Chapters 1 to 4: All Chemical Reactions

૧. સંયોગીકરણ પ્રક્રિયાઓ (Combination Reactions) આ પ્રક્રિયામાં બે કે તેથી વધુ પ્રક્રિયકો સંયોજાઈને માત્ર એક જ નીપજનું નિર્માણ કરે છે.

મૅગ્નેશિયમની પટ્ટીનું હવામાં દહન: $2Mg + O_2 \rightarrow 2MgO$ .
કળીચૂનાની પાણી સાથે પ્રક્રિયા (ઉષ્માક્ષેપક): $CaO(s) + H_2O(l) \rightarrow Ca(OH)_2(aq) + \text{ઉષ્મા}$ .
દીવાલ ધોળ્યા બાદ કૅલ્શિયમ કાર્બોનેટ બનવાની પ્રક્રિયા: $Ca(OH)_2(aq) + CO_2(g) \rightarrow CaCO_3(s) + H_2O(l)$ .
કોલસાનું દહન: $C(s) + O_2(g) \rightarrow CO_2(g)$ .
હાઈડ્રોજન અને ઑક્સિજનમાંથી પાણીનું નિર્માણ: $2H_2(g) + O_2(g) \rightarrow 2H_2O(l)$ .
કૉપરનું ઑક્સિડેશન: $2Cu + O_2 \xrightarrow{\text{ઉષ્મા}} 2CuO$ .
ઍલ્યુમિનિયમનું હવામાં દહન: $4Al + 3O_2 \rightarrow 2Al_2O_3$ .
સોડિયમ ઑક્સાઈડનું પાણીમાં દ્રાવણ: $Na_2O(s) + H_2O(l) \rightarrow 2NaOH(aq)$ .
પોટેશિયમ ઑક્સાઈડનું પાણીમાં દ્રાવણ: $K_2O(s) + H_2O(l) \rightarrow 2KOH(aq)$ .
કાર્બન મોનોક્સાઇડની હાઇડ્રોજન સાથે પ્રક્રિયા (ઊંચા દબાણે): $CO(g) + 2H_2(g) \xrightarrow{340 \text{ atm}} CH_3OH(l)$ .
પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા: $6CO_2(aq) + 12H_2O(l) \xrightarrow{\text{સૂર્યપ્રકાશ, ક્લોરોફિલ}} C_6H_{12}O_6(aq) + 6O_2(aq) + 6H_2O(l)$ .

૨. વિઘટન પ્રક્રિયાઓ (Decomposition Reactions) આ પ્રક્રિયામાં એક જ પ્રક્રિયક તૂટીને બે કે તેથી વધુ સરળ નીપજો આપે છે.

ઉષ્મીય વિઘટન (ઉષ્મા દ્વારા વિઘટન):
- ફેરસ સલ્ફેટને ગરમ કરતાં: $2FeSO_4(s) \xrightarrow{\text{ઉષ્મા}} Fe_2O_3(s) + SO_2(g) + SO_3(g)$ .
- ચૂનાના પથ્થરનું વિઘટન: $CaCO_3(s) \xrightarrow{\text{ઉષ્મા}} CaO(s) + CO_2(g)$ .
- લેડ નાઈટ્રેટને ગરમ કરતાં: $2Pb(NO_3)_2(s) \xrightarrow{\text{ઉષ્મા}} 2PbO(s) + 4NO_2(g) + O_2(g)$ .
- મરક્યુરિક ઑક્સાઈડને ગરમ કરતાં: $2HgO(s) \xrightarrow{\text{ઉષ્મા}} 2Hg(l) + O_2(g)$ .
- કૅલ્શિનેશન (ઝિંક કાર્બોનેટને ગરમ કરતાં): $ZnCO_3(s) \xrightarrow{\text{ઉષ્મા}} ZnO(s) + CO_2(g)$ .
- બેકિંગ સોડાને ગરમ કરતાં: $2NaHCO_3 \xrightarrow{\text{ઉષ્મા}} Na_2CO_3 + H_2O + CO_2$ .
- જિપ્સમમાંથી પ્લાસ્ટર ઑફ પેરિસ બનવું (પાણી ગુમાવવું): $CaSO_4 \cdot 2H_2O \xrightarrow{373 K} CaSO_4 \cdot \frac{1}{2}H_2O + 1\frac{1}{2}H_2O$ .
વિદ્યુતીય વિઘટન (વિદ્યુત પ્રવાહ દ્વારા):
- ક્લોર-આલ્કલી પ્રક્રમ (મીઠાના દ્રાવણનું વિદ્યુતવિભાજન): $2NaCl(aq) + 2H_2O(l) \xrightarrow{\text{વિદ્યુત}} 2NaOH(aq) + Cl_2(g) + H_2(g)$ .
- સક્રિય ધાતુઓનું વિદ્યુતવિભાજનીય રિડક્શન (કૅથોડ પર): $Na^+ + e^- \rightarrow Na$ .
- સક્રિય ધાતુઓનું વિદ્યુતવિભાજનીય રિડક્શન (ઍનોડ પર): $2Cl^- \rightarrow Cl_2 + 2e^-$ .
પ્રકાશીય વિઘટન (સૂર્યપ્રકાશ દ્વારા):
- સિલ્વર ક્લોરાઈડનું વિઘટન: $2AgCl(s) \xrightarrow{\text{સૂર્યપ્રકાશ}} 2Ag(s) + Cl_2(g)$ .
- સિલ્વર બ્રોમાઈડનું વિઘટન: $2AgBr(s) \xrightarrow{\text{સૂર્યપ્રકાશ}} 2Ag(s) + Br_2(g)$ .

૩. વિસ્થાપન પ્રક્રિયાઓ (Displacement Reactions) આ પ્રક્રિયામાં વધુ સક્રિય ધાતુ, ઓછી સક્રિય ધાતુને તેના સંયોજનના દ્રાવણમાંથી વિસ્થાપિત કરે છે.

લોખંડની કૉપર સલ્ફેટ સાથે પ્રક્રિયા: $Fe(s) + CuSO_4(aq) \rightarrow FeSO_4(aq) + Cu(s)$ .
ઝિંકની કૉપર સલ્ફેટ સાથે પ્રક્રિયા: $Zn(s) + CuSO_4(aq) \rightarrow ZnSO_4(aq) + Cu(s)$ .
લેડની કૉપર ક્લોરાઈડ સાથે પ્રક્રિયા: $Pb(s) + CuCl_2(aq) \rightarrow PbCl_2(aq) + Cu(s)$ .
મેંગેનીઝ ડાયૉક્સાઈડ અને ઍલ્યુમિનિયમ વચ્ચે વિસ્થાપન: $3MnO_2(s) + 4Al(s) \rightarrow 3Mn(l) + 2Al_2O_3(s) + \text{ઉષ્મા}$ .
થર્મિટ પ્રક્રિયા (આયર્ન ઑક્સાઈડ અને ઍલ્યુમિનિયમ): $Fe_2O_3(s) + 2Al(s) \rightarrow 2Fe(l) + Al_2O_3(s) + \text{ઉષ્મા}$ .
ધાતુની પાણી સાથેની વિસ્થાપન પ્રક્રિયાઓ:
- પોટેશિયમ અને પાણી: $2K(s) + 2H_2O(l) \rightarrow 2KOH(aq) + H_2(g) + \text{ઉષ્માઊર્જા}$ .
- સોડિયમ અને પાણી: $2Na(s) + 2H_2O(l) \rightarrow 2NaOH(aq) + H_2(g) + \text{ઉષ્માઊર્જા}$ .
- કૅલ્શિયમ અને પાણી: $Ca(s) + 2H_2O(l) \rightarrow Ca(OH)_2(aq) + H_2(g)$ .
- ઍલ્યુમિનિયમ અને પાણીની વરાળ: $2Al(s) + 3H_2O(g) \rightarrow Al_2O_3(s) + 3H_2(g)$ .
- લોખંડ અને પાણીની વરાળ: $3Fe(s) + 4H_2O(g) \rightarrow Fe_3O_4(s) + 4H_2(g)$ .
ધાતુની બેઈઝ સાથેની પ્રક્રિયા:
- ઝિંક અને સોડિયમ હાઈડ્રૉક્સાઈડ: $2NaOH(aq) + Zn(s) \rightarrow Na_2ZnO_2(s) + H_2(g)$ .

૪. દ્વિવિસ્થાપન અને અવક્ષેપન પ્રક્રિયાઓ (Double Displacement and Precipitation Reactions) આ પ્રક્રિયાઓમાં પ્રક્રિયકો વચ્ચે આયનોની આપ-લે થાય છે, અને ઘણીવાર અદ્રાવ્ય અવક્ષેપ મળે છે.

બેરિયમ સલ્ફેટના સફેદ અવક્ષેપની પ્રક્રિયા: $Na_2SO_4(aq) + BaCl_2(aq) \rightarrow BaSO_4(s) + 2NaCl(aq)$ .
સિલ્વર ક્લોરાઈડના અવક્ષેપની પ્રક્રિયા: $NaCl + AgNO_3 \rightarrow AgCl + NaNO_3$ .
બેરિયમ સલ્ફેટ અને ઍસિડની પ્રક્રિયા: $BaCl_2 + H_2SO_4 \rightarrow BaSO_4 + 2HCl$ .

૫. ઑક્સિડેશન-રિડક્શન (રેડોક્ષ) પ્રક્રિયાઓ (Oxidation and Reduction Reactions) જે પ્રક્રિયામાં એક પ્રક્રિયક ઑક્સિજન મેળવે (ઑક્સિડેશન) અને બીજો ઑક્સિજન ગુમાવે (રિડક્શન), તેને રેડોક્ષ કહે છે.

કૉપર ઑક્સાઈડ અને હાઈડ્રોજન: $CuO + H_2 \xrightarrow{\text{ઉષ્મા}} Cu + H_2O$ .
ઝિંક ઑક્સાઈડ અને કાર્બન: $ZnO(s) + C(s) \rightarrow Zn(s) + CO(g)$ ,.
મેંગેનીઝ ડાયૉક્સાઈડ અને હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ: $MnO_2 + 4HCl \rightarrow MnCl_2 + 2H_2O + Cl_2$ .
લેડ ઑક્સાઈડ અને કાર્બન: $2PbO(s) + C(s) \rightarrow 2Pb(s) + CO_2(g)$ .
ભૂંજન પ્રક્રિયાઓ (સલ્ફાઇડ કાચી ધાતુનું ઑક્સિડેશન):
- સિન્નાબારનું ભૂંજન: $2HgS(s) + 3O_2(g) \xrightarrow{\text{ઉષ્મા}} 2HgO(s) + 2SO_2(g)$ .
- કૉપર સલ્ફાઇડનું ભૂંજન: $2Cu_2S + 3O_2(g) \xrightarrow{\text{ઉષ્મા}} 2Cu_2O(s) + 2SO_2(g)$ .
- કૉપર ઑક્સાઈડ અને કૉપર સલ્ફાઇડનું રિડક્શન: $2Cu_2O + Cu_2S \xrightarrow{\text{ઉષ્મા}} 6Cu(s) + SO_2(g)$ .
- ઝિંક સલ્ફાઇડનું ભૂંજન: $2ZnS(s) + 3O_2(g) \xrightarrow{\text{ઉષ્મા}} 2ZnO(s) + 2SO_2(g)$ .

૬. તટસ્થીકરણ અને ઍસિડ-બેઈઝની પ્રક્રિયાઓ (Neutralization and Acid-Base Reactions) ઍસિડ અને બેઈઝ પ્રક્રિયા કરી એકબીજાની અસર નાબૂદ કરે છે અને ક્ષાર તથા પાણી બનાવે છે.

સોડિયમ હાઈડ્રૉક્સાઈડ અને હાઈડ્રોક્લોરિક ઍસિડ: $NaOH(aq) + HCl(aq) \rightarrow NaCl(aq) + H_2O(l)$ .
નાઇટ્રિક ઍસિડ અને કૅલ્શિયમ હાઈડ્રૉક્સાઈડ: $2HNO_3 + Ca(OH)_2 \rightarrow Ca(NO_3)_2 + 2H_2O$ .
સોડિયમ હાઈડ્રૉક્સાઈડ અને સલ્ફ્યુરિક ઍસિડ: $2NaOH + H_2SO_4 \rightarrow Na_2SO_4 + 2H_2O$ .
ઊભયગુણી અને ધાત્વીય ઑક્સાઈડની પ્રક્રિયાઓ:
- ઍલ્યુમિનિયમ ઑક્સાઈડ અને ઍસિડ: $Al_2O_3 + 6HCl \rightarrow 2AlCl_3 + 3H_2O$ .
- ઍલ્યુમિનિયમ ઑક્સાઈડ અને બેઈઝ: $Al_2O_3 + 2NaOH \rightarrow 2NaAlO_2 + H_2O$ .

૭. ધાતુ કાર્બોનેટ / બાયકાર્બોનેટ અને ઍસિડ વચ્ચેની પ્રક્રિયાઓ કાર્બોનેટ ક્ષારો ઍસિડ સાથે પ્રક્રિયા કરી ક્ષાર, કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ અને પાણી બનાવે છે.

સોડિયમ કાર્બોનેટ અને ઍસિડ: $Na_2CO_3(s) + 2HCl(aq) \rightarrow 2NaCl(aq) + H_2O(l) + CO_2(g)$ .
સોડિયમ બાયકાર્બોનેટ અને ઍસિડ: $NaHCO_3(s) + HCl(aq) \rightarrow NaCl(aq) + H_2O(l) + CO_2(g)$ .
કાર્બન ડાયૉક્સાઈડને ચૂનાના પાણીમાંથી વધુ પસાર કરતાં: $CaCO_3(s) + H_2O(l) + CO_2(g) \rightarrow Ca(HCO_3)_2(aq)$ .

૮. ઍસિડ-બેઈઝનું જલીય આયનીકરણ અને અન્ય ક્ષારોની બનાવટ

આયનીકરણ પ્રક્રિયાઓ:
- હાઈડ્રોક્લોરિક ઍસિડનું આયનીકરણ: $HCl + H_2O \rightarrow H_3O^+ + Cl^-$ .
- હાઈડ્રોનિયમ આયનનું નિર્માણ: $H^+ + H_2O \rightarrow H_3O^+$ .
- સોડિયમ હાઈડ્રૉક્સાઈડનું આયનીકરણ: $NaOH(s) \xrightarrow{H_2O} Na^+(aq) + OH^-(aq)$ .
- પોટેશિયમ હાઈડ્રૉક્સાઈડનું આયનીકરણ: $KOH(s) \xrightarrow{H_2O} K^+(aq) + OH^-(aq)$ .
- મેગ્નેશિયમ હાઈડ્રૉક્સાઈડનું આયનીકરણ: $Mg(OH)_2(s) \xrightarrow{H_2O} Mg^{2+}(aq) + 2OH^-(aq)$ .
અગત્યના ક્ષારોની બનાવટ:
- વિરંજન પાઉડર (Bleaching powder) ની બનાવટ: $Ca(OH)_2 + Cl_2 \rightarrow CaOCl_2 + H_2O$ .
- બેકિંગ સોડાની બનાવટ: $NaCl + H_2O + CO_2 + NH_3 \rightarrow NH_4Cl + NaHCO_3$ .
- બેકિંગ પાઉડરમાં થતી પ્રક્રિયા: $NaHCO_3 + H^+ \rightarrow CO_2 + H_2O + \text{સોડિયમ ક્ષાર}$ .
- ધોવાના સોડાની બનાવટ (સ્ફટિકીકરણ): $Na_2CO_3 + 10H_2O \rightarrow Na_2CO_3 \cdot 10H_2O$ .

૯. કાર્બન અને તેનાં સંયોજનોની પ્રક્રિયાઓ (પ્રકરણ 4)

દહન પ્રક્રિયાઓ (Combustion):
- મિથેનનું દહન: $CH_4(g) + 2O_2(g) \rightarrow CO_2(g) + 2H_2O(g)$ .
- ઈથેનોલનું દહન: $CH_3CH_2OH + 3O_2 \rightarrow 2CO_2 + 3H_2O + \text{ઉષ્મા} + \text{પ્રકાશ}$ .
ઑક્સિડેશન પ્રક્રિયા (Oxidation):
- ઈથેનોલનું ઈથેનોઈક ઍસિડમાં ઑક્સિડેશન: $CH_3CH_2OH \xrightarrow{\text{આલ્કલાઇન } KMnO_4 + \text{ઉષ્મા અથવા ઍસિડિક } K_2Cr_2O_7 + \text{ઉષ્મા}} CH_3COOH$ .
યોગશીલ પ્રક્રિયા (Addition Reaction):
- અસંતૃપ્તનું સંતૃપ્ત હાઈડ્રોકાર્બનમાં રૂપાંતર: $R_2C=CR_2 + H_2 \xrightarrow{\text{નિકલ ઉદ્દીપક}} R_2CH-CHR_2$ .
વિસ્થાપન પ્રક્રિયા (Substitution Reaction):
- મિથેનની ક્લોરિન સાથે પ્રક્રિયા: $CH_4 + Cl_2 \xrightarrow{\text{સૂર્યપ્રકાશ}} CH_3Cl + HCl$ .
ઈથેનોલની અન્ય પ્રક્રિયાઓ:
- સોડિયમ ધાતુ સાથેની પ્રક્રિયા: $2Na + 2CH_3CH_2OH \rightarrow 2CH_3CH_2O^-Na^+ + H_2$ .
- અસંતૃપ્ત હાઈડ્રોકાર્બન આપતી નિર્જળીકરણ પ્રક્રિયા: $CH_3CH_2OH \xrightarrow{\text{સાંદ્ર } H_2SO_4, 443 K} CH_2=CH_2 + H_2O$ .
ઈથેનોઈક ઍસિડની અન્ય પ્રક્રિયાઓ:
- એસ્ટરીકરણ પ્રક્રિયા (એસ્ટરનું નિર્માણ): $CH_3COOH + CH_3CH_2OH \xrightarrow{\text{ઍસિડ}} CH_3COOCH_2CH_3 + H_2O$ .
- સાબુનીકરણ પ્રક્રિયા (Saponification): $CH_3COOC_2H_5 \xrightarrow{NaOH} C_2H_5OH + CH_3COONa$ .
- બેઈઝ સાથે પ્રક્રિયા: $NaOH + CH_3COOH \rightarrow CH_3COONa + H_2O$ .
- કાર્બોનેટ અને બાયકાર્બોનેટ સાથે પ્રક્રિયા:
  - $2CH_3COOH + Na_2CO_3 \rightarrow 2CH_3COONa + H_2O + CO_2$ .
  - $CH_3COOH + NaHCO_3 \rightarrow CH_3COONa + H_2O + CO_2$ .

૧૦. જૈવિક રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ (શ્વસન પ્રક્રિયાઓ) આ પ્રક્રિયાઓનો ઉલ્લેખ રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓના પાઠમાં ઉષ્માક્ષેપક પ્રક્રિયા તરીકે કરવામાં આવ્યો છે.

ગ્લુકોઝનું ઑક્સિડેશન (જારક શ્વસન): $C_6H_{12}O_6(aq) + 6O_2(aq) \rightarrow 6CO_2(aq) + 6H_2O(l) + \text{ઊર્જા}$ .
અજારક શ્વસન (યીસ્ટમાં): ગ્લુકોઝ $\rightarrow$ પાયરૂવેટ $\rightarrow$ ઈથેનોલ + કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ + ઊર્જા.
સ્નાયુપેશીમાં અજારક શ્વસન: ગ્લુકોઝ $\rightarrow$ પાયરૂવેટ $\rightarrow$ લેક્ટિક એસિડ + ઊર્જા.

આમ, ધોરણ 10 વિજ્ઞાનના પ્રથમ ચાર પ્રકરણોમાં અને તેની પ્રવૃત્તિઓ-સ્વાધ્યાયમાં આવતી તમામ પ્રક્રિયાઓ આ યાદીમાં સંપૂર્ણપણે આવરી લેવામાં આવી છે!

Leave a Comment Cancel Reply