એકમ 13: વિજ્ઞાન શિક્ષણમાં મૂલ્યાંકન, પ્રશ્નપત્ર સંરચના અને અનુબંધ
ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકર ઓપન યુનિવર્સિટી (BAOU) ના વિજ્ઞાન પદ્ધતિના પાઠ્યપુસ્તકના વિભાગ-૪, એકમ-૧૩: વિજ્ઞાન શિક્ષણમાં મૂલ્યાંકન, પ્રશ્નપત્ર સંરચના અને અનુબંધ નો સંપૂર્ણ, એકદમ સરળ અને પરીક્ષાલક્ષી વિગતવાર અભ્યાસ નીચે મુજબ પ્રસ્તુત છે, જેથી તમારે આખું પ્રકરણ પીડીએફમાંથી વાંચવાની જરૂર નહીં રહે [૧૮૫, ૧૯૦, ૧૯૨]:
૧૩.૦ પ્રસ્તાવના (Introduction) [૧૯૦, ૧૯૧]
શિક્ષણ એ જીવનભર સતત ચાલતી પ્રક્રિયા છે [૧૯૦]. આ શૈક્ષણિક પ્રક્રિયા દરમિયાન શિક્ષક જે કંઈ પણ ભણાવે છે, તેની અસરકારકતા (શિક્ષણ કેટલું સફળ રહ્યું) તપાસવા માટેનું સૌથી મજબૂત સાધન એટલે મૂલ્યાંકન (Evaluation) [૧૯૧]. આજના સમયમાં બાળકનું મૂલ્યાંકન માત્ર વર્ષના અંતે લેવાતી એક પરીક્ષા પૂરતું મર્યાદિત ન રાખતાં, તેનો સર્વગ્રાહી અને સર્વોપરી વિકાસ તપાસવા માટે તેનું સતત મૂલ્યાંકન થવું ખૂબ જ જરૂરી બન્યું છે [૧૯૧].
૧૩.૧ વિજ્ઞાન શિક્ષણમાં મૂલ્યાંકનનો અર્થ (Meaning of Evaluation in Science Teaching) [૧૯૧, ૧૯૨]
- અર્થ: મૂલ્યાંકન એ માત્ર બાળકના ગુણ (માર્ક્સ) નક્કી કરવાની સાંકડી પ્રક્રિયા નથી [૧૯૨]. મૂલ્યાંકનમાં બાળકની શીખવાની ઝડપ, તેની વિજ્ઞાનના નિયમો પ્રત્યેની સમજ, જ્ઞાનવૃદ્ધિ, પ્રાયોગિક કૌશલ્યનો વિકાસ (શારીરિક ક્ષમતા) અને વ્યવહારિક કુશળતા જેવી તમામ બાબતોનો સમાવેશ થાય છે [૧૯૨].
- રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ – ૧૯૮૬ (National Policy on Education – 1986) મુજબ વ્યાખ્યા: “મૂલ્યાંકન એ એક સતત અને સર્વગ્રાહી (Continuous and Comprehensive) પ્રક્રિયા છે. તે બાળકની સફળતા કે નિષ્ફળતા દર્શાવતું માત્ર એક ‘પ્રમાણપત્ર’ નથી, પરંતુ બાળકની અંદર રહેલી સુષુપ્ત શક્તિઓ અને કૌશલ્યોને સાચી દિશામાં આગળ વધારવા માટેનું એક પ્રેરક બળ છે.” [૧૯૩]
- સરળ શબ્દોમાં અર્થ (કૌંસમાં): (શાળામાં મૂલ્યાંકન એ બાળકને રોજિંદા અધ્યયનમાં વધુ પ્રગતિ કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે. તે શિક્ષકને ભણાવવાની પદ્ધતિઓ, નકશાઓ, અભ્યાસક્રમ અને પાઠ્યપુસ્તકોની અંદર જરૂરી સુધારા-વધારા કરવા માટે સાચો માર્ગ બતાવે છે) [૧૯૩].
૧૩.૨ વિજ્ઞાન શિક્ષણમાં મૂલ્યાંકનના પ્રકારો (Types of Evaluation) [૧૯૪, ૧૯૮]
શિક્ષણશાસ્ત્રમાં મૂલ્યાંકનને મુખ્યત્વે બે જુદા-જુદા દૃષ્ટિકોણ ના આધારે વહેંચવામાં આવે છે [૧૯૪, ૧૯૮]:
(A) શૈક્ષણિક વર્ષના સમયગાળા આધારિત પ્રકારો: [૧૯૪]
- રચનાત્મક મૂલ્યાંકન (Formative Evaluation):
(સરળ સમજૂતી: પાઠ ભણાવવાની પ્રક્રિયા ચાલુ હોય ત્યારે જ બાળકની કચાશ અને જ્ઞાન તપાસવા માટે લેવાતી નાની-નાની આંતરિક કસોટીઓ. આને ‘વિધાયક મૂલ્યાંકન’ પણ કહે છે, જેમાં બાળક ક્યાં અટકે છે તે તાત્કાલિક જાણી શકાય છે) [૧૯૫]. - મધ્યગાળાનું મૂલ્યાંકન (Mid-term Evaluation):
(સરળ સમજૂતી: શૈક્ષણિક સત્રની વચ્ચે લેવાતી કસોટીઓ. શાળામાં લેવાતી આપણી સાપ્તાહિક કસોટીઓ, માસિક પરીક્ષાઓ (Monthly Exams) કે પ્રથમ સત્રની છ-માસિક પરીક્ષા આ મધ્યગાળાના મૂલ્યાંકનનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે) [૧૯૬]. - સંક્ષિપ્ત / અંતિમ મૂલ્યાંકન (Summative Evaluation):
(સરળ સમજૂતી: આખો અભ્યાસક્રમ પૂરો થયા પછી સત્ર કે વર્ષના અંતે લેવાતી આખરી પરીક્ષાઓ, જેમાં આખા વર્ષની સિદ્ધિ માપવામાં આવે છે. આપણી વાર્ષિક પરીક્ષા આ પ્રકાર હેઠળ આવે છે) [૧૯૬]. - અમલ-બાદનું મૂલ્યાંકન (Ex-post Evaluation):
(સરળ સમજૂતી: આને ‘સારાંશ મૂલ્યાંકન’ પણ કહે છે. જ્યારે વિદ્યાર્થીઓ કોઈ વિજ્ઞાનનો નવો પ્રયોગ, મોટું સંશોધન કે પ્રોજેક્ટ (Project-work) પૂરો કરી લે, ત્યારે તેની પૂર્ણાહુતિ પછી તેના ફાયદા ચકાસવા માટે થતું મૂલ્યાંકન) [૧૯૭]. - સમીક્ષા મૂલ્યાંકન (Meta-Review Evaluation):
(સરળ સમજૂતી: જ્યારે શાળા બહારની કોઈ મોટી શૈક્ષણિક સંસ્થા (દા.ત. નિરીક્ષકો કે બોર્ડના અધિકારીઓની ટીમ) શાળાના સમગ્ર શૈક્ષણિક સ્તર અને બાળકોના વિકાસની બારીકાઈથી સમીક્ષા કરે તે) [૧૯૭].
(B) શાળાકીય સર્વગ્રાહી મૂલ્યાંકન (School-Based Comprehensive Evaluation – SCE): SCE
GCERT અને શિક્ષણ બોર્ડ દ્વારા શાળા કક્ષાએ બાળકોના મૂલ્યાંકન માટે આ પદ્ધતિ ફરજિયાત કરવામાં આવી છે, જે બે ક્ષેત્રોમાં વહેંચાયેલી છે [૧૯૮, ૧૯૯]:
- શૈક્ષણિક મૂલ્યાંકન (Educational Evaluation):
શાળામાં ભણાવાતા જુદા-જુદા વિષયોની અપેક્ષિત અધ્યયન નિષ્પત્તિઓ (Learning Outcomes) માપવા માટે આ થાય છે [૧૯૮]. તેમાં માત્ર વાર્ષિક લેખિત પરીક્ષા જ નહીં, પરંતુ બાળકે આખા વર્ષ દરમિયાન કરેલા પ્રાયોગિક કાર્યો (લેબોરેટરી વર્ક), નાના પ્રકલ્પો (Projects) અને રોજના સ્વાધ્યાયકાર્યની ચકાસણી થાય છે [૧૯૮, ૧૯૯]. - સહ-શૈક્ષણિક મૂલ્યાંકન (Co-Educational Evaluation):
(સરળ સમજૂતી: બાળકના બૌદ્ધિક વિકાસ સિવાય તેના શારીરિક, સામાજિક અને લાગણીશીલ વિકાસને તપાસવા માટેનું મૂલ્યાંકન) [૧૯૯]. તેમાં બાળકના વ્યક્તિગત અને સામાજિક ગુણો (જેમ કે સહકાર અને શિસ્ત), તેના વૈજ્ઞાનિક વલણો, રુચિના વિવિધ ક્ષેત્રો (રસ), ચિત્રકામ, સંગીત, રમતગમત અને વિજ્ઞાન મેળા જેવી સહ-અભ્યાસિક પ્રવૃત્તિઓનો સમાવેશ થાય છે [૧૯૯, ૨૦૦].
૧૩.૩ મૂલ્યાંકન પ્રશ્નોના પ્રકાર અને વ્યવહારિક ઉદાહરણો (Types of Questions) [૨૦૦, ૨૦૧]
વિજ્ઞાનના સાચા મૂલ્યાંકન પત્રક (ટેસ્ટ પેપર) ની અંદર બાળકોની વિચારશક્તિ, તર્કશક્તિ અને પ્રાયોગિક કૌશલ્ય માપવા માટે મુખ્ય ૪ પ્રકારના પ્રશ્નો પૂછવામાં આવે છે [૨૦૦, ૨૦૨]:
- બહુવિકલ્પ પ્રકારના પ્રશ્નો (Multiple Choice Questions – MCQ):
(સરળ સમજૂતી: આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો જવાબ પસંદ કરવો) [૨૦૧].
ઉદાહરણ: સાચા જોડકાં જોડવા, ચાર વિકલ્પોમાંથી સાચો વૈજ્ઞાનિક ઉત્તર શોધવો, વૈજ્ઞાનિક ચિહ્નો કે રાસાયણિક સંજ્ઞાઓ ઓળખવી [૨૦૧]. - અતિ ટૂંકજવાબી પ્રશ્નો (Very Short Answer Questions – VSQ):
(સરળ સમજૂતી: માત્ર એક કે બે શબ્દોમાં સીધો ઉત્તર આપવો) [૨૦૧].
ઉદાહરણ: ખાલી જગ્યાઓ પૂરવી, વ્યાકરણ અને વિધાનો પૂર્ણ કરવા, સાચા-ખોટા (True/False) વિધાનો જણાવવા [૨૦૧].
(દા.ત. “મને ઓળખો: મારો વિદ્યુતભાર ઋણ છે” -> ઉત્તર: ઇલેક્ટ્રોન) [૨૦૩]. - ટૂંકજવાબી પ્રશ્નો (Short Answer Questions – SQ):
(સરળ સમજૂતી: બે થી ત્રણ લીટીમાં ટૂંકું વૈજ્ઞાનિક વર્ણન કરવું) [૨૦૩].
ઉદાહરણ: વૈજ્ઞાનિક કારણો આપવા, સજીવ અને નિર્જીવ વચ્ચેનો તફાવત સ્પષ્ટ કરવો, કુદરતી અને કૃત્રિમ પદાર્થોનું વર્ગીકરણ કરવું, પાવર કે બાષ્પીભવનની સાચી વ્યાખ્યા આપવી કે વિજ્ઞાનના ટૂંકા નિયમો જણાવવા [૨૦૩, ૨૦૪]. - નિબંધ પ્રકારના / લાંબા પ્રશ્નો (Essay / Long Answer Questions – LQ):
(સરળ સમજૂતી: પાંચ થી દસ વાક્યોમાં સવિસ્તાર ચર્ચા કરવી) [૪૩૦].
ઉદાહરણ: વિજ્ઞાનના મોટા નિદર્શન પ્રયોગોનું સાધન-પદ્ધતિ સાથે લખાણ કરવું, આકૃતિઓ દોરી તેનું વિગતવાર નામનિર્દેશન કરવું અથવા ન્યુટનના ગતિના નિયમો પ્રાયોગિક ઉદાહરણો સાથે સમજાવવા [૪૩૦].
૧૩.૪ ત્રિપરિમાણદર્શક સારણીના આધારે પ્રશ્નપત્ર સંરચના (Blueprint of Question Paper) [૨૦૪, ૨૦૫]
કોઈપણ આદર્શ અને ભૂલ વગરનું વૈજ્ઞાનિક પ્રશ્નપત્ર સેટ કરવા માટે કાગળ પર જે આખો માળખાકીય નકશો બનાવવામાં આવે છે, તેને શિક્ષણશાસ્ત્રમાં “બ્લૂ પ્રિન્ટ” (ત્રિપરિમાણદર્શક કોષ્ટક) કહે છે [૨૦૪]. આ બ્લૂ પ્રિન્ટ તૈયાર કરવા માટે મુખ્ય ૪ પગથિયાં (સોપાનો) ધ્યાનમાં લેવાય છે [૨૦૫]:
- શૈક્ષણિક હેતુઓ આધારિત ગુણભાર નક્કી કરવો:
પ્રશ્નપત્રમાં જ્ઞાન (Knowledge), સમજ (Understanding), ઉપયોગન (Application) અને કૌશલ્ય (Skill) ના કેટલા ગુણના પ્રશ્નો પૂછવા તે અગાઉથી નક્કી કરવું [૧૫૬, ૨૦૫].
(દા.ત. ૬૦ ગુણના પેપરમાંથી જ્ઞાનના ૩૫ ગુણ, સમજના ૧૫ ગુણ અને ઉપયોગના ૧૦ ગુણ નક્કી કરવા) [૨૦૬]. - વિષયવસ્તુ (પ્રકરણો) આધારિત ગુણભાર નક્કી કરવો:
અભ્યાસક્રમના કયા પ્રકરણમાંથી કેટલા માર્ક્સનું પૂછવું તે નક્કી કરવું [૨૦૫].
(દા.ત. ‘પરમાણુ બંધારણ’ પાઠમાંથી ૦૮ ગુણ અને ‘આવર્તકોષ્ટકની સમજ’ માંથી ૦૭ ગુણ પૂછવા) [૨૦૬]. - પ્રશ્નપ્રકાર આધારિત ગુણભાર નક્કી કરવો:
પેપરમાં ઓબ્જેક્ટિવ (હેતુલક્ષી પ્રશ્નો) કેટલા રાખવા, ટૂંકજવાબી કેટલા રાખવા અને નિબંધ પ્રકારના પ્રશ્નો કેટલા ગુણના પૂછવા તેની સંખ્યા નક્કી કરવી [૨૦૫, ૨૦૭]. - ત્રિપરિમાણદર્શક કોષ્ટક (Blueprint Grid) ની ફાઇનલ રચના કરવી:
જ્યારે ઉપરની ત્રણેય વિગતો (હેતુઓ, પ્રકરણો અને પ્રશ્ન પ્રકાર) ને ભેગા કરીને જે અદભુત આડું-ઊભું મોટું કોષ્ટક બને, તેને બ્લૂ પ્રિન્ટ કહે છે [૨૦૪, ૨૦૫, ૨૦૮]. આ બ્લૂ પ્રિન્ટ જોઈને ગમે તે શિક્ષક એકસરખી ગુણવત્તાવાળું અને સચોટ પરીક્ષા પેપર તૈયાર કરી શકે છે [૨૦૮].
૧૩.૫ વિજ્ઞાન શિક્ષણનો અન્ય વિષય સાથે અનુબંધ (Correlation of Science with Other Subjects) [૨૦૯, ૨૧૩]
- અનુબંધ (Correlation) એટલે શું? (સરળ સમજૂતી: વર્ગખંડમાં વિજ્ઞાનનો કોઈ અઘરો કન્સેપ્ટ ભણાવતી વખતે, તેને અતિ સરળ અને રસપ્રદ બનાવવા માટે શાળાના અન્ય વિષયો સાથે સાંકળીને (જોડીને) ભણાવવાની પ્રક્રિયા એટલે ‘અનુબંધ’) [૨૧૩].
વિજ્ઞાન એ સમગ્ર સૃષ્ટિનું વિજ્ઞાન હોવાથી, શાળાના અન્ય વિષયો સાથે તેનો આ મુજબ અત્યંત મહત્વનો અનુબંધ રહેલો છે [૨૧૩]:
- વિજ્ઞાનનો ભાષા (માતૃભાષા કે અંગ્રેજી) સાથે અનુબંધ:
વિદ્યાર્થી પાસે વિજ્ઞાનના અદભુત વિચારો ગમે તેટલા હોય, પણ જો ભાષાનું યોગ્ય જ્ઞાન ન હોય તો તે પોતાના વિચારો સચોટ લખી કે બોલી શકતો નથી [૨૦૯]. ભાષાના પિરિયડમાં વૈજ્ઞાનિકોની શોધો પર નિબંધો લખાવીને અને વિજ્ઞાનના ક્લાસમાં જોડણી અને વ્યાકરણ શુદ્ધ રખાવીને બંને વિષયનો મેળ બેસાડી શકાય છે [૨૦૯]. - વિજ્ઞાનનો ગણિત સાથે અનુબંધ:
ગણિત એ વિજ્ઞાનની સાચી ભાષા છે [૪૩૮]. વિજ્ઞાનના જુદા-જુદા ભૌતિક નિયમો, પ્રવેગ કે બળના સૂત્રો, કેમેસ્ટ્રીના રાસાયણિક સમીકરણો સંતુલિત કરવા અને આંકડાકીય આલેખો દોરવા માટે ગણિતના સરવાળા, ગુણાકાર અને સમીકરણોના પાયાના નિયમો અનિવાર્ય છે [૪૩૮, ૧૭૩]. - વિજ્ઞાનનો ઇતિહાસ સાથે અનુબંધ:
માનવ સંસ્કૃતિનો આખો વિકાસ ધીમે-ધીમે થયેલી વૈજ્ઞાનિક શોધો પર જ આધારિત છે [૪૪૦]. આદિમાનવે કરેલી ચક્ર (પૈડા) ની શોધથી માંડીને આધુનિક મશીનો અને સ્ટીમ એન્જિનની શોધખોળોનો આખો વિકાસક્રમ ઇતિહાસ અને વિજ્ઞાનના સુંદર જોડાણથી ભણાવી શકાય છે [૪૪૦]. - વિજ્ઞાનનો ભૂગોળ સાથે અનુબંધ:
ભૂગોળમાં આવતી બાબતો જેવી કે જમીનના પ્રકારો, પૃથ્વી પર થતો વરસાદ, નદીઓ અને વાતાવરણના ભેજનો અભ્યાસ વિજ્ઞાનના ભૌતિક અને ભૌગોલિક નિયમો (દા.ત. બાષ્પીભવન ચક્ર અને પ્લેટ ટેક્ટોનિક્સ) વગર અધૂરો છે [૨૧૦]. - વિજ્ઞાનનો કલા (Drawing/Art) સાથે અનુબંધ:
વિજ્ઞાનના ક્લાસમાં મનુષ્યના પાચનતંત્ર, હૃદયની આકૃતિ કે પ્રયોગશાળાના સાધનોની સ્વચ્છ, સુંદર અને લેબલિંગવાળી આકૃતિઓ દોરવા માટે બાળકમાં ચિત્રકામ અને કલાની સાચી સૂઝ હોવી જરૂરી છે [૧૬૦, ૨૧૧]. કલા અને વિજ્ઞાન પરસ્પર સંકળાયેલા છે [૨૧૨]. - વિજ્ઞાનનો અર્થશાસ્ત્ર અને નાગરિકશાસ્ત્ર સાથે અનુબંધ:
કોઈપણ દેશની પ્રગતિ ત્યાં વિકસેલી વૈજ્ઞાનિક ઇન્ડસ્ટ્રીઝ અને આધુનિક ટેકનોલોજી પર આધારિત છે, જે દેશની આર્થિક સ્થિતિ સુધારે છે [૬, ૨૧૧]. વળી, વિજ્ઞાન બાળકમાં અંધશ્રદ્ધા મુક્ત તાર્કિક વિચારણા જગાવીને તેને દેશનો એક જાગૃત અને જવાબદાર નાગરિક બનાવે છે [૭, ૨૧૩].
એકમ-૧૩ નો છેલ્લો બોધ (Conclusion):
જ્યારે વિજ્ઞાનનો શિક્ષક યોગ્ય બ્લૂ પ્રિન્ટ નો ઉપયોગ કરીને પ્રશ્નપત્ર સેટ કરે છે [૨૦૪], શાળાકીય સ્તરે સચોટ સર્વગ્રાહી મૂલ્યાંકન કરે છે [૧૯૮] અને વિજ્ઞાનને શાળાના તમામ વિષયો સાથે અનુબંધ બાંધીને રસપ્રદ શૈલીમાં ભણાવે છે, ત્યારે જ વિજ્ઞાન શિક્ષણનો સાચો અને ઉમદા હેતુ સિદ્ધ થાય છે [૨૧૩, ૨૧૪].
એકમ-૧૪: વિજ્ઞાન શિક્ષણમાં નિદાનાત્મક શિક્ષણ અને ઉપચારાત્મક શિક્ષણ
એકમ-૧૪: વિજ્ઞાન શિક્ષણમાં નિદાનાત્મક શિક્ષણ અને ઉપચારાત્મક શિક્ષણ (Diagnostic and Remedial Teaching in Science Teaching) [૨૦૪, ૨૦૭]
૧૪.૦ પ્રસ્તાવના (Introduction) [૨૦૪, ૨૦૫]
શિક્ષણ એ એક દ્વિ-ધ્રુવી પ્રક્રિયા (એટલે કે જેમાં શિક્ષક અને વિદ્યાર્થી બંને પરસ્પર સમાન રીતે સક્રિય રહીને કાર્ય કરે છે તે) છે [૨૦૫]. આ પ્રક્રિયાને સાચી રીતે સફળ બનાવવા માટે વિદ્યાર્થીઓની વયમર્યાદા (ઉંમર) ના આધારે અભ્યાસક્રમ (Syllabus) ની રચના કરવામાં આવે છે [૨૦૫]. શિક્ષક અને વિદ્યાર્થીને એકબીજા સાથે જોડી રાખવાનું મુખ્ય માધ્યમ પાઠ્યક્રમ જ છે [૨૦૫].
શિક્ષકે વાસ્તવિક વર્ગખંડમાં જે કંઈ પણ ભણાવ્યું છે, તેને બાળકો કેટલા પ્રમાણમાં સમજી શક્યા છે, તે જ્ઞાન તેમના મગજમાં લાંબા સમય સુધી સચવાશે કે નહીં અને તેમની સમજ કેટલી સ્પષ્ટ છે, તે ચકાસવું (મૂલ્યાંકન કરવું) અતિ મહત્વનું છે [૨૦૫]. બાળકોએ ખરેખર કેટલું મેળવ્યું (અધ્યયન કર્યું) તેની સાચી અને બારીક તપાસ કરવી એ જ નિદાનાત્મક શિક્ષણનો પાયાનો હેતુ છે [૨૦૫].
૧૪.૧ વિજ્ઞાન શિક્ષણમાં નિદાનાત્મક મૂલ્યાંકન (Diagnostic Evaluation) [૨૦૪, ૨૦૬]
જ્યારે શિક્ષક વર્ગમાં કોઈ વિષયવસ્તુ ભણાવે છે, ત્યારે બાળકો તેને કઈ હદ સુધી ગ્રહણ (મગજમાં સ્વીકારવું) કરી શક્યા છે, કયા શૈક્ષણિક મુદ્દામાં બાળકોને કચાશ (ખામી કે ભૂલ) રહી ગઈ છે, અને કયા ટોપિકમાં તેમને વધુ મહેનતની જરૂર છે, તે જાણવા માટે નિદાનાત્મક મૂલ્યાંકન કરવું અનિવાર્ય બને છે [૨૦૬].
૧૪.૧.૧ નિદાનાત્મક મૂલ્યાંકનનો અર્થ (Meaning of Diagnostic Evaluation): [૨૦૪, ૨૦૬]
- મૂળભૂત અર્થ: ‘નિદાન (Diagnosis)’ શબ્દ વાસ્તવમાં તબીબી વિજ્ઞાન (મેડિકલ ક્ષેત્ર કે ડૉક્ટરી સારવાર) માંથી શિક્ષણશાસ્ત્રમાં આવ્યો છે [૨૦૬].
- સરળ સમજૂતી (કૌંસમાં): (જેમ કોઈ ડૉક્ટર દર્દીના રોગના સાચા મૂળ સુધી પહોંચવા માટે લોહીનો રિપોર્ટ કે એક્સ-રે કરાવીને રોગનું કારણ તપાસે છે, તેમ એક સમજુ શિક્ષક પણ પોતાના વર્ગખંડના વિદ્યાર્થીઓ ભણવામાં ક્યાં અટકે છે, તેમની ભૂલો કઈ છે અને કયા મુદ્દામાં તેમની કચાશ છે, તે શોધવા માટે જે કસોટી લે છે તેને ‘નિદાનાત્મક કસોટી’ (Diagnostic Test) કહેવાય છે) [૨૦૬, ૨૦૭].
- નિદાનાત્મક મૂલ્યાંકન એ શિક્ષણ પ્રક્રિયામાં સતત ચાલતું કાર્ય છે, જે બાળકોની ભણવાની સમસ્યાઓ પાછળના સાચા કારણો શોધીને ભવિષ્યમાં તેને સુધારવા માટેની ઉત્તમ યોજના ઘડવામાં મદદ કરે છે [૨૦૬].
પ્રતિષ્ઠિત શિક્ષણશાસ્ત્રીઓ દ્વારા અપાયેલી વ્યાખ્યાઓ: [૨૦૭, ૨૦૮, ૨૦૯, ૨૧૦]
૧. બી. એસ. બ્લૂમ (Bloom) ના મતે:
“નિદાનાત્મક મૂલ્યાંકન એટલે વિદ્યાર્થીના વર્તનના વિવિધ પાસાઓનું બારીક અવલોકન કરવું અને તેનું વર્ગીકરણ કરવું, જેથી બાળકના ભણવામાં ક્યાં નબળાઈ છે તે શોધીને તેને સાચી દિશા આપી શકાય.” [૨૦૭]
૨. થોર્નડાઇક (Thorndike) ના મતે:
“કોઈ ચોક્કસ શૈક્ષણિક કૌશલ્ય (આવડત) મેળવતી વખતે વિદ્યાર્થીને ક્યાં અને કયા કારણે મુશ્કેલી પડે છે, તેના પર જ ખાસ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને લેવાતી કસોટી અને તેના સુધારા માટેના ચોક્કસ ઉપચારો સૂચવનારી પ્રક્રિયા એટલે નિદાનાત્મક કસોટી.” [૨૦૮]
૩. મેહરેન્સ (Mehrens) ના મતે:
“નિદાનાત્મક મૂલ્યાંકન મુખ્યત્વે એવા કૌશલ્યો અને ક્ષમતાઓ સાથે જોડાયેલું છે, જે કોઈપણ વિષય શીખવા માટે અતિ અનિવાર્ય (જરૂરી) હોય છે.” [૨૦૯]
૪. પેયન (Payne) ના મતે:
“નિદાનાત્મક કસોટીનું કામ વિદ્યાર્થીના મનની શક્તિઓ (મજબૂત પાસાં) અને તેની નબળાઈઓ (નબળા પાસાં) નું એક સાચું ચિત્ર શિક્ષક સમક્ષ રજૂ કરવાનું છે.” [૨૧૦]
બાળકોને સામાન્ય વાંચન, લેખન અને ગણતરી (Maths) માં કઈ જગ્યાએ ભૂલો થાય છે તે શોધવા માટે જ આ કસોટીઓ વિકસાવવામાં આવી છે [૨૧૦].
૧૪.૧.૨ નિદાનાત્મક મૂલ્યાંકનના મુખ્ય લક્ષણો (Characteristics): [૨૦૪, ૨૧૧]
કોઈપણ આદર્શ નિદાનાત્મક મૂલ્યાંકન નીચે મુજબના વૈજ્ઞાનિક લક્ષણો ધરાવે છે [૨૧૧]:
- વ્યાપક અને વિવિધ સ્તરીય (Multi-level): તે અત્યંત વિસ્તૃત હોય છે અને વિદ્યાર્થીના જ્ઞાનના દરેક સ્તરને ઝીણવટપૂર્વક તપાસે છે [૨૧૧].
- કોઈ સમયમર્યાદા હોતી નથી (No Time Limit): આ કસોટી પૂરી કરવા માટે સામાન્ય પરીક્ષાની જેમ સમયનું કોઈ કડક બંધન હોતું નથી, જેથી બાળક શાંતિથી જવાબ લખી શકે અને તેની સાચી કચાશ પકડાઈ શકે [૨૧૧].
- કસોટીઓનો સમૂહ: તેમાં ઘણી બધી પેટા-કસોટીઓ કે જરૂરિયાત મુજબ ૧ થી ૨ ચોક્કસ કસોટીઓનો સમાવેશ થાય છે [૨૧૧].
- ભૂલોનું વિશ્લેષણ: તે માત્ર માર્ક્સ (ગુણ) નથી આપતી, પણ બાળકની શૈક્ષણિક ખામીઓનું સંપૂર્ણ વૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણ (ભૂલોના કારણો જુદા પાડીને તપાસવા તે) રજૂ કરે છે [૨૧૧].
૧૪.૧.૩ નિદાનાત્મક મૂલ્યાંકનનું શિક્ષક માટે મહત્વ (Importance): [૨૦૪, ૨૧૨]
વિજ્ઞાનના શિક્ષક માટે આ મૂલ્યાંકન આશીર્વાદ સમાન છે, કારણ કે તેનાથી નીચે મુજબના ફાયદા થાય છે [૨૧૨]:
- બાળકનું માનસિક સ્તર જાણી શકાય છે: બાળકની વિચારવાની શક્તિ કેટલી છે તે જાણીને તે મુજબ ભણાવવાનું સરળ બને છે [૨૧૨].
- ચોક્કસ ભૂલો સુધારી શકાય છે: વિજ્ઞાન વિષયમાં કયા નિયમ કે પ્રયોગમાં ભૂલ થાય છે તે જાણીને તેના સુધારા માટે વિશેષ આયોજન કરી શકાય છે [૨૧૨].
- યોગ્ય શૈક્ષણિક સાધનોની પસંદગી: બાળકની કચાશ દૂર કરવા માટે કયા ચાર્ટ, મોડેલ કે પ્રયોગો પ્રત્યક્ષ બતાવવા પડશે તે શિક્ષક અગાઉથી નક્કી કરી શકે છે [૨૧૨].
- નબળા વિદ્યાર્થીઓનો વિકાસ: જે બાળકો ભણવામાં પાછળ રહી જાય છે તેમની ખાસ નબળાઈઓ શોધીને તેમના પ્રાયોગિક કૌશલ્યો ખીલવી શકાય છે [૨૧૨].
- વિદ્યાર્થીઓના વિશિષ્ટ જૂથોની રચના: સમાન ભૂલો કરતા બાળકોના નાના-નાના ગ્રૂપ (જૂથો) બનાવીને તેમને સ્પેશિયલ તાલીમ આપી શકાય છે [૨૧૨].
- મુશ્કેલ પેટા-મુદ્દાઓની ઓળખ: પાઠ ભણાવતી વખતે કયા અઘરા મુદ્દામાં બાળકો મૂંઝાય છે તેની જીવંત અને સચોટ માહિતી શિક્ષકને તાત્કાલિક મળી જાય છે [૨૧૨].
૧૪.૨ વિજ્ઞાન શિક્ષણમાં ઉપચારાત્મક શિક્ષણ (Remedial Teaching) [૨૦૪, ૨૧૩]
નિદાનાત્મક મૂલ્યાંકન દ્વારા બાળકોની જે ભૂલો અને નબળાઈઓ બહાર આવી છે, તેને વર્ગખંડમાં જ પદ્ધતિસર દૂર કરવા માટે આપવામા આવતા ખાસ શિક્ષણને ‘ઉપચારાત્મક શિક્ષણ’ (Remedial Teaching) કહેવાય છે [૨૧૩].
- સરળ શબ્દોમાં અર્થ (કૌંસમાં): (નિદાન એટલે ‘ભૂલ શોધવી’ અને ઉપચાર એટલે ‘તે ભૂલ સુધારવી’ [૨૦૬, ૨૧૩]. જો ડૉક્ટર માત્ર રોગ શોધીને બેસી રહે અને દવા (ઉપચાર) ન આપે, તો દર્દી સાજો ન થાય [૨૦૬, ૨૧૩]. તે જ રીતે, જો શિક્ષક માત્ર નિદાન કસોટી લઈને ભૂલો શોધી કાઢે પણ તે ભૂલો સુધારવા માટે ફરીથી પદ્ધતિસર ન ભણાવે, તો સમગ્ર નિદાન કાર્ય સાવ નકામું અને અધૂરું બની જાય છે [૨૧૩, ૨૧૫].)
૧૪.૨.૧ ઉપચારાત્મક શિક્ષણનો અર્થ અને ધ્યેય: [૨૦૪, ૨૧૩, ૨૧૪]
- આ શિક્ષણનો મુખ્ય ઉદ્દેશ ક્લાસમાં શૈક્ષણિક રીતે પાછળ રહી ગયેલા (નબળા) બાળકોને આગળ લાવવા માટે ઉત્તમ અને સોનેરી તક પૂરી પાડવાનો છે [૨૧૪].
- તે બાળકની મગજની નબળાઈઓ અને ગેરસમજોને કાયમ માટે ભૂંસી નાખવાનું કામ કરે છે [૨૧૪].
૧૪.૨.૨ ઉપચારાત્મક શિક્ષણના મુખ્ય લક્ષણો (Characteristics): [૨૦૫, ૨૧૪]
- નિદાન પર સંપૂર્ણ આધારિત: તે હવામાં થતું શિક્ષણ નથી, પણ નિદાનાત્મક કસોટીમાં પકડાયેલી ચોક્કસ ભૂલો પર જ ૧૦૦% આધારિત હોય છે [૨૧૪].
- કસોટીની ગતિશીલ બાજુ (Active Side): નિદાન કસોટી એ માત્ર એક કાગળ પરનું લખાણ છે, જ્યારે ઉપચારાત્મક શિક્ષણ એ તેને સુધારવા માટે વર્ગમાં લેવાતા પ્રત્યક્ષ પગલાં (એક્શન) છે [૨૧૪].
- લક્ષ્ય-કેન્દ્રી: તેનું એકમાત્ર લક્ષ્ય બાળકને જે તે વૈજ્ઞાનિક કૌશલ્યમાં પરફેક્ટ (નિપુણ) બનાવવાનું અને તેની ભણવાની મુશ્કેલી દૂર કરવાનું છે [૨૧૪].
- ટૂંકા ગાળાની સારવાર: તે કોઈ આખું વર્ષ ચાલતી લાંબી પ્રક્રિયા નથી, પણ જે તે શૈક્ષણિક ટોપિકની ભૂલો સુધારવા માટે અપાતી ટૂંકા સમયની સઘન તાલીમ છે [૨૧૪].
- ભવિષ્યની ભૂલો અટકાવવી: તે બાળકને અત્યારની ભૂલો સુધારવામાં તો મદદ કરે જ છે, પણ સાથે-સાથે ભવિષ્યમાં આવી ભૂલો ફરીથી ન થાય તે માટે તેને સક્ષમ બનાવે છે [૨૧૪].
૧૪.૨.૩ ઉપચારાત્મક શિક્ષણનું મહત્વ (Importance): [૨૦૫, ૨૧૫]
- આગળના અભ્યાસ માટે હકારાત્મક પાયો: વિજ્ઞાનમાં જો પાયાની ભૂલો સુધરી જાય, તો બાળક આગળ આવતા અઘરા પ્રકરણો સાવ સહેલાઈથી ભણી શકે છે [૨૧૫].
- વ્યક્તિગત માર્ગદર્શન: વર્ગના અતિ નબળા બાળકને તેની જરૂરિયાત મુજબ શિક્ષક પર્સનલ ગાઈડન્સ (વ્યક્તિગત ધ્યાન) આપી શકે છે [૨૧૫].
- બાળકની ક્ષમતા મુજબ શિક્ષણ: આ શિક્ષણ બાળકની પોતાની શીખવાની ઝડપ (લર્નિંગ સ્પીડ) ને ધ્યાનમાં રાખીને અપાતું હોવાથી બાળક ડર્યા વગર સરળતાથી શીખે છે [૨૧૫].
- પાછળ રહી ગયેલા બાળકો પર વિશેષ ધ્યાન: ક્લાસમાં જે બાળકો અન્ય બાળકોની સરખામણીમાં ધીમે શીખે છે, તેમને આનાથી ભારે આત્મવિશ્વાસ મળે છે [૨૧૫].
૧૪.૩ ઉપસંહાર (Conclusion) [૨૦૫, ૨૧૫]
શિક્ષણશાસ્ત્રની દ્રષ્ટિએ નિદાનાત્મક મૂલ્યાંકન અને ઉપચારાત્મક શિક્ષણ એ ઉત્તમ શિક્ષણકાર્યના બે અતિ મજબૂત મુખ્ય સ્તંભો છે [૨૧૫]. આ બંનેની ગેરહાજરીમાં વર્ગખંડનું આખું શિક્ષણકાર્ય સાવ શુષ્ક અને નિર્જીવ બની જાય છે [૨૧૫].
જ્યારે વિજ્ઞાનનો શિક્ષક નિદાન દ્વારા બાળકની સાચી નબળાઈ પકડે છે અને ઉપચારાત્મક શિક્ષણ દ્વારા તેને દૂર કરે છે, ત્યારે ક્લાસના નબળા અને મધ્યમ બંને પ્રકારના બાળકોની શૈક્ષણિક સિદ્ધિ (રિઝલ્ટ) માં બહુ મોટો અને સકારાત્મક સુધારો લાવી શકાય છે [૨૧૫]. છેવટે, દરેક વિજ્ઞાન શિક્ષકે પોતાના વિષયના અઘરા મુદ્દાઓને ધ્યાનમાં રાખીને વર્ગમાં આ નિદાન-ઉપચાર કાર્ય અચૂક કરવું જોઈએ, જે સમગ્ર શૈક્ષણિક જગત માટે પરમ કલ્યાણકારી નીવડે છે [૨૧૫].
એકમ-૧૫: વિજ્ઞાન શિક્ષણના અધ્યાપન માટે શૈક્ષણિક સાધનો (Teaching Aids for Science Teaching)
એકમ-૧૫: વિજ્ઞાન શિક્ષણના અધ્યાપન માટે શૈક્ષણિક સાધનો (Teaching Aids for Science Teaching) [૧૯૬, ૨૨૫]
૧૫.૦ પ્રસ્તાવના (Introduction) [૨૨૫]
વિજ્ઞાન શિક્ષણનો ખરો પાયો અને મૂળભૂત આધાર વિવિધ વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો પર રહેલો છે [૨૨૫]. વિજ્ઞાનના અઘરા નિયમો, અટપટા સિદ્ધાંતો, વિવરણો (Explanations – વિગતવાર સમજૂતી) અને વિવિધ વૈજ્ઞાનિક સંકલ્પનાઓ (Concepts – વ્યાખ્યાઓ કે ખ્યાલો) જ્યારે પ્રાયોગિક અને વ્યવહારિક રીતે સમજાવવામાં આવે, ત્યારે જ તે જ્ઞાન સાચા અર્થમાં સમાજ અને બાળકો માટે ઉપયોગી સાબિત થાય છે [૨૨૫].
વર્ગખંડમાં ચાલતી અધ્યયન-અધ્યાપન પ્રક્રિયા (Teaching-Learning Process) ને અત્યંત અસરકારક, આકર્ષક, આનંદદાયક, દીર્ઘકાલીન (મગજમાં લાંબા સમય સુધી ટકી રહે તેવું) અને વ્યાપક બનાવવા માટે દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય શૈક્ષણિક સાધનો એક મહત્વપૂર્ણ કડી તરીકે કામ કરે છે [૨૨૬]. અમેરિકાની પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થા ‘નેશનલ એજ્યુકેશનલ એસોસિએશન’ ના અહેવાલ મુજબ, બાળક જ્યારે માત્ર સાંભળવાને બદલે શારીરિક ક્રિયાઓ કરીને, પોતાની આંખોથી પ્રત્યક્ષ જોઈને, કાનથી સાંભળીને અને પોતાના સ્વ-અનુભવ (Self-experience) દ્વારા શીખે છે, ત્યારે શિક્ષણનો સાચો ઉદ્દેશ સિદ્ધ થાય છે [૨૨૬].
આજના આધુનિક યુગમાં નવી ટેક્નોલોજીના પ્રવેશથી અસંખ્ય દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય સાધનો ઉપલબ્ધ બન્યા છે [૨૨૬]. વિજ્ઞાનના અઘરા ખ્યાલોને સાચી અને સરળ રીતે રજૂ કરવા માટે શિક્ષકે યોગ્ય શૈક્ષણિક સાધનોની પસંદગી અને તેનો વ્યવસ્થિત ઉપયોગ કરવો અતિ અનિવાર્ય છે [૨૨૬].
૧૫.૧ શૈક્ષણિક સાધનોનો અર્થ (Meaning of Teaching Aid) [૨૨૭]
- સામાન્ય અર્થ: વર્ગખંડમાં ચાલતા વિજ્ઞાનના શિક્ષણને વધુ અસરકારક, જીવંત અને રસપ્રદ બનાવવા માટે શિક્ષક દ્વારા જે વિવિધ ભૌતિક સાધનો કે યુક્તિઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, તેને સામાન્ય ભાષામાં ‘શૈક્ષણિક સાધનો’ અથવા ‘અધ્યાપન સહાયકો’ કહેવાય છે [૨૨૭, ૨૨૮].
- વેબસ્ટર ડિક્શનરી (Webster Dictionary) મુજબ વ્યાખ્યા: “વર્ગખંડના શિક્ષણકાર્યને વધુ રસપ્રદ, સચોટ અને જીવંત બનાવવા માટે શિક્ષક દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતું કોઈ પણ ભૌતિક સાધન, વસ્તુ કે પ્રયુક્તિ એટલે શૈક્ષણિક સાધન.” [૨૨૭]
- Dictionary.com મુજબ વ્યાખ્યા: “શિક્ષક દ્વારા વર્ગખંડમાં ભણાવવાના પૂરક તરીકે અથવા વિદ્યાર્થીઓમાં વિષય પ્રત્યે ઊંડો રસ જગાડવા માટે વપરાતી પૂરક સામગ્રી એટલે શૈક્ષણિક સાધન.” [૨૨૭, ૨૨૮]
- ટૂંકો નીચોડ (કૌંસમાં): (તે વર્ગખંડના વાતાવરણને એકધારી કંટાળાજનક સ્થિતિમાંથી મુક્ત કરીને જીવંત બનાવે છે, શિક્ષકના શ્રમને હળવો કરે છે અને વિદ્યાર્થીઓના મગજમાં વિજ્ઞાનના વિચારોને કાયમ માટે અંકિત કરે છે) [૨૨૮].
૧૫.૨ શૈક્ષણિક સાધનોનું મહત્વ (Importance of Teaching Aids) [૨૨૮]
વિજ્ઞાન જેવા પ્રાયોગિક વિષયને ભણાવતી વખતે શૈક્ષણિક સાધનોનું મહત્વ અજોડ છે, જેને નીચે મુજબના ૧૭ ક્રાંતિકારી મુદ્દાઓ દ્વારા સમજી શકાય છે [૨૨૮]:
- અદ્રશ્ય ઘટનાઓનું જીવંત ચિત્ર: વિજ્ઞાનની એવી અસંખ્ય અદ્રશ્ય બાબતો કે કુદરતી ઘટનાઓ જે બાળક નરી આંખે પ્રત્યક્ષ જોઈ શકતો નથી, તેને ચાર્ટ કે મોડેલની મદદથી વર્ગખંડમાં બેઠાં-બેઠાં જીવંત સ્વરૂપે બતાવી શકાય છે [૨૨૮, ૨૨૯].
- જટિલ સાધનોની આંતરિક સમજ: વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગોમાં વપરાતા અટપટા સાધનોની સાચી રચના આ સાધનો દ્વારા સાવ સહેલાઈથી સમજાવી શકાય છે [૨૨૯].
- સૂક્ષ્મ પ્રક્રિયાઓની ક્રમબદ્ધ રજૂઆત: અત્યંત ઝીણી રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ કે જીવોની અંદર ચાલતી સૂક્ષ્મ હલનચલનોને મોડેલ કે એનિમેશન દ્વારા તબક્કાવાર સમજાવી શકાય છે [૨૨૯].
- વૈજ્ઞાનિકો અને તેમની શોધોનો પરિચય: મહાન વૈજ્ઞાનિકોના ચિત્રો, તેમના જીવનના વીડિયો અને પ્રયોગોનું પ્રત્યક્ષ નિદર્શન દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય સાધનો દ્વારા વધુ ગંભીરતાથી કરાવી શકાય છે [૨૨૯].
- વૈશ્વિક પ્રગતિની ત્વરિત માહિતી: દુનિયાભરમાં થતા રોજિંદા વૈજ્ઞાનિક સંશોધનોને ઇન્ટરનેટ અને કોમ્પ્યુટરની મદદથી સીધા જ ક્લાસરૂમ સુધી પહોંચાડી શકાય છે [૨૨૯].
- કુતૂહલ અને જિજ્ઞાસાનું પોષણ: ચાર્ટ્સ, પ્રોજેક્ટર અને થ્રી-ડી નમૂનાઓ દ્વારા બાળકોમાં વિજ્ઞાન શીખવા પ્રત્યે ઊંડી જિજ્ઞાસા (નવું જાણવાની ઈચ્છા) અને કુતૂહલ જગાડી શકાય છે [૨૨૯, ૨૩૦].
- માનસિક શક્તિઓનો સર્વાંગી વિકાસ: વિદ્યાર્થીઓની વિચારવાની શક્તિ, કલ્પના શક્તિ અને ખાસ કરીને બારીકાઈથી જોવાની અવલોકન શક્તિ (Observation Power) નો તીવ્ર વિકાસ થાય છે [૨૩૦].
- અંધશ્રદ્ધા મુક્ત વૈજ્ઞાનિક વલણ: વિજ્ઞાનના વિવિધ પ્રયોગો નજર સમક્ષ ચિત્રો કે વીડિયો દ્વારા જોઈને બાળકના મનમાં પ્રવર્તતી અંધશ્રદ્ધા કે વહેમો કાયમ માટે નાશ પામે છે અને તેનામાં તાર્કિક દૃષ્ટિકોણ કેળવાય છે [૨૩૦].
- વાસ્તવિક અનુભવોની પ્રાપ્તિ: ત્રિપરિમાણીય (3D) મોડેલનો સ્પર્શ કરીને બાળક વાસ્તવિક પદાર્થ જેવા જ રોમાંચક શૈક્ષણિક અનુભવો પોતાના વર્ગખંડમાં મેળવે છે [૨૩૦].
- શિક્ષકની ગેરહાજરીમાં પણ ઉપયોગી: આજના સમયમાં શિક્ષકની ગેરહાજરીમાં પણ તૈયાર કરેલા ઈલેક્ટ્રોનિક પ્રોગ્રામ્સ, ઓડિયો-વીડિયો સ્લાઈડ્સ કે કોમ્પ્યુટર પ્રોજેક્ટ દ્વારા બાળકો આપોઆપ જાતે ભણી શકે છે [૨૩૦].
- ગતિનું નિયંત્રણ (Slow & Fast Motion): અતિશય ઝડપથી બનતી વૈજ્ઞાનિક ઘટનાઓ (જેમ કે પાંખ ફફડાવવી) ને ‘સ્લો મોશન’ માં અને અતિશય ધીમે થતી પ્રક્રિયાઓ (જેમ કે છોડનો વિકાસ) ને ‘ફાસ્ટ મોશન’ માં ચલાવીને તેની અસલી ગતિની સાચી સમજ આપી શકાય છે [૨૩૦, ૨૩૧].
- અપ્રાપ્ય કુદરતી આપત્તિઓનું પ્રદર્શન: વાવાઝોડું, ભૂકંપ કે જ્વાળામુખી જેવી દુર્લભ ઘટનાઓ જેને પ્રત્યક્ષ જોવી અશક્ય અને ભયજનક છે, તેને પ્રોજેક્ટર કે ઇન્ટરનેટના માધ્યમથી સુરક્ષિત રીતે બતાવી શકાય છે [૨૩૧].
- આનંદદાયક શિક્ષણ: શિક્ષણ સાવ શુષ્ક કે કંટાળાજનક રહેવાને બદલે સંગીતમય, રંગીન અને અત્યંત આનંદદાયક બને છે [૨૩૧].
- અંતરીક્ષના દર્શન: લાખો કરોડો માઇલ દૂર બ્રહ્માંડમાં ઘટતી ખગોળીય ઘટનાઓ, ગ્રહો અને ગેલેક્સીઓનું ચિત્રણ વર્ગખંડની છત પર કે સ્લાઈડ્સ દ્વારા આબેહૂબ બતાવી શકાય છે [૨૩૧].
- લાંબા ગાળાની સાચવણી: કાચની સ્લાઈડ્સ, ઓડિયો ટેપ્સ કે એનિમેશન સીડી (CDs) ને વર્ષો સુધી સાચવી રાખવાથી એક જ મહેનતમાં ઘણી બધી પેઢીઓને ઉત્તમ શિક્ષણ આપી શકાય છે [૨૩૧, ૨૩૨].
- જ્ઞાનની સઘનતા અને વૈવિધ્ય: રોજબરોજની એકધારી શિક્ષણ પદ્ધતિમાં નવું વૈવિધ્ય આવવાથી બાળક કંટાળ્યા વિના ખૂબ જ ઊંડું જ્ઞાન ગ્રહણ કરી શકે છે [૨૩૨].
- વૈયક્તિક ભિન્નતાનો સંતોષ: દરેક બાળકની શીખવાની ઝડપ અલગ હોય છે [૨૦૩, ૨૩૨]. નબળા વિદ્યાર્થીઓને સરળ સાધનો દ્વારા અને તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓને વિશેષ કોમ્પ્યુટર પ્રોજેક્ટ દ્વારા તેમની ક્ષમતા અનુસાર વ્યક્તિગત શિક્ષણ આપી શકાય છે [૨૩૨].
૧૫.૩ શૈક્ષણિક સાધનોના પ્રકાર (Types of Teaching Aids) [૨૩૨]
આજના અદ્યતન ટેક્નોલોજીકલ યુગમાં શૈક્ષણિક સાધનોને મુખ્ય ચાર (૪) શ્રેણીઓ માં વિભાજિત કરવામાં આવ્યા છે [૨૩૨]:
૧. દ્રશ્ય સાધનો (Visual Aids): [૨૩૨, ૨૩૩]
આ સાધનો માત્ર આંખો દ્વારા જોઈ શકાય તેવા દ્રશ્ય અનુભવો પૂરા પાડે છે [૨૩૩]. તેના વધુ બે પેટા-પ્રકારો છે [૨૩૨, ૨૩૩]:
- (A) આલેખીય દ્રશ્ય સાધનો (Graphics):
- સરળ સમજૂતી: આ સાધનો ચિત્ર કે આલેખ સ્વરૂપે કાગળ કે બોર્ડ પર બનેલા હોય છે [૨૩૩, ૨૩૪].
- ઉદાહરણ: રંગીન વૈજ્ઞાનિક ચાર્ટ, રેખાચિત્રો, ભૌગોલિક કે વૈજ્ઞાનિક નકશાઓ, વિવિધ પોસ્ટર્સ, સ્કેચ (હાથથી દોરેલી આકૃતિઓ) તેમજ બોર્ડ પર લગાવવાના ફ્લેનલ બોર્ડ કે પ્રદર્શન પાટિયા [૨૩૩, ૨૩૪].
- (B) ત્રિપરિમાણવાળા દ્રશ્ય સાધનો (Three-Dimensional Visual Aids):
- સરળ સમજૂતી: જે સાધનો લંબાઈ, પહોળાઈ અને ઊંચાઈ/જાડાઈ (3D) ધરાવતા હોય, જેને સ્પર્શી શકાય [૨૩૪].
- ઉદાહરણ: બજારમાંથી લાવેલા કે શાળામાં જાતે માટી, પુંઠા, લાકડું, મીણ કે થર્મોકોલમાંથી બનાવેલા વિજ્ઞાનના મોડેલ્સ (રમકડાં જેવા પ્રત્યક્ષ નમૂનાઓ) [૨૩૪].
- (વ્યવહારમાં તેનો ઉપયોગ મનુષ્યની આંખ, કાન, હૃદય, ફેફસાં, કિડની અને પાચનતંત્રની આંતરિક રચના કટકાઓ છૂટા પાડીને બતાવવા માટે થાય છે) [૨૩૪].
૨. શ્રાવ્ય સાધનો (Audio Aids): [૨૩૩, ૨૩૪]
- સરળ સમજૂતી: જે સાધનો માત્ર કાન દ્વારા ધ્યાનથી સાંભળી શકાય તેવા ઓડિયો અનુભવો આપે છે [૨૩૪, ૨૩૫].
- ઉદાહરણ: રેડિયો (આકાશવાણી પર પ્રસારિત થતા શૈક્ષણિક વાર્તાલાપો), જૂના જમાનામાં વપરાતું ગ્રામોફોન અને આજના સમયમાં રેડિયોના કાર્યક્રમોને કાયમ માટે રેકોર્ડ કરીને સાચવી રાખતું ટેપ રેકોર્ડર [૨૩૫].
૩. દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય સાધનો (Audio-Visual Aids): [૨૩૩, ૨૩૫]
- સરળ સમજૂતી: આ વિજ્ઞાન શિક્ષણનું સૌથી શક્તિશાળી અને આધુનિક સાધન છે [૨૩૫, ૨૩૬]. આમાં બાળક એક જ સમયે ટીવી કે મોનિટરની સ્ક્રીન પર જીવંત પ્રક્રિયા કે હલનચલન જોઈ પણ શકે છે અને તેની પાછળ ચાલતું વૈજ્ઞાનિક વર્ણન સાંભળી પણ શકે છે [૨૩૬].
- ઉદાહરણ: ટેલિવિઝન (ટીવી), કોમ્પ્યુટર, સ્માર્ટ ઈન્ટરનેટ બોર્ડ [૨૩૬].
- શૈક્ષણિક કાર્યક્રમો: GCERT, NCERT અને ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકર ઓપન યુનિવર્સિટી (BAOU) જેવી પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થાઓ સેટેલાઇટ દ્વારા બાળકો માટે આવા દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય કાર્યક્રમો ચલાવે છે [૨૩૬].
- કોમ્પ્યુટર આધારિત ટેકનિકો (કૌંસમાં તેના સાદા સ્પેલિંગ અને અર્થ):
- CAL (Computer Assisted Learning – કોમ્પ્યુટર સહાયક અધ્યયન) [૨૩૬].
- CAI (Computer Aided Instruction – કોમ્પ્યુટર આધારિત શિક્ષણ પદ્ધતિ) [૨૩૬].
- CBL (Computer Based Learning – કોમ્પ્યુટર આધારિત જ્ઞાન મેળવવું) [૨૩૬].
- CMI (Computer Managed Instruction – કોમ્પ્યુટર સંચાલિત શૈક્ષણિક પ્રક્રિયા) [૨૩૬].
- આ ઉપરાંત બજારમાં મળતી વિજ્ઞાનના પાઠોની રંગીન એનિમેટેડ સીડી (Animated CDs) નો પણ આમાં સમાવેશ થાય છે [૨૩૬].
૪. પ્રક્ષેપણ સાધનો (Projected Aids): [૨૩૩, ૨૩૬]
- સરળ સમજૂતી: પ્રક્ષેપણ સાધન (Projector) એટલે એક એવું ડિવાઇસ જે નાની સ્લાઈડ કે ચિત્ર પરથી કાચના લેન્સ અને શક્તિશાળી પ્રકાશ ફેંકીને તેને સામેની મોટી સફેદ દીવાલ કે પડદા (Screen) પર વિશાળ કદમાં પ્રોજેક્ટ (મોટું) કરીને બતાવે છે [૨૩૬, ૨૩૭].
- ઉદાહરણ: સ્લાઇડ પ્રોજેક્ટર, ફિલ્મસ્ટ્રીપ પ્રોજેક્ટર, એપિડાયોસ્કોપ, OHP (ઓવરહેડ પ્રોજેક્ટર) અને હાલમાં ક્લાસરૂમમાં અતિ પ્રખ્યાત એવું LCD પ્રોજેક્ટર [૨૩૬, ૨૩૭].
- (તેની મદદથી હૃદયમાં રુધિરાભિસરણ તંત્ર (લોહીનું ફરવું), મનુષ્યમાં ખોરાકનું પાચન થવું, સ્ટીમ એન્જિન (વરાળ યંત્ર) નું કામ કરવું, નભોમંડળ કે સ્પેસમાં રોકેટનું લોન્ચિંગ થવું જેવી મોટી ઘટનાઓ ક્લાસમાં પડદા પર આબેહૂબ બતાવી શકાય છે) [૨૩૭].
૧૫.૪ શૈક્ષણિક સાધનોના વિષયવસ્તુ આધારિત વ્યવહારિક ઉદાહરણો [૨૨૫, ૨૩૮]
શિક્ષક જ્યારે વર્ગમાં વિજ્ઞાનના અઘરા ટોપિક્સ ભણાવે, ત્યારે કયા સાધનનો પ્રાયોગિક ઉપયોગ કેવી રીતે થાય, તેના અદભુત ઉદાહરણો આ મુજબ છે [૨૩૮]:
- ઉદાહરણ – ૧: અણુ બંધારણ અને ઇન્દ્રિયોની સમજ:
જ્યારે ક્લાસમાં ‘પરમાણુની આંતરિક રચના’ (Structure of Atom), મનુષ્યની આંખ કે કાનની અટપટી આંતરિક દીવાલો ભણાવવાની હોય, ત્યારે શિક્ષક જો ત્રિપરિમાણીય મોડેલ (3D Model) નો ઉપયોગ કરે, તો અઘરો મુદ્દો સેકન્ડોમાં પાણી જેવો સરળ બની જાય છે [૨૩૮]. - ઉદાહરણ – ૨: જૈવિક ક્રિયાઓ:
માનવ શરીરમાં ચાલતી વિવિધ જૈવિક ક્રિયાઓ જેવી કે શ્વસનતંત્ર, ઉત્સર્જનતંત્ર (શરીરનો કચરો બહાર ફેંકવો), પાચનક્રિયા અને ખોરાકની આખી સાંકળ (પોષણકડી) ભણાવવા માટે મોટા અને સુવાચ્ય ચાર્ટ્સ (Charts) અને રંગીન ફોટોગ્રાફ્સ નો પદ્ધતિસરનો ઉપયોગ કરી શકાય છે [૨૩૮]. - ઉદાહરણ – ૩: અતિ ધીમી ગતિની પ્રક્રિયાઓ (Fast Motion Photography – ટાઈમ લેપ્સ):
કોઈ બીજમાંથી અંકુર ફૂટવો, છોડનો ધીમે-ધીમે મોટો થવો અથવા વાતાવરણની ભેજની અસરથી લોખંડ પર કાટ લાગવાની અતિ ધીમી પ્રક્રિયા છે [૨૩૯]. તેને વીડિયોમાં ‘ફાસ્ટ મોશન ફોટોગ્રાફી’ દ્વારા સ્પીડ વધારીને માત્ર ૧ જ મિનિટમાં આખી પ્રક્રિયા સળંગ પૂરી થતી બતાવી શકાય છે [૨૩૯]. - ઉદાહરણ – ૪: અતિ ઝડપી ગતિની પ્રક્રિયાઓ (Slow Motion Photography):
જ્યારે રોકેટ હવામાં છોડવામાં આવે (રોકેટ લોન્ચિંગ) અથવા પ્રયોગમાં કોઈ નાનો બ્લાસ્ટ થાય કે માખી પોતાની પાંખો સેકન્ડમાં અસંખ્ય વાર ફફડાવે, જે નરી આંખે પકડાતું નથી [૨૩૯]. તેને ‘સ્લો મોશન ફોટોગ્રાફી’ વીડિયો દ્વારા અતિશય ધીમી પાડીને તેની પાંખોની સાચી હલનચલન કે બળતણ બહાર નીકળવાની અસલી દિશા બાળકોને સ્પષ્ટ સમજાવી શકાય છે [૨૩૯].
૧૫.૫ ઉપસંહાર (Conclusion / Summary) [૨૨૫, ૨૩૯]
શિક્ષણશાસ્ત્રમાં દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય શૈક્ષણિક સાધનો એ માત્ર સમય પસાર કરવાનું સાધન નથી, પણ વિજ્ઞાન શિક્ષણની આત્મા છે [૨૨૬, ૨૩૯].
જ્યારે પણ વિજ્ઞાનનો શિક્ષક પોતાની પૂરતી સૂઝ, બુદ્ધિ અને શાળાની જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને યોગ્ય શૈક્ષણિક સાધનોની પસંદગી કરે છે, ત્યારે ક્લાસરૂમનું સમગ્ર વાતાવરણ એકદમ ક્રાંતિકારી, સક્રિય અને જીવંત બની જાય છે [૨૩૯]. દરેક શિક્ષકે પોતાના રોજના તાસમાં વિષયવસ્તુના અઘરા મુદ્દાઓને ધ્યાનમાં રાખીને યોગ્ય સાધન અચૂક વાપરવું જોઈએ, જે બાળકના ભવિષ્ય અને દેશના વિજ્ઞાન વિકાસ માટે પરમ હિતકારી નીવડે છે [૨૩૯].
વિજ્ઞાન પદ્ધતિશાસ્ત્રના અંતિમ ચરણ સમાન એકમ-૧૬: વિજ્ઞાન શિક્ષણમાં ક્રિયાત્મક સંશોધન (Action Research in Science Teaching) એ કોઈ પણ આદર્શ શિક્ષક માટે પોતાનો રોજિંદો ક્લાસરૂમ સુધારવાની એક અદભુત અને પ્રાયોગિક શક્તિ છે [૨૨૩, ૨૨૪].
કોઈ પણ શિક્ષક જ્યારે વર્ગખંડમાં જાય છે ત્યારે તેને ભણાવતી વખતે નાની-મોટી વ્યવહારિક મુશ્કેલીઓ (જેમ કે બાળકો ગૃહકાર્ય નથી કરતા, પ્રયોગો સાચી રીતે નથી ગોઠવતા, અથવા વિજ્ઞાનના અઘરા સિદ્ધાંતો સમજી શકતા નથી) નડતી હોય છે [૨૨૪, ૨૨૬]. આવી પાયાની સ્થાનિક સમસ્યાઓનો શિક્ષકે જાતે જ, ક્લાસમાં રહીને, વૈજ્ઞાનિક ઢબે લાવેલો તાત્કાલિક ઉકેલ એટલે જ ક્રિયાત્મક સંશોધન [૨૨૩, ૨૨૪].
આ આખા એકમ (૧૬) ની સાવ સરળ ગુજરાતી ભાષામાં, અઘરા પારિભાષિક શબ્દોના અર્થ સાથેની અત્યંત વિગતવાર સમજૂતી નીચે મુજબ છે, જેથી તમારે આખી પીડીએફ વાંચવાની સહેજ પણ જરૂર નહીં રહે:
એકમ-૧૬: વિજ્ઞાન શિક્ષણમાં ક્રિયાત્મક સંશોધન [૨૨૩]
૧૬.૦ સંશોધનના પ્રકારો અને ક્રિયાત્મક સંશોધનની પૃષ્ઠભૂમિકા [૨૨૧, ૨૨૨]
મનુષ્યના વિકાસના મૂળમાં હંમેશાં ‘સંશોધન’ (Research – એટલે કે કોઈ બાબતની ફરી-ફરીને ઊંડી શોધ કરવી તે) રહેલું છે [૨૨૦, ૨૨૧]. શિક્ષણ જગતને વધુ સમૃદ્ધ બનાવવા માટે સંશોધનોને મુખ્ય ત્રણ પ્રકારો માં વહેંચવામાં આવે છે [૨૨૨, ૨૨૩]:
૧. પાયાનું કે મૂલગત સંશોધન (Basic / Fundamental Research):
(સરળ સમજૂતી: નવું જ્ઞાન મેળવવા અને જગતના સનાતન નિયમો શોધવા માટે થતું સંશોધન [૨૨૨, ૨૨૩]. આનો હેતુ તાત્કાલિક કોઈ સમસ્યા ઉકેલવાનો નથી હોતો, પણ વિજ્ઞાનનો મોટો સિદ્ધાંત સ્થાપવાનો હોય છે [૨૨૨]. જેમ કે, આઇઝેક ન્યુટને શોધેલો ગુરુત્વાકર્ષણનો નિયમ).
૨. વ્યાવહારિક સંશોધન (Applied Research):
(સરળ સમજૂતી: જે મૂળભૂત નિયમો શોધાયા છે, તેનો વાસ્તવિક જીવનની સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં કેવો ઉપયોગ કરવો તે અંગેનું સંશોધન [૨૨૨, ૨૨૩]. જેમ કે, ગુરુત્વાકર્ષણના નિયમનો ઉપયોગ કરીને રોકેટ કેવી રીતે લોન્ચ કરવું તે શોધવું).
૩. ક્રિયાત્મ સંશોધન (Action Research):
(સરળ સમજૂતી: શાળાના વાસ્તવિક વાતાવરણમાં, શિક્ષકે પોતાના પિરિયડ દરમિયાન નડતી તાત્કાલિક સમસ્યાઓનો વિજ્ઞાનની પદ્ધતિથી લાવેલો પ્રાયોગિક ઉકેલ [૨૨૩, ૨૨૪]. આમાં કોઈ મોટો સિદ્ધાંત નથી અપાતો, પણ વર્ગખંડનું શિક્ષણ સુધારવામાં આવે છે) [૨૨૩, ૨૨૫].
૧૬.૧ ક્રિયાત્મક સંશોધનનો અર્થ અને સ્વીકૃત વ્યાખ્યાઓ [૨૨૩]
- ઇતિહાસ: શિક્ષણના ક્ષેત્રમાં ક્રિયાત્મક સંશોધનનો વિચાર લોકપ્રિય બનાવવાનો શ્રેય અમેરિકાના શિક્ષણશાસ્ત્રી સ્ટીફન એમ. કોરે (Stephen M. Corey – ૧૯૫૩) ના ફાળે જાય છે [૨૨૩].
મુખ્ય વ્યાખ્યાઓ: [૨૨૨, ૨૨૩]
૧. સ્ટીફન એમ. કોરે (Stephen M. Corey) ના મતે:
“ક્રિયાત્મક સંશોધન એ એક એવી પ્રક્રિયા છે, જેના દ્વારા શૈક્ષણિક વ્યવસાયીઓ (શિક્ષકો, આચાર્યો કે નિરીક્ષકો) પોતાની રોજિંદી પ્રવૃત્તિઓ અને નિર્ણયોને સુધારવા તેમજ મૂલવવા માટે પોતાની સમસ્યાઓનો વૈજ્ઞાનિક ઢબે જાતે જ અભ્યાસ કરે છે.” [૨૨૩]
૨. કાર્ટર ગુડ (Good) ના મતે:
“શિક્ષકો અને વહીવટકર્તાઓ દ્વારા પોતાની શાળાની તાત્કાલિક સમસ્યાઓનો પદ્ધતિસરનો ઉકેલ લાવીને શૈક્ષણિક ગુણવત્તામાં ક્રાંતિકારી સુધારો કરવાની સમગ્ર પ્રક્રિયા એટલે ક્રિયાત્મક સંશોધન.” [૨૨૨]
- સરળ અર્થ (કૌંસમાં): (ક્રિયાત્મક સંશોધન એટલે શિક્ષક દ્વારા પોતાની જ શાળાની, પોતાની જ સમસ્યાનો, પોતાના જ બાળકોની મદદથી, વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ દ્વારા લાવવામાં આવતો ત્વરિત અને મજબૂત સ્થાનિક ઉકેલ) [૨૨૩, ૨૨૪].
૧૬.૨ ક્રિયાત્મક સંશોધનનું શિક્ષક અને શાળા માટે મહત્વ [૨૨૪]
શાળાના વાતાવરણમાં આ સંશોધન નીચે મુજબના વ્યવહારિક પાયાના કારણે અતિ મહત્વનું છે [૨૨૪]:
- ત્વરિત નિકાલ: તેનાથી વર્ગખંડની નડતી સમસ્યાઓ પાછળ વર્ષો સુધી રાહ નથી જોવી પડતી, તેનો ઉકેલ અઠવાડિયા કે મહિનામાં જ તાત્કાલિક આવી જાય છે [૨૨૪, ૨૨૫].
- વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણનો વિકાસ: આનાથી શિક્ષકમાં અંધશ્રદ્ધા કે ધારણાઓને બદલે પુરાવાના આધારે વૈજ્ઞાનિક રીતે વિચારવાની ટેવ (વૈજ્ઞાનિક વલણ) વિકસે છે [૨૨૪].
- ભણાવવાની ક્ષમતામાં સુધારો: શિક્ષક પોતે ક્યાં કાચો પડે છે અથવા તેની પદ્ધતિ કેમ નિષ્ફળ જાય છે, તે પોતે જ સુધારી શકે છે [૨૨૪].
- શાળાકીય વાતાવરણની શુદ્ધિ: વહીવટી પ્રશ્નો, બાળકોની ગેરહાજરી કે મોડા આવવાની ટેવ જેવા સામાજિક-શાળાકીય પ્રશ્નો સાવ સહેલાઈથી હલ થાય છે [૨૨૪, ૨૩૧].
- વિદ્યાર્થીઓનો સર્વોચ્ચ વિકાસ: જે બાળકો ભણવામાં પાછળ રહી જાય છે, તેમના ડર દૂર કરીને તેમનું પરિણામ અને રસ વધારી શકાય છે [૨૨૪].
૧૬.૩ ક્રિયાત્મક સંશોધનના મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક લક્ષણો [૨૨૫]
કોઈપણ સામાન્ય શૈક્ષણિક સંશોધન કરતાં ક્રિયાત્મક સંશોધન નીચે મુજબના વિશિષ્ટ લક્ષણોને લીધે તદ્દન જુદું પડે છે [૨૨૫]:
- સ્થાનિક વ્યાપ (Local Scope): આ સંશોધન આખા દેશ કે રાજ્ય માટે નથી હોતું, તે માત્ર જે તે શાળાના પૂરતું જ મર્યાદિત અને સ્થાનિક હોય છે [૨૨૩, ૨૨૫].
- વ્યવહારુ અને પ્રવૃત્તિ-કેન્દ્રી (Action-Oriented): આમાં લાંબા-લાંબા ભાષણો કે પુસ્તકો નથી લખાતા, પણ સીધું જ વર્ગખંડમાં પગલાં (Action) લેવામાં આવે છે [૨૨૪, ૨૨૫].
- સંશોધક પોતે જ ઉપચારક: આમાં કોઈ બહારની યુનિવર્સિટીનો પ્રોફેસર સંશોધન કરવા નથી આવતો. વર્ગનો વિજ્ઞાન શિક્ષક પોતે જ સંશોધક બને છે [૨૨૩, ૨૨૪].
- નમ્ય માળખું (Flexible Structure): આ આયોજન જડ નથી હોતું [૨૨૫]. પ્રયોગ દરમિયાન ક્લાસરૂમની અંદર બાળકોના મૂડ કે અનુકૂળતા મુજબ શિક્ષક પોતાના આયોજનમાં ગમે ત્યારે ફેરફાર કરી શકે છે [૨૨૫].
- ટૂંકો સમયગાળો: તે બે કે ત્રણ વર્ષ સુધી નથી ચાલતું, સામાન્ય રીતે ૧ થી ૨ અઠવાડિયા કે વધીને ૧ મહિનામાં પૂર્ણ થઈ જાય છે [૨૨૫].
૧૬.૪ ક્રિયાત્મક સંશોધનના આઠ (૮) વૈજ્ઞાનિક સોપાનો / પગથિયાં [૨૨૫, ૨૨૬]
જ્યારે કોઈ વિજ્ઞાન શિક્ષક વર્ગમાં ક્રિયાત્મક સંશોધન હાથ ધરે છે, ત્યારે તેણે નીચે મુજબના ૮ ક્રમબદ્ધ પગથિયાં માંથી પસાર થવું પડે છે [૨૨૫, ૨૨૬]:
૧. સમસ્યાની પસંદગી (Selection of the Problem): [૨૨૬]
શિક્ષકે સૌ પ્રથમ એ ચોક્કસ સમસ્યા પકડવી પડે છે જે ક્લાસરૂમમાં નડતી હોય [૨૨૬].
- (ઉદાહરણ: ધોરણ-૮ ના બાળકો વિજ્ઞાનના પેપરમાં આકૃતિઓ દોરતી વખતે સાચું નામનિર્દેશન (નામો લખવામાં) ભારે ભૂલો કરે છે).
૨. સમસ્યાનું ક્ષેત્ર (Area of the Problem): [૨૨૬]
સમસ્યા કયા ધોરણના, કઈ શાળાના અને કેટલા બાળકોને નડે છે તેની ચોક્કસ હદ નક્કી કરવી [૨૨૬].
- (ઉદાહરણ: નૂતન પ્રાથમિક શાળા, અમદાવાદા, ધોરણ-૮, વર્ગ-બ ના તમામ ૩૫ વિદ્યાર્થીઓ).
૩. સમસ્યાના સંભવિત કારણો (Probable Causes): [૨૨૭]
આ ભૂલ થવા પાછળ કયા-કયા કારણો જવાબદાર હોઈ શકે, તેની એક પદ્ધતિસરની યાદી બનાવવી [૨૨૭].
- (ઉદાહરણ: બાળકોને નામનિર્દેશન કરવા માટે બોર્ડ પર ક્યારેય શિક્ષકે પ્રત્યક્ષ દોરીને નથી બતાવ્યું, અથવા બાળકોને આકૃતિઓનો પૂરતો મહાવરાનો સમય નથી મળ્યો).
૪. પાયાની જરૂરી માહિતીનું એકત્રીકરણ (Data Collection): [૨૨૭]
સમસ્યા ખરેખર કેટલી ગંભીર છે, તે ચેક કરવા માટે જૂના પેપરો કે નાની ટેસ્ટ લઈને પાયાની આંકડાકીય વિગતો ભેગી કરવી [૨૨૭, ૨૨૮].
૫. ક્રિયાત્મક ઉત્કલ્પનાઓની રચના (Formation of Hypothesis): [૨૨૮]
WíkrÕÃkLkk એટલે મનમાં ધારેલો એક એવો કામચલાઉ ઉકેલ, જે “જો… તો…” ના વાક્ય સ્વરૂપે લખાય છે [૨૨૮].
- (ઉદાહરણ: “જો શિક્ષક કાચની સ્લાઇડ્સ કે એલસીડી પ્રોજેક્ટર દ્વારા આકૃતિ દોરવાના પદ્ધતિસરના પગથિયાં રંગીન બોર્ડ પર પ્રત્યક્ષ બતાવશે, તો વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા આકૃતિ દોરતી વખતે થતી નામનિર્દેશનની ભૂલો ઘટાડી શકાશે”) [૨૨૮].
૬. પ્રયોગની રૂપરેખા અને અમલીકરણ (Planning & Action): [૨૨૮]
શિક્ષક મનમાં નક્કી કરેલી નવી ટ્રીક કે પદ્ધતિ દ્વારા વાસ્તવિક ક્લાસરૂમમાં સતત ૧૦ થી ૧૫ દિવસ સુધી પદ્ધતિસર ભણાવવાનું ચાલુ કરે છે (પ્રયોગનું અમલીકરણ કરવું) [૨૨૮].
૭. માહિતીનું પૃથક્કરણ અને અર્થઘટન (Analysis & Interpretation): [૨૨૯]
નવી પદ્ધતિથી ભણાવ્યા પછી શિક્ષક ફરીથી એક ટેસ્ટ લે છે અને તપાસે છે કે ભૂલોનું પ્રમાણ કેટલું ઘટ્યું [૨૨૯]. જૂના ગુણ અને નવા ગુણની આંકડાકીય સરખામણી કોષ્ટક દ્વારા થાય છે [૨૨૯].
૮. તારણો અને અનુકાર્ય (Conclusions & Follow-up): [૨૩૦]
છેવટે શિક્ષક તારણ કાઢે છે કે તેનો નવો પ્રયોગ સફળ રહ્યો કે અસફળ [૨૩૦]. જો પ્રયોગ સફળ રહે, તો તેને કાયમ માટે પોતાની રોજિંદી ભણાવવાની પદ્ધતિનો ભાગ બનાવી લેવો તેને ‘અનુકાર્ય’ કહેવાય છે [૨૩૦].
૧૬.૫ ક્રિયાત્મક સંશોધનનો એક આદર્શ વાસ્તવિક નમૂનો (Sample Action Research) [૨૩૧]
(શાળામાં વિજ્ઞાન શિક્ષકે તૈયાર કરેલો વાસ્તવિક રિપોર્ટ નીચે મુજબ રજૂ થાય છે) [૨૩૧]:
- સંશોધકનું નામ: અજયકુમાર પી. પટેલ (વિજ્ઞાન શિક્ષક) [૧૭૩]
- સમસ્યા: “ધોરણ-૯ ના વિદ્યાર્થીઓ પ્રકાશના વક્રીભવન (Refraction) ના પ્રયોગોની આકૃતિ સાચી રીતે દોરી શકતા નથી.” [૨૩૧]
- ક્રિયાત્મક ઉત્કલ્પના: “જો વિદ્યાર્થીઓને પ્રયોગશાળામાં લઈ જઈને લેસર લાઈટ અને કાચના સ્લેબની મદદથી પ્રકાશનું વાંકું વળવું પ્રત્યક્ષ બતાવીને સ્માર્ટબોર્ડ પર એનિમેશન દ્વારા આકૃતિ દોરતા શીખવવામાં આવે, તો બાળકો ભૂલ વગર આકૃતિઓ દોરતા થઈ જશે.” [૨૨૮]
- કરેલી મુખ્ય પ્રવૃત્તિઓ: શિક્ષકે ૧૦ દિવસ સુધી બાળકોને પ્રયોગશાળામાં જાતે લેસર લાઈટ વાપરવા દીધી [૨૨૮] અને બોર્ડ પર સ્ટેપ-બાય-સ્ટેપ કિરણો દોરવાની પ્રેક્ટિસ કરાવી [૨૨૮].
- સંશોધનનું છેલ્લું પરિણામ: પ્રયોગ શરૂ કરતા પહેલાં ક્લાસના ૩૦ માંથી માત્ર ૦૫ બાળકો જ સાચી આકૃતિ દોરી શકતા હતા, જ્યારે આ ક્રિયાત્મક સંશોધનના અંતે ક્લાસના ૨૭ બાળકો એકદમ સચોટ અને સુંદર વૈજ્ઞાનિક આકૃતિઓ દોરતા થઈ ગયા, જે આ સંશોધનની ૧૦૦% ભવ્ય સફળતા દર્શાવે છે [૨૨૯, ૨૩૦].
૧૬.૬ ઉપસંહાર (Summary / Takeaway) [૨૩૨]
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, ક્રિયાત્મક સંશોધન એ શિક્ષક માટે પોતાના જ શૈક્ષણિક પ્રશ્નો ઉકેલવાનું એક ક્રાંતિકારી વૈજ્ઞાનિક હથિયાર છે [૨૨૪, ૨૩૨]. આના પ્રયોગથી શાળાની વ્યવહારિક નબળાઈઓ દૂર થાય છે અને દરેક વિજ્ઞાન શિક્ષક પોતાની પદ્ધતિ સુધારીને રાષ્ટ્રના સાચા શૈક્ષણિક નિર્માણમાં પોતાનું અમૂલ્ય યોગદાન આપી શકે છે [૨૩૨].