માઇક્રોટીચિંગ – Microteaching

૫.૧ પ્રસ્તાવના (Introduction)

વિજ્ઞાન અને શિક્ષણનો સમન્વય: સામાન્ય રીતે વિજ્ઞાન શિક્ષણ એટલે વિજ્ઞાન અને શિક્ષણશાસ્ત્રનો જુદા-જુદા સ્તરે થતો સમન્વય (મેળ કે જોડાણ). વિજ્ઞાનના મૂલ્યોને બાળકોના જીવનમાં ઉતારવા, તેમનું સાચું માણસ તરીકે ઘડતર કરવું અને તેમનો સર્વાંગી (બધી જ દિશાનો) વિકાસ કરવો એ જ વિજ્ઞાનના અધ્યાપનનો (ભણાવવાનો) સાચો હેતુ છે.
ભણાવવા માટેની બે મુખ્ય બાબતો: કોઈપણ વિષયને સફળતાપૂર્વક ભણાવવા માટે શિક્ષકે બે પ્રશ્નોના જવાબો સ્પષ્ટ રાખવા પડે છે:
1. શા માટે શીખવવું? (Why to teach?): જે શિક્ષણના મુખ્ય હેતુઓ અને ઉદ્દેશ્યો દર્શાવે છે.
2. શું શીખવવું? (What to teach?): જે ભણાવવાનું પાઠ્યપુસ્તકનું વિષયવસ્તુ દર્શાવે છે.
શિક્ષકની સજ્જતા: વિષયવસ્તુ તો સરકાર નક્કી કરે છે, પરંતુ તેને વર્ગખંડમાં બાળકો સુધી સાચી રીતે પહોંચાડવા માટે શિક્ષકે ઘણી બધી ભણાવવાની પદ્ધતિઓ, પ્રયુક્તિઓ (નાની યુક્તિઓ) અને યોગ્ય અભિગમો શીખવા પડે છે. આ માટે શિક્ષકે પાયાની બાબતોની ખાસ તાલીમ મેળવીને સજ્જ (તૈયાર અને સક્ષમ) બનવું પડે છે. માઇક્રોટીચિંગ એ શિક્ષકને ક્લાસરૂમમાં ભણાવવા માટે સક્ષમ બનાવતી આવી જ એક અતિ મહત્વની પાયાની તાલીમ છે.

૫.૩ માઇક્રોટીચિંગનો ઇતિહાસ (History of Microteaching)

શિક્ષણ ક્ષેત્રે ટેકનોલોજીનો પ્રવેશ: વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજીના વિકાસની સાથે શિક્ષણના ક્ષેત્રમાં પણ ક્રાંતિ આવી છે. વર્ગખંડમાં ભણાવવાના કાર્યને વધુ રસપ્રદ અને કૌશલ્યપૂર્ણ બનાવવા માટે શિક્ષણવિદોએ નવી-નવી પ્રવિધિઓ (ખાસ વૈજ્ઞાનિક ટેકનિકો) વિકસાવી છે. આવી જ એક અદ્યતન (એકદમ નવી અને આધુનિક) ટીચર ટ્રેનિંગ ટેકનિક એટલે ‘માઇક્રોટીચિંગ’ (સૂક્ષ્મ અધ્યાપન).
વિશ્વમાં ઉદ્ભવ (૧૯૬૧): માઇક્રોટીચિંગના ખ્યાલનો ઉદ્ભવ ઈ.સ. ૧૯૬૧ માં અમેરિકાની કેલિફોર્નિયામાં આવેલી જગપ્રસિદ્ધ સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી (Stanford University) માં થયો હતો.
શબ્દપ્રયોગ (૧૯૬૩): આ યુનિવર્સિટીના જાણીતા પ્રોફેસર ડ્વાઇટ એલને (Dwight W. Allen) ઈ.સ. ૧૯૬૩ માં વિશ્વમાં સૌપ્રથમ વાર ‘માઇક્રોટીચિંગ’ શબ્દનો પ્રયોગ કર્યો હતો. તેમણે તેમના સાથીદારો સાથે મળીને ૧૯૬૪-૬૫ માં એક માઇક્રોક્લિનિક (ખાસ ટ્રેનિંગ લેબ) પણ શરૂ કરી હતી.
મુખ્ય શોધ: ૧૯૬૬ થી ૧૯૬૯ દરમિયાન આ ખ્યાલ પર ઘણું સંશોધન થયું અને સાબિત થયું કે માઇક્રોટીચિંગ એ ભણાવવાની કોઈ ‘પદ્ધતિ’ (Method) નથી, પરંતુ ભણાવવા માટેના જરૂરી કૌશલ્યો પ્રાપ્ત કરવાની એક સરસ પ્રક્રિયા (Process) છે.
ભારતમાં અમલ (૧૯૭૬): ભારતમાં સૌપ્રથમ વડોદરાની મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટી (M.S. University, Baroda) ના CASE (Centre of Advanced Study in Education) માં એક વર્ષ માટે અને અબોહર (પંજાબ) ની એક ટ્રેનિંગ કોલેજમાં બે વર્ષ માટે પ્રાયોગિક ધોરણે તેનો ઉપયોગ થયો. તેના ઉત્તમ પરિણામો જોઈને, ઈ.સ. ૧૯૭૬ થી દેશભરની તમામ પ્રશિક્ષણ કોલેજોમાં (B.Ed. કોલેજોમાં) માઇક્રોટીચિંગનો કાયમી અભ્યાસક્રમમાં સમાવેશ કરવામાં આવ્યો.

૫.૪ માઇક્રોટીચિંગની સંકલ્પના (Concept of Microteaching)

સાદો અર્થ: ‘માઇક્રો’ એટલે અત્યંત સૂક્ષ્મ કે નાનું અને ‘ટીચિંગ’ એટલે ભણાવવું. આથી, માઇક્રોટીચિંગનો અર્થ ‘સૂક્ષ્મ અધ્યાપન’ થાય છે.
સરળ સમજૂતી: પરંપરાગત વર્ગખંડમાં ભણાવવું એ બહુ ગૂંચવણભર્યું કામ છે, કારણ કે ત્યાં ૪૦-૫૦ બાળકો હોય છે, ૩૫ મિનિટનો સમય હોય છે અને આખો પાઠ ભણાવવાનો હોય છે. માઇક્રોટીચિંગ એ વર્ગશિક્ષણની આ બધી જ જટિલતાઓને (અઘરી બાબતોને) સાવ સરળ બનાવી દે છે. તે વર્ગ શિક્ષણની એક લઘુ આવૃત્તિ (Miniaturised classroom teaching) છે.
ત્રણ અતિ મહત્વના ઘટાડા: માઇક્રોટીચિંગમાં નીચેની ત્રણ બાબતો અતિ મર્યાદિત (નાની) કરી દેવાય છે:
1. ક્લાસનું કદ: ક્લાસમાં માત્ર ૫ થી ૧૦ વિદ્યાર્થીઓ જ બેસે છે (સામાન્ય રીતે ટ્રેનિંગ લેતા અન્ય સાથી મિત્રો જ વિદ્યાર્થીઓ બને છે).
2. પાઠનો સમય: ભણાવવાનો સમય માત્ર ૫ થી ૧૦ મિનિટ નો હોય છે.
3. પાઠ્યવસ્તુનો મુદ્દો: કોઈ આખો પાઠ નહીં, પણ માત્ર એક જ નાનો ખ્યાલ (કોન્સેપ્ટ કે વ્યાખ્યા) ભણાવવાની હોય છે.

૫.૪.૧ માઇક્રોટીચિંગની વ્યાખ્યાઓ (Definitions):

ડ્વાઇટ એલનના મતે: “માઇક્રોટીચિંગ એ વર્ગના કદ અને સમયની દૃષ્ટિએ માપી શકાય તેવી અતિ ટૂંકી અધ્યાપન પ્રક્રિયા છે.”
એલન અને ઇવના મતે: “માઇક્રોટીચિંગ એ નિયંત્રિત પરિસ્થિતિમાં કોઈ એક ચોક્કસ ભણાવવાના વર્તન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જેથી એક સમયે માત્ર એક જ કૌશલ્યમાં પૂરી નિપુણતા (પારંગતતા) મેળવીને જ બીજા કૌશલ્ય તરફ આગળ વધી શકાય.”
ડૉ. પાસી અને શાહના મતે: “કેટલાક અધ્યાપન કૌશલ્યો (જેમ કે પ્રશ્નો પૂછવા, શ્યામફલક એટલે કે બ્લેકબોર્ડ કાર્ય કરવું, ઉદાહરણો આપવા વગેરે) નો ઝડપી વિકાસ કરવા માટે માઇક્રોટીચિંગ એ અત્યંત અસરકારક પ્રયુક્તિ છે.”

૫.૪.૨ માઇક્રોટીચિંગના મુખ્ય લક્ષણો (Characteristics):

જ્હોન ઈ. મીયરના જણાવ્યા મુજબ માઇક્રોટીચિંગના મુખ્ય લક્ષણો નીચે મુજબ છે:

તે નાના સ્તરે ચાલતો વાસ્તવિક શિક્ષણનો જ ઉત્તમ નમૂનો છે.
તેનાથી તાલીમાર્થી શિક્ષકના ભણાવવાના વર્તનનું બહુ બારીકાઈથી અને તટસ્થ અવલોકન (નિરીક્ષણ) શક્ય બને છે.
તેમાં એક સમયે માત્ર એક જ નાનો શૈક્ષણિક મુદ્દો ભણાવવાનો હોય છે.
તેમાં એક સમયે માત્ર એક જ ભણાવવાના કૌશલ્યનો (દા.ત. પ્રશ્નોત્તરી કૌશલ્ય) જ મહાવરો (પ્રેક્ટિસ) કરવાનો હોય છે.
વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા મર્યાદિત (૫ થી ૭ વિદ્યાર્થી) હોય છે.
ભણાવવાનો સમયગાળો ઘણો ટૂંકો (૫ થી ૭ મિનિટ) હોય છે.
ભણાવવાની ક્રિયાનું વીડિયો રેકોર્ડિંગ અથવા ઓબ્ઝર્વેશન શીટ (નિરીક્ષણ પત્રક) દ્વારા આંકડાકીય અને ગુણાત્મક પૃથ્થકરણ (સાચું એનાલિસિસ) શક્ય બને છે, જેથી શિક્ષક પોતાની ભૂલો પોતે જ જોઈને સુધારી શકે છે.

૫.૫ માઇક્રોટીચિંગના સોપાનો અને ચક્ર (Steps & Cycle of Microteaching)

તાલીમાર્થી શિક્ષક સીધો સાચા ક્લાસમાં ભણાવવા જાય તે પહેલાં, કૃત્રિમ પરિસ્થિતિમાં (સિમ્યુલેશનમાં) આખી પ્રેક્ટિસ કરે છે. માઇક્રોટીચિંગના મહાવરા માટે એક આખું ચક્ર (Cycle) બને છે, જે નીચે મુજબના પગથિયાં દ્વારા પૂરું થાય છે:

માઇક્રોટીચિંગ ચક્રના પગથિયાં (Steps):
1. કૌશલ્યની પસંદગી અને સૈદ્ધાંતિક જ્ઞાન: સૌપ્રથમ કયું કૌશલ્ય (દા.ત. બોર્ડ વર્ક કરવાનું કૌશલ્ય) શીખવું છે તે નક્કી કરી તેની થિયરી સમજવી.
2. નિદર્શન પાઠ (Demonstration Lesson) નું અવલોકન: કોલેજના પ્રોફેસર તે કૌશલ્યનો ઉપયોગ કરીને ક્લાસમાં નમૂનાનો ડેમો પાઠ આપે છે, તાલીમાર્થીઓ તેનું ઝીણવટભર્યું અવલોકન કરે છે.
3. સૂક્ષ્મ પાઠનું આયોજન (Micro Lesson Planning): તાલીમાર્થી પોતાના પ્રોફેસરના માર્ગદર્શન હેઠળ ૫ થી ૧૦ મિનિટનો એક નાનકડો પાઠ (લેસન પ્લાન) ડાયરીમાં તૈયાર કરે છે.
4. શિક્ષણ આપવું (Teach Session – ૬ મિનિટ): તાલીમાર્થી પોતાના ૫ થી ૧૦ સાથી મિત્રોના જૂથ સમક્ષ ૬ મિનિટ માટે તે પાઠ ભણાવે છે. નિરીક્ષક પ્રોફેસર પાછળ બેસીને તેના કૌશલ્યની ચકાસણી કરે છે.
5. પ્રતિપોષણ મેળવવું (Feedback Session – ૬ મિનિટ): પાઠ પૂરો થતાં જ નિરીક્ષક અને મિત્રો ભેગા મળીને તાલીમાર્થીને તેની ભૂલો અને ખૂબીઓ (પ્રતિપોષણ [ફીડબેક]) મુક્ત મને જણાવે છે.
6. પુનઃ આયોજન કરવું (Re-plan Session – ૧૨ મિનિટ): મળેલા ફીડબેકના આધારે તાલીમાર્થી પોતાની ભૂલો સુધારીને એ જ પાઠનું ફરીથી નવું આયોજન કરે છે.
7. પુનઃ શિક્ષણ આપવું (Re-teach Session – ૬ મિનિટ): સુધારેલા પાઠને તે જ કૌશલ્ય સાથે, વિદ્યાર્થીઓના બીજા જૂથ સમક્ષ ફરીથી ૬ મિનિટ માટે ભણાવે છે.
8. પુનઃ પ્રતિપોષણ મેળવવું (Re-feedback Session – ૬ મિનિટ): નિરીક્ષક ફરીથી પાઠનું મૂલ્યાંકન કરે છે કે આ વખતે ભૂલો સુધરી કે નહીં.

આ આખી પ્રક્રિયા ત્યાં સુધી ચાલુ રહે છે જ્યાં સુધી તાલીમાર્થી શિક્ષક તે ચોક્કસ કૌશલ્યમાં સંપૂર્ણ પારંગત (એક્સપર્ટ) ન થઈ જાય.

માઇક્રોટીચિંગ ચક્રનું ટાઇમ ટેબલ (કુલ ૩૬ મિનિટ):

આ આખા ચક્રનો સમય મનોવૈજ્ઞાનિક રીતે ૩૬ મિનિટ નક્કી થયેલો છે, જે નીચે મુજબ વહેંચાયેલો હોય છે:

શિક્ષણ (Teach): ૬ મિનિટ
પ્રતિપોષણ (Feedback): ૬ મિનિટ
પુનઃ આયોજન (Re-plan): ૧૨ મિનિટ
પુનઃ શિક્ષણ (Re-teach): ૬ મિનિટ
પુનઃ પ્રતિપોષણ (Re-feedback): ૬ મિનિટ
કુલ ચક્રનો સમય = ૩૬ મિનિટ

ખૂબ સરસ! અગાઉ આપણે માઇક્રોટીચિંગના ઇતિહાસ અને સંકલ્પનાની સરસ ચર્ચા કરી. પીડીએફના એકમ-૫ ના પેજ નંબર ૭ અને ૮ પર આપેલા માઇક્રોટીચિંગ (સૂક્ષ્મ અધ્યાપન) ના ૫ મુખ્ય સોપાનો (તબક્કાઓ) ની સંપૂર્ણ, વિગતવાર અને સાદી ભાષામાં સમજૂતી નીચે મુજબ છે, જેથી તમારે પુસ્તક ખોલવાની પણ જરૂર નહીં પડે:

માઇક્રોટીચિંગના ૫ મુખ્ય સોપાનો (Five Stages of Microteaching)

તાલીમાર્થી શિક્ષક જ્યારે સાચા વર્ગખંડમાં ભણાવવા જાય, તે પહેલાં તેણે કૃત્રિમ પરિસ્થિતિમાં (સિમ્યુલેશનમાં) આ પાંચ તબક્કાઓમાંથી પસાર થઈને કૌશલ્યો મેળવવાના હોય છે:

૧. શિક્ષણનો તબક્કો (Teach Session)

અર્થ અને સમજ: આ માઇક્રોટીચિંગનું સૌથી પહેલું પગથિયું છે. આ તબક્કામાં તાલીમાર્થીઓને જે-તે કૌશલ્ય (દા.ત. પ્રશ્નો પૂછવાનું કૌશલ્ય) વિશેની સૈદ્ધાંતિક અને વ્યવહારિક સમજ આપવામાં આવે છે. ત્યારબાદ, કોલેજના અધ્યાપક પોતે એક નમૂનાનો ડેમો પાઠ (નિદર્શન પાઠ) આપે છે, જેનું તાલીમાર્થીઓ ખૂબ જ બારીકાઈથી અવલોકન કરે છે.
પાઠનું આયોજન: આ અવલોકન પછી તાલીમાર્થી પોતાના અધ્યાપકના માર્ગદર્શન હેઠળ ૫ થી ૧૦ મિનિટનો એક નાનકડો પાઠ (Micro Lesson Plan) પોતાની ડાયરીમાં તૈયાર કરે છે.
શિક્ષણ આપવું: પાઠ તૈયાર થયા પછી તાલીમાર્થી વર્ગ સમક્ષ ભણાવવા માટે ઊભો થાય છે. તે પોતાના જ સાથી મિત્રોમાંથી ૫ થી ૧૦ વિદ્યાર્થીઓનું જૂથ પસંદ કરે છે. ભણાવવા માટેનું વિષયવસ્તુ એકદમ નાનું (માત્ર એક જ નાનો ખ્યાલ કે વ્યાખ્યા) રાખવામાં આવે છે અને ભણાવવાનો સમય ૫ થી ૧૦ મિનિટનો હોય છે.
ઝીણવટભર્યું નિરીક્ષણ: તાલીમાર્થી જ્યારે ભણાવતો હોય ત્યારે કોલેજના અધ્યાપક અને સાથી મિત્રો પાછળ બેસીને તેના ભણાવવાના કૌશલ્યનું બારીકાઈથી નિરીક્ષણ કરે છે. જો સગવડ હોય તો આ માટે વીડિયો ટેપ રેકોર્ડર (VTR) અથવા સામાન્ય ટેપ રેકોર્ડર (TR) નો ઉપયોગ થાય છે, નહીંતર અગાઉથી તૈયાર રાખેલા ‘નિરીક્ષણ પત્રક’ માં તાલીમાર્થીના પ્રદર્શનની નોંધ કરાય છે. પાઠ પૂરો થવાની ૧ મિનિટ પહેલાં નિરીક્ષક આંગળી ઊંચી કરીને સમયની ચેતવણી આપે છે.

૨. પ્રતિપોષણનો તબક્કો (Feedback or Critique Session)

ભૂલો અને ખૂબીઓની ચર્ચા: તાલીમાર્થીનો પાઠ (શિક્ષણ કાર્ય) પૂરો થતાં જ નિરીક્ષક અધ્યાપક અને સાથી મિત્રો ભેગા મળીને તાલીમાર્થીને તેનું પ્રતિપોષણ (Feedback) આપે છે.
સુધારા માટે માર્ગદર્શન: આ તબક્કામાં તાલીમાર્થીને તેની નબળાઈઓ, તેણે કરેલી ભૂલો અને તેની ખૂબીઓ વિશે ખૂબ જ ખુલ્લા મને ચર્ચા કરીને જણાવવામાં આવે છે. નિરીક્ષણ પત્રકના આધારે તાલીમાર્થીને કયા કૌશલ્યના કયા ઘટકમાં સુધારો કરવાની જરૂર છે તેનું સાચું અને દિશાચૂક વગરનું માર્ગદર્શન આપવામાં આવે છે.

૩. પુનઃ આયોજનનો તબક્કો (Replan Session)

નવું પ્લાનિંગ: આ માઇક્રોટીચિંગનો ત્રીજો તબક્કો છે, જેનો સમયગાળો ૧૨ થી ૧૫ મિનિટનો નક્કી થયેલો હોય છે.
ભૂલો સુધારવી: પ્રથમ પાઠ ભણાવ્યા પછી અધ્યાપક અને મિત્રો તરફથી જે પ્રતિપોષણ (ભૂલો અને સુધારાના મુદ્દા) મળ્યા હોય, તેને ધ્યાનમાં રાખીને તાલીમાર્થી પોતાના એ જ પાઠનું જરૂરી સુધારા-વધારા સાથે ફરીથી નવું આયોજન (પુનઃ આયોજન) કરે છે.
સમયનો સદુપયોગ: તાલીમાર્થી જ્યારે આ ૧૨ થી ૧૫ મિનિટમાં નવું આયોજન કરતો હોય, ત્યારે વર્ગખંડમાં નિરીક્ષક અધ્યાપક બીજા કોઈ તાલીમાર્થીનો પ્રથમ અને બીજો તબક્કો (શિક્ષણ અને પ્રતિપોષણ) પૂરો કરાવી લે છે જેથી સમયનો બગાડ થતો નથી.

૪. પુનઃ શિક્ષણનો તબક્કો (Reteach Session)

ફરીથી ભણાવવું: આ માઇક્રોટીચિંગનો ચોથો તબક્કો છે. આ તબક્કામાં તાલીમાર્થી પુનઃ આયોજન કરેલા એ જ પાઠને વિદ્યાર્થીઓના બીજા જૂથ (અથવા સાથી મિત્રોના બીજા ગ્રુપ) સમક્ષ એ જ કૌશલ્ય અજમાવીને ફરીથી ભણાવે છે.
વૈવિધ્યતા: જો તાલીમાર્થી ઈચ્છે અને બીજો કોઈ નવો મુદ્દો પસંદ કરે, તો તે જ જૂથ સમક્ષ પણ પુનઃ શિક્ષણનું કાર્ય કરી શકે છે.

૫. પુનઃ પ્રતિપોષણનો તબક્કો (Refeedback Session)

આખરી મૂલ્યાંકન: આ માઇક્રોટીચિંગનું પાંચમું અને છેલ્લું સોપાન છે, જેનો સમયગાળો સામાન્ય રીતે ૬ થી ૮ મિનિટનો હોય છે.
સાચી ચકાસણી: પુનઃ શિક્ષણના પાઠને ધ્યાનમાં રાખીને નિરીક્ષક અધ્યાપક તાલીમાર્થીને ફરીથી પ્રતિપોષણ આપે છે. આમાં એ ચકાસવામાં આવે છે કે અગાઉના પાઠમાં જે ભૂલો પકડાઈ હતી તે આ સુધારેલા પાઠમાં દૂર થઈ છે કે નહીં, અને તાલીમાર્થી તે ચોક્કસ કૌશલ્યમાં પ્રભુત્વ (પારંગતતા) મેળવી શક્યો છે કે નહીં.

અતિ મહત્વનો નીચોડ:
આ પાંચેય સોપાનો મળીને માઇક્રોટીચિંગનું આખું ચક્ર (Microteaching Cycle) બને છે. જ્યાં સુધી તાલીમાર્થી શિક્ષકમાં અપેક્ષિત શૈક્ષણિક કૌશલ્ય સાચી રીતે ન ખીલે, ત્યાં સુધી આ ચક્ર વારંવાર ચલાવવામાં આવે છે.