---

પ્રશ્ન ૧: વિજ્ઞાનમેળાના જુદા જુદા પ્રકારો વિશે નોંધ લખો. [૩૫૬]

ઉત્તર: શાળા અને સમાજમાં વૈજ્ઞાનિક અભિગમ લોકપ્રિય બનાવવા અને વિદ્યાર્થીઓમાં રહેલી શોધવૃત્તિને પ્રોત્સાહન આપવા માટે વિજ્ઞાનમેળાઓનું આયોજન કરવામાં આવે છે [૩૪૩]. ભૌગોલિક અને શૈક્ષણિક વ્યાપના આધારે વિજ્ઞાનમેળાના મુખ્ય નીચે મુજબના પ્રકારો પડે છે [૩૪૪]:

૧. શાળાકક્ષાનો કે ગ્રામકક્ષાનો વિજ્ઞાનમેળો (School/Village Level Science Fair):
આ વિજ્ઞાનમેળાનો સૌથી લઘુતમ અને પાયાનો પ્રકાર છે [૧૧૮4]. સામાન્ય રીતે એક જ શાળામાં અથવા ગામની બે-ત્રણ શાળાઓ ભેગી મળીને આ મેળો યોજે છે [૧૧૮4]. આનો મુખ્ય ફાયદો એ છે કે દરેક વિદ્યાર્થીને પોતાની કૃતિ કે પ્રોજેક્ટ સ્વતંત્ર રીતે રજૂ કરવાની પ્રત્યક્ષ તક મળે છે [૧૧૮4]. આ મેળાના સંચાલનની સંપૂર્ણ જવાબદારી શાળાનું વિજ્ઞાનમંડળ અને વિદ્યાર્થીઓ સંભાળે છે [૧૧૮4]. આ મેળા દ્વારા આગળના જિલ્લા કક્ષાના વિજ્ઞાનમેળા માટે શ્રેષ્ઠ કૃતિઓની પસંદગી કરવામાં આવે છે [૧૧૮4].

૨. જિલ્લાકક્ષાનો વિજ્ઞાનમેળો (District Level Science Fair):
ગ્રામ અને તાલુકા કક્ષાએથી પસંદગી પામેલી શ્રેષ્ઠ કૃતિઓ અને પ્રોજેક્ટ્સને જિલ્લા કક્ષાના વિજ્ઞાનમેળામાં રજૂ કરવામાં આવે છે [૧૧૮4]. આમાં સમગ્ર જિલ્લાની વિવિધ શાળાઓના બાળવૈજ્ઞાનિકો ભાગ લે છે, જેનાથી શાળાઓ વચ્ચે તંદુરસ્ત શૈક્ષણિક સ્પર્ધા થાય છે.

૩. પ્રાદેશિક કક્ષાનો વિજ્ઞાનમેળો (Regional Level Science Fair):
રાજ્યના જુદા-જુદા ઝોન કે પ્રદેશ કક્ષાએ આ વિજ્ઞાનમેળાઓ યોજાય છે [૩૪૪]. વિવિધ જિલ્લાઓની વિજેતા કૃતિઓ અહીં એકત્રિત કરીને તેમનું વિશાળ પ્રદર્શન ગોઠવવામાં આવે છે અને તેમાંથી ઉત્કૃષ્ટ કૃતિઓ રાજ્ય સ્તરે મોકલાય છે [૩૪૪].

૪. રાજ્યકક્ષાનો વિજ્ઞાનમેળો (State Level Science Fair):
સમગ્ર રાજ્યની સર્વોત્તમ કૃતિઓ અને ઇનોવેટિવ પ્રોજેક્ટ્સ આ મેળામાં આકર્ષણનું કેન્દ્ર બને છે [૩૪૪]. રાજ્યકક્ષાના વિજ્ઞાનમેળા પરથી રાજ્યમાં વિજ્ઞાન શિક્ષણનું સાચું સ્તર અને તેની સફળતા માપી શકાય છે [૩૪૪]. ગુજરાત રાજ્યમાં સૌપ્રથમ રાજ્યકક્ષાનો વિજ્ઞાનમેળો ફેબ્રુઆરી, ૧૯૬૬ માં યોજાયો હતો [૩૪૪].

૫. રાષ્ટ્રીય કક્ષાનો વિજ્ઞાનમેળો (National Level Science Fair):
આ દેશવ્યાપી સ્તરનો વિજ્ઞાનમેળો છે, જેમાં ભારતના તમામ રાજ્યોમાંથી પસંદગી પામેલી સર્વોત્તમ કૃતિઓ અને વૈજ્ઞાનિક સાધનો પ્રદર્શિત થાય છે [૩૪૪]. આ મેળાનું આયોજન અને તેનો સંપૂર્ણ ખર્ચ NCERT દ્વારા ભોગવવામાં આવે છે [૩૪૪]. આમાં કૃતિઓની પસંદગી અને મૂલ્યાંકનનું ધોરણ અત્યંત ઉચ્ચ કક્ષાનું હોય છે [૩૪૪].

૬. આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાનો વિજ્ઞાનમેળો (International Level Science Fair):
વૈશ્વિક સ્તરે યોજાતા આ મેળામાં જુદા-જુદા દેશોની શાળાઓ અને વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓ પોતાના સંશોધનો રજૂ કરે છે [૩૪૫]. જાપાન અને અન્ય વિકસિત દેશો સમયાંતરે આવી આંતરરાષ્ટ્રીય વિજ્ઞાન સ્પર્ધાઓ યોજીને ભારત જેવા દેશોના તેજસ્વી બાળ વૈજ્ઞાનિકોને આમંત્રિત કરે છે અને તેમનો તમામ પ્રવાસ ખર્ચ પોતે ભોગવે છે [૩૪૫]. આનાથી વૈશ્વિક સ્તરે સહિયારા પુરુષાર્થથી લોકકલ્યાણ માટે વિજ્ઞાનનો ઉપયોગ વધે છે [૩૪૫].

---

પ્રશ્ન ૨: વિજ્ઞાન શિક્ષણમાં ઉપયોગી એવા બે દૃશ્ય, બે શ્રાવ્ય અને બે દૃશ્ય-શ્રાવ્ય સાધનો વિશે ઉદાહરણ દ્વારા સમજૂતી આપો, જરૂર જણાય ત્યાં આકૃતિ આપો. [૮૬૩]

ઉત્તર: વર્ગખંડ શિક્ષણ દરમિયાન જ્ઞાનને વધુ જીવંત, આકર્ષક અને લાંબા સમય સુધી યાદ રહે તેવું બનાવવા માટે વિવિધ શૈક્ષણિક સાધનોનો (Teaching Aids) ઉપયોગ કરવામાં આવે છે [૨૨૨૫, ૨૨૨૬]. મુખ્ય ત્રણ શ્રેણીના સાધનોની સમજૂતી નીચે મુજબ છે [૨૨૩૧, ૨૨૩૩, ૨૨૩૪]:

(A) બે દૃશ્ય સાધનો (Two Visual Aids): [૨૨૩૧]

જે સાધનોને ફક્ત આંખો દ્વારા જોઈને શૈક્ષણિક માહિતી મેળવી શકાય છે, તેને દૃશ્ય સાધનો કહે છે [૨૨૩૧].

1. ચાર્ટ્સ અને રેખાચિત્રો (Charts & Graphics):
   • સમજૂતી: વર્ગખંડમાં જટિલ વૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયાઓ કે આંતરિક અવયવોને સચોટ ચિત્રો અને લેબલિંગ દ્વારા દર્શાવવા ચાર્ટ્સ ઉત્તમ માધ્યમ છે [૨૨૩૧, ૨૨૩૨]. દા.ત. વનસ્પતિ કોષ કે પ્રાણી કોષની અંગિકાઓ દર્શાવતો ચાર્ટ [૨૨૩૨].
2. ત્રિપરિમાણીય પ્રતિકૃતિઓ / મોડેલ્સ (3D Models):
   • સમજૂતી: જે વસ્તુઓ પ્રત્યક્ષ લાવી શકાતી નથી, તેના કદ અને રચનાનો સાચો ખ્યાલ આપવા માટે ૩D મોડેલ્સ વપરાય છે [૨૨૩૧, ૨૨૩૨]. દા.ત. માનવ હૃદયની આંતરિક રચના કે આંખની રચના સમજાવતું પ્લાસ્ટિક કે ફાઈબરનું મોડેલ [૨૨૩૨].

ચાર્ટ અને મોડેલનું સરળ રેખાચિત્ર:

(B) બે શ્રાવ્ય સાધનો (Two Auditory Aids): [૨૨૩૩]

જે સાધનો દ્વારા ફક્ત કાનથી સાંભળીને જ્ઞાન મેળવી શકાય છે, તેને શ્રાવ્ય સાધનો કહે છે [૨૨૩૩].

1. રેડિયો (Radio):
   • સમજૂતી: આકાશવાણી કે શૈક્ષણિક રેડિયો સ્ટેશન પરથી નિયમિતપણે પ્રસારિત થતા વિજ્ઞાનના પાઠો, અવનવી શોધખોળોની ચર્ચા અને વાર્તાલાપ વિદ્યાર્થીઓ સાંભળે છે [૨૨૩૩].
2. ટેપરેકોર્ડર (Tape Recorder):
   • સમજૂતી: કોઈ ખ્યાતનામ વૈજ્ઞાનિકની મુલાકાત, વિજ્ઞાનની રસપ્રદ વાર્તાઓ કે કવિતાઓ અગાઉથી રેકોર્ડ કરી રાખવામાં આવે છે અને વર્ગખંડમાં તેને બાળકો સમક્ષ પ્લે કરીને સંભળાવવામાં આવે છે [૨૨૩૩].

શ્રાવ્ય સાધનનું રેખાચિત્ર:

(C) બે દૃશ્ય-શ્રાવ્ય સાધનો (Two Audio-Visual Aids): [૨૨૩૪]

જે સાધનોમાં ચલચિત્રો જોવાની સાથે-સાથે અવાજ પણ સાંભળી શકાય છે, તેને દૃશ્ય-શ્રાવ્ય સાધનો કહે છે [૨૨૩૪].

1. ટેલિવિઝન (Television / LCD TV):
   • સમજૂતી: ટીવી પર જીસીઈઆરટી (GCERT) કે એનસીઈઆરટી (NCERT) દ્વારા પ્રસારિત થતા શૈક્ષણિક એપિસોડ્સ અથવા વિજ્ઞાનની અદભુત ભૌતિક ઘટનાઓ (જેમ કે જ્વાળામુખી ફાટવો, ધરતીકંપ) ની વિડિયો ક્લિપ્સ પ્રત્યક્ષ અવાજ સાથે બતાવવામાં આવે છે [૨૨૩૪, ૨૨૩૬].
2. કોમ્પ્યુટર અને પ્રોજેક્ટર (Computer and LCD Projector):
   • સમજૂતી: કોમ્પ્યુટર સાથે કનેક્ટ કરેલા એલસીડી પ્રોજેક્ટર દ્વારા ખૂબ જ અઘરી અને સૂક્ષ્મ પ્રક્રિયાઓ (જેમ કે લોહીનું પરિભ્રમણ, સૂર્યગ્રહણ અને ચંદ્રગ્રહણની પ્રક્રિયા કે કોષ વિભાજન) એનિમેટેડ વિડિયો અને સચોટ અવાજ સાથે મોટા પડદા પર જીવંત બતાવી શકાય છે [૨૨૩૪, ૨૨૩૫].

કોમ્પ્યુટર અને પ્રોજેક્ટર (દૃશ્ય-શ્રાવ્ય) કનેક્શન રેખાચિત્ર:

---

પ્રશ્ન ૩: તમે વાંચેલ કોઈ બે વિજ્ઞાન સામયિકોની વિશેષ ચર્ચા કરો. [૩૫૭]

ઉત્તર: સંદર્ભ વાંચનની ટેવ કેળવવા અને વિજ્ઞાનના રોજિંદા સમાચારો મેળવવા માટે વિજ્ઞાન સામયિકો (Science Magazines) અતિ ઉપયોગી છે [૩૪૯]. મેં વાંચેલા બે પ્રખ્યાત વિજ્ઞાન સામયિકોની વિગતવાર ચર્ચા નીચે મુજબ છે [૩૫૦, ૩૫૧]:

૧. સફારી (Safari): [૩૫૧]

• પરિચય: ‘સફારી’ એ ગુજરાતનું અત્યંત લોકપ્રિય, જ્ઞાનવર્ધક અને માત્ર વિજ્ઞાન તથા જનરલ નોલેજને વરેલું સુંદર માસિક સામયિક (Monthly Magazine) છે [૩૫૧].
• મુદ્રક અને પ્રકાશક: આ સામયિકના મુખ્ય તંત્રી, મુદ્રક અને પ્રકાશક નગેન્દ્ર વિજય છે અને તેનું સંપાદન અમદાવાદ ખાતેથી હર્ષલ પુષ્કર્ણા દ્વારા થાય છે [૩૫૧].
• વિશેષતાઓ અને ચર્ચા:
  • સરળ ગુજરાતી શૈલી: આ સામયિકની સૌથી મોટી ખૂબી એ છે કે તેમાં વિજ્ઞાનના અત્યંત જટિલ અને અઘરા વિષયો સાવ સરળ ગુજરાતી ભાષામાં સચોટ ચિત્રો અને ઉદાહરણો સાથે સમજાવવામાં આવે છે.
  • વૈવિધ્યસભર વિષયો: તેમાં ખગોળ વિજ્ઞાન (બ્રહ્માંડ, ગ્રહો, નક્ષત્રો), સ્પેસ ટેકનોલોજી, યુદ્ધ ઇતિહાસ, અદભુત રોમાંચક ભૌગોલિક સ્થળો અને જૈવિક સૃષ્ટિના રહસ્યો પરના રસપ્રદ આર્ટિકલ્સ પ્રગટ થાય છે.
  • વિદ્યાર્થીઓ માટે આશીર્વાદરૂપ: શાળાના બાળકોની કલ્પનાશક્તિ વધારવા અને વિજ્ઞાન ક્વિઝ કે પ્રોજેક્ટ્સની અદભુત પૂર્વતૈયારી માટે આ સામયિક અજોડ છે.

૨. સાયન્સ રિપોર્ટર (Science Reporter): [૩૫૦]

• પરિચય: ‘સાયન્સ રિપોર્ટર’ એ ભારતીય સ્તરે અંગ્રેજી ભાષામાં પ્રસિદ્ધ થતું ખૂબ જ પ્રતિષ્ઠિત રાષ્ટ્રીય સ્તરનું માસિક વિજ્ઞાન સામયિક છે [૩૫૦].
• પ્રકાશક: તેનું પ્રકાશન નવી દિલ્હીની જાણીતી સંસ્થા CSIR-NISCAIR (National Institute of Science Communication and Information Resources) દ્વારા થાય છે [૩૫૦].
• સંપાદક (Editor): તેના મુખ્ય સંપાદક હસન જાવેદ ખાન છે [૩૫૦].
• વિશેષતાઓ અને ચર્ચા:
  • અદ્યતન સંશોધનો: આ સામયિકમાં ભારત સરકારની સંસ્થાઓ (જેમ કે ISRO, DRDO) ના તાજેતરના ક્રાંતિકારી વૈજ્ઞાનિક સંશોધનોની સત્તાવાર સચોટ માહિતી આપવામાં આવે છે.
  • વિદ્યાર્થીઓનો બૌદ્ધિક વિકાસ: આમાં હાઈસ્કૂલ અને કોલેજના તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓ માટે વિજ્ઞાનના કોયડા (Puzzles), વૈજ્ઞાનિક ક્વિઝ, ક્રોસવર્ડ્સ અને બૌદ્ધિક કસોટીઓ કાયમ માટે પ્રકાશિત થાય છે, જે સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓ માટે માર્ગદર્શક બને છે.

---

પ્રશ્ન ૪: વિજ્ઞાન સામયિકોનું મહત્વ સ્પષ્ટ કરો. [૬૧૩]

ઉત્તર: વિજ્ઞાન શિક્ષણ માત્ર શાળાના પાઠ્યપુસ્તકના પાનાઓ સુધી મર્યાદિત રહેવું જોઈએ નહીં [૩૪૯]. આ જ્ઞાનને વધુ વ્યાપક અને વ્યવહારુ બનાવવા માટે વિજ્ઞાન સામયિકો (Science Magazines) અતિ મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. તેનું શૈક્ષણિક મહત્વ નીચે મુજબના મુદ્દાઓથી સ્પષ્ટ થાય છે [૩૪૯]:

• સંદર્ભ વાંચન (Reference Reading) નો વિકાસ: વિદ્યાર્થીઓને માત્ર ગોખણપટ્ટીવાળું જ્ઞાન મેળવવાને બદલે જે-તે વૈજ્ઞાનિક મુદ્દાની આસપાસનું ઊંડાણપૂર્વકનું સંદર્ભ વાંચન કરવાની તક સામયિકો દ્વારા મળે છે [૩૪૯].
• હકારાત્મક વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણ: સામયિકોમાં પ્રગટ થતી વૈજ્ઞાનિક સત્યો અને પ્રાયોગિક સાબિતીઓને વાંચવાથી વિદ્યાર્થીઓમાં અંધશ્રદ્ધા મુક્ત સચોટ વૈજ્ઞાનિક વલણ કે દૃષ્ટિકોણ ખીલે છે [૩૪૯].
• અદ્યતન વૈજ્ઞાનિક શોધોથી માહિતગાર થવું: વિશ્વમાં દરરોજ નવી-નવી શોધો અને ટેકનોલોજીનો વિકાસ થતો રહે છે. પાઠ્યપુસ્તકો વર્ષો જૂના હોઈ શકે છે, પરંતુ માસિક સામયિકો વિદ્યાર્થીઓને વર્તમાન સમયની આધુનિક ટેકનોલોજીથી સાવ અપડેટ રાખે છે [૩૪૯].
• સહઅભ્યાસ પ્રવૃત્તિઓમાં ઉપયોગીતા: સામયિકોમાં આપેલા અવનવા લેખો અને પ્રયોગો વાંચીને વિદ્યાર્થીઓ શાળા કક્ષાએ યોજાતા વિજ્ઞાન મેળાઓ, સાયન્સ ક્વિઝ, પરિસંવાદો, ચર્ચા સભાઓ અને વૈજ્ઞાનિક નાટકોમાં પૂરા આત્મવિશ્વાસ સાથે સફળતાપૂર્વક ભાગ લઈ શકે છે [૩૪૯].
• કલ્પનાશક્તિ અને જિજ્ઞાસા સંતોષવી: સામયિકોમાં છપાતી રોચક તસવીરો અને અવકાશના રહસ્યો બાળકની વિચારવાની શક્તિ (કલ્પનાશક્તિ) અને નવું જાણવાની જિજ્ઞાસાને પૂરેપૂરો સંતોષ આપે છે, જે આગળ જતાં બાળકને ભાવિ વૈજ્ઞાનિક બનવા પ્રેરણા પૂરી પાડે છે.

---

પ્રશ્ન ૫: GUJCOST નો સામાન્ય પરિચય આપી તેની પ્રવૃત્તિઓ વિશે નોંધ લખો. [૬૧૪]

ઉત્તર: GUJCOST (ગુજરાત કાઉન્સિલ ઓન સાયન્સ એન્ડ ટેકનોલોજી) એ ગુજરાત રાજ્યમાં વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજીના પ્રસાર માટેની સર્વોચ્ચ નોડલ એજન્સી છે [૩૫૧, ૩૫૩]:

(A) સામાન્ય પરિચય (General Introduction): [૩૫૧, ૩૫૨]

• પૂરું નામ: Gujarat Council on Science and Technology (ગુજરાત કાઉન્સિલ ઓન સાયન્સ એન્ડ ટેકનોલોજી) [૩૫૧].
• સ્થાપના: ગુજરાત સરકારના વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજી વિભાગ હેઠળ સપ્ટેમ્બર, ૧૯૮૬ માં તેની સ્થાપના કરવામાં આવી [૩૫૧]. ત્યારબાદ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૦૦ થી તેને સ્વાયત્ત (Autonomous) સંસ્થાનો વિશેષ દરજ્જો પ્રાપ્ત થયો છે [૩૫૨].
• વડું મથક: સેક્ટર-૧૧, ગાંધીનગર [૩૫૨].
• VISION (મુખ્ય ધ્યેય): સામાન્ય જનસમૂહના જીવનધોરણને ઊંચું લાવવા વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીનો સાચો અને હકારાત્મક ઉપયોગ કરવો તથા યુવા પેઢીમાં સંશોધનની ગુણવત્તા વધારવી [૩૫૨].

(B) GUJCOST ની મુખ્ય શૈક્ષણિક અને વૈજ્ઞાનિક પ્રવૃત્તિઓ: [૩૫૩, ૩૫૪]

1. જિલ્લા લોક વિજ્ઞાન કેન્દ્રોની સ્થાપના (Community Science Centers):
   GUJCOST અંતર્ગત ગુજરાતના દરેક જિલ્લામાં એક ‘લોક વિજ્ઞાન કેન્દ્ર’ (Community Science Center) કાર્યરત કરવામાં આવ્યું છે [૩૫૩, ૩૫૪]. આ કેન્દ્રો જિલ્લા કક્ષાએ ગરીબ અને હોશિયાર વિદ્યાર્થીઓ માટે વિજ્ઞાન પ્રદર્શન, શૈક્ષણિક પ્રવૃત્તિઓ અને વેકેશન તાલીમ વર્ગોનું સુંદર સંચાલન કરે છે [૩૫૪].
2. પેટન્ટ ઇન્ફોર્મેશન સેન્ટર (Patent Information Centre):
   ગુજરાતના વૈજ્ઞાનિકો, પ્રોફેસરો અને શોધકોએ કરેલા નવા સંશોધનોની આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પેટન્ટ (Patent) કરાવવા માટે કાયદાકીય અને આર્થિક માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે [૩૫૩].
3. રાષ્ટ્રીય બાલ વિજ્ઞાન કોંગ્રેસ (National Children’s Science Congress – NCSC):
   શાળાના વિદ્યાર્થીઓ વિજ્ઞાન વિષયક ક્વિઝ સ્પર્ધાઓ, પરિસંવાદો, કોયડાઓ અને નાના પ્રોજેક્ટ્સમાં સંશોધન કરતા થાય તે માટે આ સુંદર રાષ્ટ્રીય પ્રવૃત્તિનું આયોજન સમગ્ર રાજ્યમાં કરે છે [૩૫૪].
4. સાયન્સ ક્લબ (Science Clubs) પ્રવૃત્તિઓ:
   શાળાઓમાં વિજ્ઞાન ક્લબ સ્થાપવા, વિજ્ઞાનના પ્રયોગો બતાવવા, સ્લાઇડ શો અને વિડિયો લેક્ચરના માધ્યમથી બાળકોને વિજ્ઞાન તરફ આકર્ષવા માટે સહાય પૂરી પાડે છે [૩૫૪, ૩૫૫].
5. સંશોધનો માટે આર્થિક અનુદાન (Research Grants):
   ગુજરાતની કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓના પ્રોફેસરોને વિજ્ઞાન સંબંધિત વિશિષ્ટ સંશોધનો (Minor & Major Research Projects) કરવા માટે મોટી આર્થિક સહાય પૂરી પાડે છે [૩૫૩]. ઉપરાંત વિજ્ઞાનના અદ્યતન પુસ્તકો, જર્નલ્સ અને સામયિકો પ્રસિદ્ધ કરવા લેખકોને પ્રોત્સાહન અને મદદ આપે છે.

---

આ સરળ અને વિસ્તૃત જવાબો તમારી પરીક્ષાની પદ્ધતિસરની અને સચોટ તૈયારી માટે ખૂબ જ આદર્શ અને ઉપયોગી નીવડશે!

સ્વાધ્યાય

પાઠ્યપુસ્તકના એકમ-૩ (વિજ્ઞાન શિક્ષણમાં સહાયક પ્રવૃત્તિઓ) ના અંતે આપેલા ટોપિક ૩.૮ સ્વાધ્યાય (Exercises) ના ત્રણેય પ્રશ્નો (અતિ ટૂંક જવાબી, ટૂંક જવાબી અને સવિસ્તાર પ્રશ્નો) ના તમામ જવાબો સાદી, સરળ સમજૂતી અને સંપૂર્ણ વિગતો સાથે નીચે મુજબ પ્રસ્તુત છે [૫૧, ૬૨૭, ૬૨૮]:

---

પ્રશ્ન – ૧: નીચેના પ્રશ્નોના અતિ ટૂંકમાં ઉત્તર આપો. [૬handler-૬૨૭]

૧.૧ વિજ્ઞાન મેળાના પ્રકાર લખો. [૬૨૭]

ઉત્તર: ભૌગોલિક અને વહીવટી વ્યાપના આધારે વિજ્ઞાનમેળાના મુખ્ય પ્રકારો નીચે મુજબ છે [૩૪૪, ૬૨૭]:

1. શાળાકક્ષાનો કે ગ્રામકક્ષાનો વિજ્ઞાનમેળો [૧૧૮૪]
2. તાલુકાકક્ષાનો વિજ્ઞાનમેળો
3. જિલ્લાકક્ષાનો વિજ્ઞાનમેળો [૧૧૮૪]
4. પ્રાદેશિક કક્ષાનો વિજ્ઞાનમેળો [૩૪૪]
5. રાજ્યકક્ષાનો વિજ્ઞાનમેળો (ગુજરાતમાં સૌપ્રથમ ફેબ્રુઆરી, ૧૯૬૬ માં યોજાયો હતો) [૩૪૪, ૮૯૫]
6. રાષ્ટ્રીય કક્ષાનો વિજ્ઞાનમેળો [૩૪૪]
7. આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાનો વિજ્ઞાનમેળો [૩૪૫, ૮૯૫]

૧.helper૧.૨ વિજ્ઞાન મેળાનો ખર્ચ કોણ ભોગવે છે? [૬૨૭]

ઉત્તર: વિજ્ઞાનમેળાનો ખર્ચ તેના પ્રકાર અને સ્તરના આધારે અલગ-અલગ સંસ્થાઓ ભોગવે છે [૫૨, ૩૪૪, ૮૯૫, ૮૯૬]:

• શાળા કક્ષાએ: શાળાનું વિજ્ઞાનમંડળ અને શાળા વિકાસ ભંડોળ [૧૧૮૪].
• રાજ્ય કક્ષાએ: રાજ્ય સરકાર, જી.સી.ઈ.આર.ટી. (GCERT) અને સ્થાનિક જિલ્લા શિક્ષણ અને તાલીમ ભવન (DIET) [૬૧૧].
• રાષ્ટ્રીય કક્ષાએ: આ પ્રકારના વિજ્ઞાનમેળાનો સંપૂર્ણ આયોજન ખર્ચ NCERT દ્વારા ભોગવવામાં આવે છે [૩૪૪, ૮૯૫].
• આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાએ: સામાન્ય રીતે આમંત્રિત કરનાર દેશ (જેમ કે જાપાન વગેરે) પસંદગી પામેલી કૃતિઓનો તમામ પ્રવાસ અને આયોજન ખર્ચ ભોગવે છે [૫૨, ૫૨૨, ૮૯૬].

૧.૩ વિજ્ઞાનના કોઈ બે સામયિકનું નામ તેમાં પ્રકાશન અને સંપાદક સાથે sણાવો. [૬૨૭]

ઉત્તર: વિજ્ઞાનના બે અતિ લોકપ્રિય અને પ્રતિષ્ઠિત સામયિકો નીચે મુજબ છે [૩૫૦, ૩૫૧, ૯૦૨, ૯૦૩]:

1. સફારી (Safari): [૩૫૧, ૯૦૩]
   • ભાષા: ગુજરાતી માસિક [૩૫૧, ૯૦૩].
   • સંપાદક/તંત્રી: હર્ષલ પુષ્કર્ણા [૩૫૧, ૯૦૩].
   • પ્રકાશક અને મુદ્રક: નગેન્દ્ર વિજય (અમદાવાદ) [૩૫૧, ૯૦૩].
2. સાયન્સ રિપોર્ટર (Science Reporter): [૩૫૦, ૯૦૨]
   • ભાષા: અંગ્રેજી માસિક [૩૫૦, ૯૦૨].
   • સંપાદક (Editor): હસન જાવેદ ખાન (Hasan Jawaid Khan) [૩૫૦, ૯૦૨].
   • પ્રકાશન સંસ્થા: CSIR-NISCAIR (નવી દિલ્હી) [૩૫૦, ૯૦૨].

૧.૪ GUJCOST પૂર્ણ નામ લખો. [૬૨૭]

ઉત્તર: GUJCOST નું પૂરું નામ Gujarat Council on Science and Technology (ગુજરાત કાઉન્સિલ ઓન સાયન્સ એન્ડ ટેકનોલોજી) છે [૩૫૧, ૬૧૪].

૧.૫ GUJCOST નું VISION લખો. [૬૨૭]

ઉત્તર: GUJCOST નું વિઝન (Vision):

“સામાન્ય જનસમૂહના જીવનધોરણને વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજીના સંશોધન તેમજ વિકાસ (R&D) દ્વારા વધુ ઊંચું લાવવું, લોકકલ્યાણ અર્થે થતા સંશોધનોમાં ગુણવત્તા લાવવી અને વિજ્ઞાન-ટેક્નોલોજીને આર્થિક બાબતો સાથે જોડીને સમાજના ઉત્થાનના કાર્યો કરવા.” [૩૫૨, ૬૧૪]

---

પ્રશ્ન – ૨: નીચેના પ્રશ્નોના ટૂંકમાં ઉત્તર આપો. [૬૨૮]

૨.૧ GUJCOST ના કોઈ છ કાર્યો લખો. [૬૨૮]

ઉત્તર: ગુજરાત કાઉન્સિલ ઓન સાયન્સ એન્ડ ટેક્નોલોજી (GUJCOST) ના મુખ્ય છ શૈક્ષણિક અને સંશોધનાત્મક કાર્યો નીચે મુજબ છે [૫૫, ૫૬, ૩૫૩, ૬૧૭, ૬૧૮, ૬૧૯, ૬૨૦]:

1. પેટન્ટ ઇન્ફોર્મેશન સેન્ટર (PIC) નું સંચાલન: ગુજરાતના સ્થાનિક સંશોધકોને તેમના નવા વિચારોની વૈશ્વિક પેટન્ટ (Patent) નોંધણી માટે માર્ગદર્શન અને નાણાકીય સહાય આપવી [૩૫૩, ૬૧૯].
2. સંશોધન અનુદાન (Research Grants): શૈક્ષણિક સંસ્થાઓને વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજી સંબંધિત લઘુ અને ગુરુ સંશોધન પ્રોજેક્ટ્સ (Minor & Major Research Projects) માટે આર્થિક સહાય પૂરી પાડવી [૩૫૩, ૬૧૯].
3. જિલ્લા લોક વિજ્ઞાન કેન્દ્રો (Community Science Centers): ગુજરાતના દરેક જિલ્લામાં એક ‘લોક વિજ્ઞાન કેન્દ્ર’ સ્થાપીને સામાન્ય નાગરિકો સુધી વિજ્ઞાનનો પ્રસાર કરવો [૩૫૩, ૩૫૪, ૬૨૦].
4. સાયન્સ ક્લબ (Science Clubs): શાળાઓમાં વિજ્ઞાન પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રોજેક્ટ્સ ચલાવવા માટે સાયન્સ ક્લબનું સ્થાપન કરવું અને તેમને જરૂરી સાહિત્ય આપવું [૩૫૪, ૩૫૫, ૬૨૦].
5. રાષ્ટ્રીય બાલ વિજ્ઞાન કોંગ્રેસ (NCSC): શાળાના તેજસ્વી બાળકોમાં છુપાયેલી સંશોધનવૃત્તિ બહાર લાવવા માટે રાષ્ટ્રીય કક્ષાની બાલ વિજ્ઞાન સ્પર્ધાઓનું આયોજન કરવું [૩૫૪, ૬૨૦, ૮૯૪].
6. માહિતી પ્રસાર અને સામયિક પ્રકાશન: રાજ્યમાં વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજીને લગતા કાગળો, જર્નલ્સ, ન્યૂઝલેટર, સાયન્સ પેપર્સ અને પુસ્તકો પ્રકાશિત કરવા માટે પ્રોત્સાહન અને આર્થિક મદદ પૂરી પાડવી [૫૬, ૩૫૩, ૬૧૭].

૨.૨ વિજ્ઞાન સામયિકનું મહત્વ લખો. [૬૨૮]

ઉત્તર: વિજ્ઞાન સામયિકો શિક્ષણ પ્રક્રિયામાં નીચેની ૫ રીતે અતિ મહત્વનો ભાગ ભજવે છે [૩૪૯, ૬૧૩]:

• પાઠ્યપુસ્તકથી વધુ જ્ઞાન: પાઠ્યપુસ્તકો વર્ષો જૂના હોઈ શકે છે પરંતુ માસિક સામયિકો રોજબરોજ થતી નવી-નવી શોધોથી વિદ્યાર્થીઓને અપડેટ રાખે છે [૩૪૯, ૬૧૩].
• સંદર્ભ વાંચનની ટેવ: વિદ્યાર્થીઓમાં વિષયવસ્તુના માત્ર ગોખણપટ્ટીવાળા જ્ઞાનને બદલે ઊંડાણપૂર્વકનું સંદર્ભ વાંચન (Reference Reading) કરવાની તંદુરસ્ત ટેવ કેળવાય છે [૩૪૯, ૬૧૩].
• વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણનો વિકાસ: સામયિકોમાં છપાતી વૈજ્ઞાનિક સાબિતીઓ અને ચર્ચાપત્રો દ્વારા વિદ્યાર્થીઓમાં સાચો, તર્કબદ્ધ અને અંધશ્રદ્ધા મુક્ત વૈજ્ઞાનિક અભિગમ ખીલે છે [૩૪૯, ૬૧૩].
• સહ-અભ્યાસ પ્રવૃત્તિઓમાં ઉપયોગીતા: વિજ્ઞાન મેળાઓ, ક્વિઝ કે ચર્ચા સભાઓમાં ભાગ લેવા માટે સામયિકો વિદ્યાર્થીઓને પૂરતી પૂર્વતૈયારી માટે વૈવિધ્યસભર સામગ્રી પૂરી પાડે છે [૩૪૯, ૬૧૩].
• રસ અને કલ્પનાશક્તિ: ખગોળ અને જીવસૃષ્ટિની રંગીન તસવીરો અને રોચક માહિતી બાળકની કલ્પનાશક્તિને ઉત્તેજિત કરી તેને ભાવિ સંશોધક બનવા પ્રેરે છે.

૨.૩ વિજ્ઞાનમેળામાં થતા વિવિધ કાર્યક્રમોની ચર્ચા કરો. [૬૨૮]

ઉત્તર: વિજ્ઞાનમેળાને સફળ અને રસપ્રદ બનાવવા માટે તેમાં વર્ષ દરમિયાન અને પ્રદર્શનના દિવસોમાં નીચે મુજબના વૈવિધ્યસભર કાર્યક્રમોનું આયોજન થાય છે [૫૩, ૩૪૪, ૮૯૭]:

• ઉદઘાટન સમારોહ (Inauguration): મેળાની સત્તાવાર શરૂઆત માટે જાણીતા વૈજ્ઞાનિકો કે શિક્ષણશાસ્ત્રીઓની હાજરીમાં આકર્ષક ઉદઘાટન વિધિ યોજાય છે [૮૯૭].
• કૃતિઓ અને પ્રોજેક્ટ્સનું પ્રદર્શન: વિદ્યાર્થીઓએ જાતે બનાવેલા નમૂનાઓ, પ્રયોગો અને કાર્યકારી મોડેલ્સ (Working Models) નું વિશાળ પ્રદર્શન ગોઠવાય છે [૮૯૭].
• વિજ્ઞાન નિબંધ સ્પર્ધા અને વાચન: શિક્ષકો અને વિદ્યાર્થીઓ બંને માટે વૈજ્ઞાનિક વિષયો પર નિબંધ લેખન અને વાચન કાર્યક્રમ યોજાય છે [૮૯૭].
• પરિસંવાદો અને પેપર રીડિંગ (Paper Reading): વિજ્ઞાનના અઘરા સિદ્ધાંતો કે આધુનિક પ્રવાહો પર સંશોધનપત્રો (Research Papers) રજૂ કરાય છે અને ચર્ચા ગોઠવાય છે [૮૯૭].
• ‘વૈજ્ઞાનિકને મળો’ (Meet the Scientist) સત્રો: સ્થાનિક કે રાષ્ટ્રીય સ્તરના વૈજ્ઞાનિકોને આમંત્રિત કરી વિદ્યાર્થીઓ તેમના પ્રશ્નો અને કોયડાઓનો સીધો ઉકેલ મેળવે છે.
• મૂલ્યાંકન અને ઇનામ વિતરણ: વિજેતા કૃતિઓ નક્કી કરવા માટે યોગ્ય નિર્ણાયકો દ્વારા કડક મૂલ્યાંકન કરાવીને અંતે ઇનામો આપી પ્રોત્સાહિત કરાય છે [૫૩, ૩૧૪].

૨.૪ વિજ્ઞાનમેળાની અગત્યતા દર્શાવતા આઠ મુદ્દા લખો. [૬૨૮]

ઉત્તર: વિજ્ઞાનમેળો એ વિજ્ઞાન શિક્ષણની જીવંત કરોડરજ્જુ સમાન છે. તેની અગત્યતા દર્શાવતા મુખ્ય ૮ મુદ્દાઓ નીચે મુજબ છે [૩૧૩, ૩૧૫, ૫૨૨, ૫૪૨, ૫૮૪, ૫૮૫]:

1. તેનાથી વિદ્યાર્થીઓ અને વિજ્ઞાન શિક્ષકોમાં છુપાયેલી સર્જનાત્મકતા અને શોધવૃત્તિને સાચું પ્લેટફોર્મ મળે છે [૫૪૨, ૫૮૫].
2. વિદ્યાર્થીઓને પોતાનું જ્ઞાન અને કૃતિઓ અન્યો સમક્ષ પ્રદર્શિત કરવાની સોનેરી તક મળે છે, જેનાથી આત્મવિશ્વાસ વધે છે [૩૧૨, ૩૧૩].
3. વિદ્યાર્થીઓ અન્ય શાળાઓની કૃતિઓ જોઈને તેમના વિચારોનું પરસ્પર આદાનપ્રદાન કરે છે અને નવું શીખે છે [૩૧૩].
4. સમાજ અને સામાન્ય પ્રજાના લોકો શાળાના કાર્યોથી પરિચિત થાય છે, જેનાથી શાળા-સમાજ વચ્ચેનો સંબંધ મજબૂત બને છે [૩૧૩].
5. વિદ્યાર્થીઓમાં જૂથમાં કામ કરવાથી સહકાર, સમૂહભાવના અને ખંત જેવા ઉમદા સામાજિક ગુણો ખીલે છે [૨૨, ૩૧૫].
6. માત્ર પુસ્તકીય ગોખણપટ્ટીને બદલે ‘ક્રિયા દ્વારા શિક્ષણ’ (Learning by Doing) નો સિદ્ધાંત સાચા અર્થમાં સિદ્ધ થાય છે [૫૪].
7. શાળાના તેજસ્વી બાળવૈજ્ઞાનિકોની અગાઉથી ઓળખ થઈ શકતી હોવાથી દેશને ભાવિ સંશોધકો પૂરા પાડી શકાય છે [૩૧૩, ૫૪૨].
8. વિજ્ઞાનમેળાની તૈયારી દરમિયાન સંદર્ભ વાંચન વધતાં વિદ્યાર્થીઓની બૌદ્ધિક અને તર્ક ક્ષમતાઓનો ઝડપી વિકાસ થાય છે [૩૧૫, ૫૮૫].

૨.૫ આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાનો વિજ્ઞાનમેળા વિશે ટૂંકમાં લખો. [૬૨૮]

ઉત્તર: આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાના વિજ્ઞાનમેળાઓ એ વૈશ્વિક સ્તરની પ્રવૃત્તિ છે [૩૪૫, ૮૯૫]:

• સ્વરૂપ: આ મેળાનું કોઈ એક ચોક્કસ કાયમી માળખું હોતું નથી, પરંતુ વિશ્વના અલગ-અલગ વિકસિત દેશો પોતાના સ્તરે આનું આયોજન કરે છે [૫૨, ૮૯૫, ૮૯૬].
• વિશેષ ઉદાહરણ (જાપાન): જાપાન દેશ નિયમિતપણે આવી વૈશ્વિક સ્પર્ધાઓ યોજીને ભારત અને વિશ્વભરની તેજસ્વી શાળાઓને આમંત્રણ આપે છે [૫૨, ૫૨૨, ૮૯૬]. આ મેળામાં પસંદગી પામેલી શ્રેષ્ઠ કૃતિઓનો અને બાળકોનો જાપાન આવવા-જવાનો તમામ ખર્ચ પણ જાપાન સરકાર કે આયોજક પક્ષ પોતે ભોગવે છે [૫૨, ૫૨૨, ૮૯૬].
• ધ્યેય અને ફાયદો: આનાથી અલગ-અલગ દેશોના તેજસ્વી યુવા મગજો એકબીજાના સંપર્કમાં આવે છે [૫૨, ૮૯૬]. સમગ્ર વિશ્વના કલ્યાણ માટે અને માનવજાતના હિત માટે સહિયારા પુરુષાર્થથી વિજ્ઞાનનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો તેની વૈશ્વિક સમજ આ મેળા દ્વારા કેળવાય છે [૫૨, ૮૯૬].

---

પ્રશ્ન – ૩: નીચેના પ્રશ્નોના વિસ્તૃત ઉત્તર આપો. [૬૨૮]

૩.૧ વિજ્ઞાનમેળામાં મૂલ્યાંકન કયા પાસાંને ધ્યાને રાખીને કરવામાં આવે છે? સમજાવો. [૬૨૮]

ઉત્તર: વિજ્ઞાનમેળામાં રજૂ થયેલી કૃતિઓ કે મોડેલ્સનું મૂલ્યાંકન કોઈ પક્ષપાત વિના વૈજ્ઞાનિક ઢબે થાય તે માટે NCERT ની માર્ગદર્શિકા (Organising Science Fair) અનુસાર મુખ્ય ચાર પાસાં (માપદંડો) નક્કી કરવામાં આવ્યા છે [૩૧૪, ૮૯૮, ૮૯૯]:

ક્રમ	મૂલ્યાંકનનું મુખ્ય પાસું (NCERT માપદંડ)	પેટા વિગતો અને સમજૂતી [૩૧૪, ૮૯૮, ૮૯૯]
૧	વૈજ્ઞાનિક અભિગમ (Scientific Approach) [૩૧૪, ૮૯૮]	આ પાસા અંતર્ગત નિર્ણાયકો ચકાસે છે કે: • કૃતિ પાછળ કયો સાચો વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંત કે નિયમ કાર્ય કરે છે? [૩૧૪, ૮૯૮]• વિદ્યાર્થીને તે સિદ્ધાંતની પાયાની સમજ કેટલી સ્પષ્ટ છે? [૩૧૪, ૮૯૮]• પ્રયોગ અને પરિણામ વચ્ચે કાર્ય-કારણ સંબંધ સાબિત થાય છે કે નહીં? [૩૧૪, ૮૯૮]
૨	મૌલિકતા અને સર્જનાત્મકતા (Originality) [૩૧૪, ૮૯૯]	આમાં ચકાસવામાં આવે છે કે: • શું આ મોડેલ વિદ્યાર્થીની પોતાની નવીન વિચારસરણીની નીપજ છે? [૩૧૪, ૮૯૯]• અગાઉ બનેલા ચાલુ મોડેલમાં વિદ્યાર્થીએ પોતાનું કયું નવું સર્જનાત્મક સંશોધન ઉમેર્યું છે? [૩૧૪, ૮૯૯]• શું આ માત્ર કોઈની આબેહૂબ નકલ તો નથી ને? [૩૧૪, ૮૯૯]
૩	તાંત્રિક કૌશલ્ય અને કારીગરી (Technical Skill) [૩૧૪, ૮૯૯]	આ પાસામાં જોવામાં આવે છે કે: • મોડેલ બનાવવા માટે વિદ્યાર્થીએ કેવા સાધનોનો ઉપયોગ કર્યો છે? (નકામી વસ્તુઓમાંથી શ્રેષ્ઠ બનાવેલું મોડેલ વધુ આકર્ષક ગણાય) [૧૯].• મોડેલ દેખાવમાં કેટલું મજબૂત, ટકાઉ અને સુશોભિત છે? [૩૧૪, ૮૯૯]• કૃતિ પર કરેલું લેબલિંગ અને આકૃતિઓ ચોક્કસાઈવાળી છે કે નહીં? [૩૧૪, ૮૯૯]
૪	સમગ્રતા અને વ્યાપકતા (Thoroughness) [૩૧૫, ૮૯૯]	આ આખરી પાસામાં ચકાસાય છે કે: • વિદ્યાર્થી પોતાના પ્રોજેક્ટની ઉપયોગીતા સમાજના સંદર્ભમાં કેટલી સાબિત કરી શકે છે? [૩૧૩, ૩૧૫]• પ્રદર્શન દરમિયાન વિદ્યાર્થી નિર્ણાયકોના પ્રશ્નોના જવાબો કેટલા આત્મવિશ્વાસથી આપે છે? [૫૩]• શું પ્રોજેક્ટ પૂરેપૂરો તૈયાર છે કે કોઈ જગ્યાએ હજુ અધૂરો છે? [૩૧૫, ૮૯૯]

આ ચારેય પાસાંઓના આધારે નિર્ણાયકો ગુણ ફાળવીને સર્વાનુમતે વિજેતા કૃતિઓ જાહેર કરે છે [૫૩, ૩૧૪].

૩.૨ ટૂંકનોંધ લખો: વિજ્ઞાનમેળાની અગત્યતા અને તેના प्रकार. [૬૨૮]

ઉત્તર: વિજ્ઞાનમેળો (Science Fair):

(A) વિજ્ઞાનમેળાની શૈક્ષણિક અગત્યતા: [૩૧૩, ૩૧૫, ૮૯૭]

વિજ્ઞાનમેળો એ શિક્ષણને વર્ગખંડમાંથી બહાર લાવીને વ્યાવહારિક બનાવવાનું મોટું માધ્યમ છે [૨૩, ૨૮૯, ૮૯૦].

• વિદ્યાર્થીઓ માટે: તેનાથી બાળકોમાં આત્મવિશ્વાસ, નેતૃત્વ, સહકાર અને જિજ્ઞાસાવૃત્તિ જેવા ગુણોનો સમન્વય થાય છે [૨૨, ૩૧૫]. ગોખણપટ્ટીની જગ્યાએ જાતે પ્રયોગ કરવાની ટેવ કેળવાય છે [૫૪, ૬૧૩].
• શિક્ષકો માટે: શિક્ષકોમાં પણ નવું સંશોધન કરવાની અને પોતાના વિષયને વધુ જીવંત રીતે રજૂ કરવાની પ્રેરણા મળે છે [૩૧૫, ૮૯૯].
• સમાજ માટે: સામાજિક કુરિવાજો અને અંધશ્રદ્ધાઓ નાબૂદ થાય છે અને સામાન્ય નાગરિકોમાં વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણ કેળવાય છે [૬, ૩૧૩].

(B) વિજ્ઞાનમેળાના મુખ્ય પ્રકારો: [૩૪૪, ૩૪૫, ૮૯૫, ૧૧૮૪]

ભૌગોલિક સીમાડાઓ અને કૃતિઓની ગુણવત્તાના આધારે તેના મુખ્ય પ્રકારો નીચે મુજબ છે:

1. શાળા / ગ્રામ કક્ષાનો મેળો: પાયાના સ્તરનો મેળો છે, જ્યાં દરેક બાળકને મુક્ત રીતે ભાગ લેવાની સચોટ તક મળે છે [૧૧૮૪].
2. તાલુકા અને જિલ્લા કક્ષાનો મેળો: શાળા કક્ષાની શ્રેષ્ઠ કૃતિઓ અહીં પ્રદર્શિત થાય છે. આનું આયોજન DIET અને શિક્ષણ વિભાગ કરે છે [૬૧૧, ૧૧૮૪].
3. પ્રાદેશિક અને રાજ્ય કક્ષાનો મેળો: સમગ્ર રાજ્યની સર્વોત્તમ કૃતિઓ રજૂ થાય છે. ગુજરાતમાં સૌપ્રથમ રાજ્યકક્ષાનો મેળો ફેબ્રુઆરી, ૧૯૬૬માં યોજાયો હતો [૩૪૪, ૮૯૫].
4. રાષ્ટ્રીય કક્ષાનો મેળો: આખા દેશમાંથી પસંદ થયેલા શ્રેષ્ઠ વૈજ્ઞાનિક નમૂનાઓ NCERT ના ભંડોળ અને આયોજનથી પ્રદર્શિત થાય છે [૩૪૪, ૮૯૫].
5. આંતરરાષ્ટ્રીય મેળો: વૈશ્વિક ફલક પર યોજાતા આ મેળામાં જુદા-જુદા દેશોની પ્રતિભાઓ ભાગ લે છે [૩૪૫, ૮૯૫].

૩.૩ ટૂંકનોંધ લખો: વિજ્ઞાન સામયિકો અને તેના ઉદાહરણ. [૬૨૮]

ઉત્તર: વિજ્ઞાન સામયિકો (Science Magazines):

(A) વિજ્ઞાન સામયિકોની સંકલ્પના અને શૈક્ષણિક મહત્વ: [૩૪૯, ૬૧૩]

પાઠ્યપુસ્તકો મર્યાદિત માહિતી આપે છે, જ્યારે સામયિકો જ્ઞાનનો અફાટ સાગર અને નવીનતમ પ્રવાહો પૂરા પાડે છે [૩૪૯, ૬૧૩].

• સંદર્ભ સાહિત્ય તરીકે ઉપયોગી: તે શાળાની લાયબ્રેરીમાં કાયમી સંશોધન સામગ્રી તરીકે સ્થાન પામે છે અને સંદર્ભ વાંચન વધારે છે [૩૪૯, ૬૧૩].
• સંશોધનને પ્રોત્સાહન: સામયિકોમાં પ્રગટ થતી વૈજ્ઞાનિક પ્રવૃત્તિઓ વાંચીને વિદ્યાર્થીઓ પોતે અવનવા સાયન્સ પ્રોજેક્ટ્સ બનાવવા આકર્ષાય છે [૩૪૯, ૬૧૩].

(B) મુખ્ય વિજ્ઞાન સામયિકોના ઉદાહરણો: [૩૫૦, ૩૫૧, ૯૦૨, ૯૦૩]

સામયિકનું નામ	ભાષા અને પ્રકાશન ગાળો	તંત્રી / સંપાદક અને સંસ્થા [૩૫૦, ૩૫૧, ૯૦૨, ૯૦૩]	વિશેષતાઓ અને વિષયવસ્તુ
સફારી (Safari) [૩૫૧, ૯૦૩]	ગુજરાતી માસિક [૩૫૧, ૯૦૩]	• તંત્રી: હર્ષલ પુષ્કર્ણા [૩૫૧, ૯૦૩] • પ્રકાશક: નગેન્દ્ર વિજય (અમદાવાદ) [૩૫૧, ૯૦૩]	અત્યંત સરળ શૈલીમાં ખગોળ, પર્યાવરણ, જનરલ નોલેજ અને કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાનના ચિત્રો સાથેના આર્ટિકલ્સ.
Science Reporter [૩૫૦, ૯૦૨]	અંગ્રેજી માસિક [૩૫૦, ૯૦૨]	• સંપાદક: હસન જાવેદ ખાન [૩૫૦, ૯૦૨] • સંસ્થા: CSIR-NISCAIR (નવી દિલ્હી) [૩૫૦, ૯૦૨]	રાષ્ટ્રીય કક્ષાની નવીનતમ શોધો, સ્પેસ મિશન અને બૌદ્ધિક વિજ્ઞાન કોયડાઓ (Puzzles).
Science Pragati [૯૦૨]	હિન્દી માસિક [૯૦૨]	• સંપાદક: ડૉ. બાલક રામ પ્રકાશક [૯૦૨] • સંસ્થા: CSIR (નવી દિલ્હી) [૯૦૨]	હિન્દી ભાષામાં દેશભરની ક્રાંતિકારી શોધો અને વિદ્યાર્થી ઉપયોગી સાદા રસપ્રદ પ્રયોગો.
School Science [૯૦૩]	અંગ્રેજી ત્રિમાસિક [૯૦૩]	• પ્રકાશન સંસ્થા: NCERT [૯૦૩]	શાળા કક્ષાના શિક્ષકો અને પ્રશિક્ષણાર્થીઓ માટે શિક્ષણ પદ્ધતિઓને લગતું ઉત્તમ સામયિક.

૩.૪ વિસ્તૃત નોંધ લખો: GUJCOST. [૬૨૮]

ઉત્તર: GUJCOST (ગુજરાત કાઉન્સિલ ઓન સાયન્સ એન્ડ ટેકનોલોજી): [૩૫૧, ૬૧૪]

૧. પ્રસ્તાવના અને સ્થાપના: [૩૫૧, ૩૫૨]

ગુજરાત રાજ્યમાં સામાન્ય પ્રજા અને યુવાપેઢીમાં વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજીના પ્રસાર માટેની સર્વોચ્ચ સંસ્થા એટલે GUJCOST [૩૫૧, ૩૫૨].

• સ્થાપના: ગુજરાત સરકારના વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજી વિભાગ હેઠળ સપ્ટેમ્બર, ૧૯૮૬ માં તેની સ્થાપના થઈ હતી [૩૫૧].
• સ્વાયત્ત દરજ્જો: ફેબ્રુઆરી, ૨૦૦૦ થી તેને એક સ્વાયત્ત (Autonomous) સરકારી મંડળ તરીકેનો વિશેષ દરજ્જો પ્રાપ્ત થયો છે [૩૫૨].
• વડું મથક: સેક્ટર-૧૧, ગાંધીનગર [૩૫૨].

૨. ધ્યેય (VISION) અને મિશન (MISSION): [૩૫૨, ૬૧૪, ૬૧૫]

• વિઝન: વૈજ્ઞાનિક સંશોધનોના હકારાત્મક ઉપયોગથી લોકોનું સામાજિક અને આર્થિક જીવનધોરણ ઊંચું લાવવું [૩૫૨, ૬૧૪].
• મિશન: યુવા વિદ્યાર્થીઓ, શિક્ષકો અને સામાન્ય નાગરિકોને સંશોધન કાર્ય માટે યોગ્ય દિશા અને પ્રોત્સાહન પૂરું પાડવું [૩૫૨, ૬૧૫].

૩. GUJCOST ના મુખ્ય કાર્યો અને ફરજો: [૫૫, ૫૬, ૩૫૩, ૩૫૪, ૬૧૯, ૬૨૦]

• લોક વિજ્ઞાન કેન્દ્રોનું સંચાલન: રાજ્યના તમામ જિલ્લાઓમાં પ્રાદેશિક લોક વિજ્ઞાન કેન્દ્ર (Community Science Center) ની સ્થાપના કરી લોકજાગૃતિ લાવવી [૩૫૩, ૩૫૪, ૬૨૦].
• પેટન્ટ સેલ (PIC): રાજ્યના નૂતન આવિષ્કારકોને તેમના બૌદ્ધિક સંશોધનની કાયદેસર પેટન્ટ નોંધણી માટે કાનૂની તેમજ મોટી નાણાકીય સહાય પૂરી પાડવી [૩૫૩, ૬૧૯].
• સંશોધન પ્રોજેક્ટ્સ માટે આર્થિક મદદ: યુનિવર્સિટીઓ અને કોલેજના અધ્યાપકોને વિજ્ઞાન વિષયક નાના-મોટા સંશોધનો (Research Projects) માટે ગ્રાન્ટ મંજૂર કરવી [૩૫૩, ૬૧૯].
• બાલ વિજ્ઞાન કોંગ્રેસ (NCSC): NCERT ના સહયોગથી રાજ્યભરમાં બાળકો માટે વિજ્ઞાન કોંગ્રેસ, ઓલિમ્પિયાડ અને ક્વિઝ જેવી અજોડ સ્પર્ધાઓ યોજવી [૩૫૪, ૬૨૦, ૮૯૪].
• પ્રકાશન પ્રોત્સાહન: વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજીના પ્રસાર અર્થે લખાતા જર્નલ્સ, પુસ્તકો, સંશોધન પત્રો અને સામયિકોને પ્રોત્સાહિત કરી છાપકામ માટે આર્થિક સહાય પૂરી પાડવી [૫૬, ૩૫૩, ૬૧૭].
• સેમિનારો અને વર્કશોપ: શાળાઓ અને શિક્ષકો માટે સમયાંતરે આધુનિક ટેકનોલોજી અને પ્રયોગોના વેકેશન તાલીમ વર્ગોનું આયોજન કરવું [૩૫૪].

આમ, GUJCOST એ ગુજરાત રાજ્યમાં વૈજ્ઞાનિક ક્રાંતિ લાવવા માટેનું પાયાનું શૈક્ષણિક એન્જિન છે [૩૫૧, ૬૧૪].

---