનના પાઠ્યપુસ્તકમાં આપેલા ‘કાર્બન’ ના પ્રયોગો જાતે કરવામાં ઊંડો રસ દાખવે.”
- (સરળ સમજૂતી: વિદ્યાર્થી પ્રયોગશાળામાં જાતે કામ કરે છે કે નહીં, તે જોઈને તેના ‘રસ’ નું પ્રત્યક્ષ અને ત્વરિત માપન કરી શકાય છે) [૪૪૩].
આ ઉપરાંત, હેતુઓ નક્કી કરતી વખતે બાળકોની વયમર્યાદા (ઉંમર), શારીરિક-માનસિક વિકાસ અને શાળામાં ઉપલબ્ધ સાધનસામગ્રી (પ્રયોગશાળાના સાધનો) જેવી વ્યવહારિક બાબતોને ખાસ ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ [૪૪૩].

આખરી નીચોડ:
પાઠ આયોજન કરતી વખતે જો આ પાંચ બાબતોનું પાલન કરીને હેતુઓ લખવામાં આવે, તો શિક્ષક પોતાના ૩૫ મિનિટના તાસને અત્યંત સચોટ, વ્યવસ્થિત અને પરિણામલક્ષી બનાવી શકે છે [૪૪૦, ૪૪૩].

વિજ્ઞાન શિક્ષણમાં ટોપિક ૭.૭: વિજ્ઞાન શિક્ષણના સામાન્ય અને વિશિષ્ટ હેતુઓ (General and Specific Objectives of Science Teaching) એ આપણને એ સમજાવે છે કે વર્ગખંડમાં વિજ્ઞાન ભણાવતી વખતે જે મુખ્ય ૪ બૌદ્ધિક અને પ્રાયોગિક ક્ષેત્રો છે (જ્ઞાન, સમજ, ઉપયોગન અને કૌશલ્ય), તેના વ્યાપક લક્ષ્યો (સામાન્ય હેતુઓ) અને વર્ગખંડમાં તાત્કાલિક દેખાતા બાળકોના વર્તનો (વિશિષ્ટ હેતુઓ) કેવા હોય છે [૧૫૦, ૧૫૬].

શિક્ષણશાસ્ત્રીઓએ આ ચારેય સ્તરના સામાન્ય અને વિશિષ્ટ હેતુઓનું એક સુંદર અને વૈજ્ઞાનિક માળખું આપ્યું છે, જેને નીચે મુજબ સાદી ભાષામાં સમજી શકાય છે [૧૫૬, ૧૫૭, ૧૫૮, ૧૬૦]:

૧. જ્ઞાન (Knowledge) ના સામાન્ય અને વિશિષ્ટ હેતુઓ [૧૫૬]

સામાન્ય હેતુ (General Objective): વિદ્યાર્થીઓ વિજ્ઞાન વિષયક પાયાની બાબતો, વ્યાખ્યાઓ, નિયમો અને સિદ્ધાંતોનું પુનઃસ્મરણ (યાદશક્તિના આધારે મગજમાંથી પાછું મેળવવું) કરી શકે [૧૫૬].
વિશિષ્ટ કે વર્તનલક્ષી હેતુઓ (Specific/Behavioral Objectives): આ સામાન્ય હેતુને ચકાસવા માટે વર્ગમાં બાળક નીચે મુજબની ક્રિયાઓ કરે છે [૧૫૬, ૧૫૭]:
1. માહિતી યાદ કરે (Recall): વિદ્યાર્થીઓ વૈજ્ઞાનિક સંજ્ઞાઓ, ભૌતિક રાશિઓ કે વૈજ્ઞાનિકોના નામ સીધા યાદ કરીને બોલી કે લખી શકે [૧૫૬].
  (દા.ત. વિદ્યાર્થી પાણીનું રાસાયણિક સૂત્ર $H_2O$ છે તેમ યાદ કરીને કહી શકે).
2. ઓળખ કરે (Recognize): વિદ્યાર્થીઓ આપેલા ચિત્રો, રાસાયણિક સાધનો કે નિયમોને નજરે જોઈને ઓળખી બતાવે [૧૫૭].
  (દા.ત. લેબોરેટરીમાં પડેલા સાધનોમાંથી ‘ટેસ્ટ ટ્યુબ’ કઈ છે તેને ઓળખી બતાવે).

૨. સમજ અથવા આકલન (Comprehension/Understanding) ના સામાન્ય અને વિશિષ્ટ હેતુઓ [૧૫૭]

સામાન્ય હેતુ (General Objective): વિદ્યાર્થીઓ માત્ર માહિતી ગોખે નહીં, પણ મેળવેલા જ્ઞાનનો સાચો અર્થબોધ (તેનો સાચો અર્થ ગળે ઉતારવો) કરે અને તેને જુદી-જુદી રીતે રજૂ કરી શકે [૧૫૭].
વિશિષ્ટ કે વર્તનલક્ષી હેતુઓ (Specific/Behavioral Objectives): બાળક ખરેખર વાત સમજ્યો છે કે નહીં, તે નીચેની બાબતો દ્વારા માપી શકાય છે [૧૫૭, ૧૫૮]:
1. પરસ્પર રૂપાંતર કરે (Translate/Convert): વિદ્યાર્થીઓ વૈજ્ઞાનિક માહિતીના એક સ્વરૂપને બીજા સ્વરૂપમાં ફેરવે [૧૫૭].
  (દા.ત. ગણિતના સમીકરણ કે આંકડાકીય કોષ્ટકને જોઈને તેના પરથી આલેખ દોરી શકે અથવા આલેખને શબ્દોમાં સમજાવી શકે) [૧૫૭].
2. પોતાની ભાષામાં રજૂ કરે (Restate/Express): વિદ્યાર્થીઓ પુસ્તકની બેઠી ગોખેલી વ્યાખ્યા આપવાને બદલે વિજ્ઞાનના અઘરા સિદ્ધાંતો કે ખ્યાલોને પોતાની સરળ સ્થાનિક ભાષામાં વર્ણવે [૧૫૮].
3. વર્ગીકરણ અને તફાવત આપે (Classify/Differentiate): વિદ્યાર્થીઓ બે સમાન લાગતી રાસાયણિક કે ભૌતિક બાબતો વચ્ચેનો સાચો ભેદ સમજાવે [૧૫૮].
  (દા.ત. વિદ્યાર્થી એસિડ અને બેઇઝના ગુણધર્મોના આધારે તેમનું જુદું-જુદું વર્ગીકરણ કરે) [૧૫૮].
4. પરિણામોનો અંદાજ કાઢે (Estimate/Predict): મળેલી માહિતી પરથી આગળ શું પરિણામ આવશે તેનો યોગ્ય અંદાજ લગાવી શકે [૧૫૮].

૩. ઉપયોગ અથવા ઉપયોગન (Application) ના સામાન્ય અને વિશિષ્ટ હેતુઓ [૧૫૮]

સામાન્ય હેતુ (General Objective): વર્ગખંડ કે લેબોરેટરીમાં જે જ્ઞાન અને સમજ મેળવી છે, તેનો ઉપયોગ વિદ્યાર્થીઓ પોતાના રોજિંદા જીવનની તદ્દન નવી અને અજાણી પરિસ્થિતિમાં સચોટ રીતે કરી શકે [૧૫૮].
વિશિષ્ટ કે વર્તનલક્ષી હેતુઓ (Specific/Behavioral Objectives): ઉપયોગનનો આ હેતુ સિદ્ધ થયો છે તે નીચેના વર્તનોથી ખબર પડે છે [૧૫૯]:
1. કૂટપ્રશ્નો ઉકેલે (Solve Problems): દૈનિક વ્યવહારમાં નડતી નાની-મોટી વૈજ્ઞાનિક મુશ્કેલીઓ કે પ્રશ્નોનો ઉકેલ પોતાની બુદ્ધિથી લાવે [૧૫૯].
2. કાર્ય-કારણ સંબંધ શોધે (Find Cause-Effect Relationship): પ્રયોગશાળામાં કે પ્રકૃતિમાં બનતી કોઈ ઘટના પાછળ કયું સાચું વૈજ્ઞાનિક કારણ કામ કરી રહ્યું છે, તે જાતે શોધી કાઢે [૧૫૯].
  (દા.ત. લોખંડને હવામાં ખુલ્લું રાખતા કાટ કેમ લાગે છે, તેની પાછળ ભેજ અને ઓક્સિજન જવાબદાર છે તેવો ચોક્કસ કાર્ય-કારણ સંબંધ સ્પષ્ટ કરે).
3. અવલોકન પરથી નિર્ણય તારવે (Infer/Conclude): પોતે કરેલા પ્રયોગો કે નોંધેલી બાબતોના આધારે યોગ્ય અનુમાન લગાવી છેલ્લો નિર્ણય જાહેર કરે [૧૫૯].
4. આગાહી કરે (Predict): ચોક્કસ વૈજ્ઞાનિક નિયમોના આધારે ભવિષ્યમાં શું થશે તેની અગાઉથી વૈજ્ઞાનિક આગાહી કરી શકે [૧૫૯].

૪. કૌશલ્ય (Skill) ના સામાન્ય અને વિશિષ્ટ હેતુઓ [૧૬૦]

સામાન્ય હેતુ (General Objective): વિદ્યાર્થીઓ પ્રયોગશાળાની અંદર વિજ્ઞાનના વિવિધ કાર્યો કરવા માટે પોતાના હાથ અને શરીરનો સમન્વય સાધીને પ્રાયોગિક કૌશલ્યો ખીલવે (જેમ કે બારીકાઈથી જોવું, સાધનો સાચી રીતે ગોઠવવા અને સચોટ આકૃતિઓ દોરવી) [૧૬૦].
વિશિષ્ટ કે વર્તનલક્ષી હેતુઓ (Specific/Behavioral Objectives): બાળકમાં વિજ્ઞાનના પ્રાયોગિક કૌશલ્યો આવ્યા છે કે નહીં, તે નીચેની ચાર રીતે જાણી શકાય છે [૧૬૦]:
1. અવલોકન શક્તિ ખીલવવી (Observation Skill): વિદ્યાર્થીઓ શિક્ષકે કરેલા નિદર્શન પ્રયોગનું અત્યંત ઝીણવટપૂર્વક અને શાંતિથી અવલોકન કરે અને સાધનો પાછળનું વૈજ્ઞાનિક રહસ્ય સમજે [૧૬૦].
2. સાધન-ઉપયોગ શક્તિ (Equipments Handling Skill): વિદ્યાર્થીઓ પ્રયોગશાળામાં રાખેલા સાધનોને કોઈ નુકસાન કર્યા વગર, જાતે સાચી રીતે ગોઠવે અને પ્રયોગ કરે [૧૬૦].
3. આકૃતિ અને આલેખન શક્તિ (Drawing Skill): વિદ્યાર્થીઓ વિજ્ઞાનના વિવિધ તંત્રો (દા.ત. પાચનતંત્ર) કે છોડના ભાગોની આકૃતિઓ એકદમ સ્વચ્છ, ચોક્કસ માપસરની અને સાચા લેબલિંગ (નામનિર્દેશન) સાથે દોરી શકે.
4. રચનાત્મક કૌશલ્ય (Construction Skill): નકામી ગયેલી ભૌતિક ચીજવસ્તુઓમાંથી જાતે નાના-નાના વૈજ્ઞાનિક નમૂનાઓ કે પ્રયોગો ગોઠવીને નવી રચના તૈયાર કરે.

આખરી બોધ (Takeaway):
જ્યારે વિજ્ઞાનનો શિક્ષક વર્ગખંડમાં આ રીતે જ્ઞાન, સમજ, ઉપયોગન અને કૌશલ્યના વિશિષ્ટ હેતુઓને સચોટ રીતે ધ્યાનમાં રાખીને ભણાવે છે, ત્યારે જ વિદ્યાર્થીનો સાચો અને પદ્ધતિસરનો શૈક્ષણિક વિકાસ થાય છે [૧૫૬, ૧૫૭, ૧૫૮, ૧૬૦].