૧. અધ્યાપન કૌશલ્ય એટલે શું? (સાદો અર્થ અને વ્યાખ્યા)
- શિક્ષકનું વર્તન: જ્યારે શિક્ષક વર્ગખંડમાં ભણાવે છે, ત્યારે વિદ્યાર્થીઓના વર્તનમાં અપેક્ષિત પરિવર્તન (ઇચ્છિત ફેરફાર) લાવવા માટે તે ઘણી બધી નાની-મોટી ક્રિયાઓ અને પ્રતિક્રિયાઓ કરે છે. આ ક્રિયાઓને શિક્ષકનું ‘અધ્યાપન વર્તન’ કહેવાય છે.
- વિવિધ વર્તનોનો સમૂહ: વર્ગખંડમાં શિક્ષક જે પણ પ્રવૃત્તિઓ કરે છે, જેમ કે:
- કથન કરવું (ભણાવતી વખતે વિષયની રજૂઆત કરવી)
- પ્રશ્નો પૂછવા
- શ્યામફલક (કાળું પાટિયું કે બ્લેકબોર્ડ) પર લખવું
- શૈક્ષણિક સાધનો (ચાર્ટ્સ કે મોડેલ) નો ઉપયોગ કરવો
- વિદ્યાર્થીઓના જવાબોને સ્વીકારીને પ્રોત્સાહન આપવું. આ તમામ ક્રિયાઓ ભાષા દ્વારા અથવા અશાબ્દિક (શારીરિક ઈશારાઓ કે હાવભાવ) રીતે કરવામાં આવે છે. આ તમામ શિક્ષકીય વર્તનો પાછળનો હેતુ બાળકોમાં યોગ્ય વર્તન પરિવર્તન લાવવાનો હોય છે, અને આ વર્તનોના વ્યવસ્થિત સમૂહને જ અધ્યાપન કૌશલ્ય (Teaching Skill) કહેવામાં આવે છે.
- સંપુટ (સમૂહ): અધ્યાપન એ કોઈ એક જ ક્રિયા નથી, પરંતુ તે જુદા-જુદા ઘણા બધા અધ્યાપન કૌશલ્યોનો એક સુંદર સંપુટ (ખાસ મેળવેલો સમૂહ કે કલેક્શન) છે. આ કૌશલ્યોને લીધે જ ભણાવવાનું કાર્ય ખૂબ જ સરળ, સુવ્યવસ્થિત અને પ્રભાવશાળી બને છે. તેને વ્યાખ્યાયિત કરી શકાય છે, વર્ગમાં તેનો અમલ કરી શકાય છે, તેનું અવલોકન કરી શકાય છે અને તેનું મૂલ્યાંકન પણ થઈ શકે છે.
૨. વડોદરાની CASE દ્વારા તારવવામાં આવેલા ૨૨ કૌશલ્યો માઇક્રોટીચિંગ પ્રયુક્તિના સંદર્ભમાં, વડોદરાની જાણીતી સંસ્થા CASE (CASE [Centre of Advanced Study in Education – એડવાન્સ સ્ટડી ઇન એજ્યુકેશન સેન્ટર]) દ્વારા સંશોધન કરીને વર્ગશિક્ષણ માટે ઉપયોગી એવા કુલ ૨૨ (બાવીસ) અધ્યાપન કૌશલ્યો તારવવામાં આવ્યા છે.
આ બાવીસેય કૌશલ્યોની યાદી નીચે મુજબ છે:
- વિષયાભિમુખ કૌશલ્ય અથવા પ્રસ્તાવના કૌશલ્ય (Set Induction): પાઠની શરૂઆત પ્રસ્તાવના દ્વારા બાળકોના પૂર્વજ્ઞાન સાથે જોડીને રસપ્રદ રીતે કરવાની આવડત.
- પ્રશ્ન પ્રવાહિતા કૌશલ્ય (Fluency in Questioning): વ્યાકરણની દૃષ્ટિએ સાચા, ટૂંકા અને વિષયને સુસંગત પ્રશ્નો પૂછવાની આવડત.
- સુદ્રઢિકરણ કૌશલ્ય (Skill of Reinforcement): વિદ્યાર્થીઓને પ્રોત્સાહિત કરવા માટે ‘શાબાશ’, ‘ખૂબ સરસ’ કહીને કે હસીને પ્રોત્સાહન પૂરું પાડવું.
- ઉદાહરણ કૌશલ્ય (Skill of Illustrating): અઘરા અને અસમૂર્ત (અમૂર્ત [મગજમાં ન બેસે તેવા અઘરા વિચારો]) ખ્યાલોને સરળ રોજિંદા ઉદાહરણોથી સમજાવવાની કળા.
- શ્યામફલક કાર્ય કૌશલ્ય (Skill of Using Blackboard): બ્લેકબોર્ડ પર સુંદર, મરોળદાર અક્ષરોમાં સ્વચ્છ અને વ્યવસ્થિત આકૃતિ કે નોંધ લખવાની આવડત.
- સ્પષ્ટીકરણ કૌશલ્ય (Skill of Explaining): કોઈપણ વૈજ્ઞાનિક ઘટના, ખ્યાલ કે સિદ્ધાંતને કડીબદ્ધ અને તાર્કિક રીતે સમજાવવાની આવડત.
- ઉત્તેજના પરિવર્તન કૌશલ્ય (Stimulus Variation): ભણાવતી વખતે અવાજમાં ચડાવ-ઉતાર કરવો, ક્લાસમાં હલનચલન કરવું અને હાવભાવ બદલવા જેથી બાળકોનું ધ્યાન જળવાઈ રહે.
- પ્રશ્ન ઊંડાણ કૌશલ્ય (Skill of Probing Questions): બાળક સાચો જવાબ ન આપી શકે ત્યારે તેને પ્રોત્સાહન આપી જવાબ સુધી લઈ જવા ઊંડાણપૂર્વકના પ્રશ્નો પૂછવા.
- પુનરાવર્તન કે મુદ્દાની સંલગ્નતા કૌશલ્ય (Skill of Achieving Closure): પાઠ પૂરો થાય ત્યારે બધી જ ચર્ચાઓને સાંકળીને છેલ્લું સુંદર તારણ કે સમીક્ષા આપવી.
- શાંતિ અને અશાબ્દિક સંજ્ઞા કૌશલ્ય (Skill of Silence & Non-verbal Cues): મોઢેથી બોલ્યા વગર માત્ર આંખ કે હાથના ઈશારાથી ક્લાસને સંકેત આપવો.
- ધ્યાનયુક્ત વર્તન ઓળખ કૌશલ્ય (Skill of Recognising Attending Behaviour): ક્લાસમાં કયું બાળક ધ્યાન આપે છે અને કોણ નથી આપતું તે ઓળખવાની કળા.
- વ્યાખ્યાન કૌશલ્ય (Skill of Lecturing): કોઈ વિષય પર વ્યવસ્થિત વક્તવ્ય કે ભાષણ આપવાની કુશળતા.
- પાઠગતિ કૌશલ્ય (Skill of Pacing the Lesson): પાઠને બહુ ઝડપથી કે બહુ ધીમેથી નહીં, પણ યોગ્ય સ્પીડમાં આગળ ધપાવવો.
- દૃશ્ય-શ્રાવ્ય સાધનો વાપરવાનું કૌશલ્ય (Skill of Using Audio-Visual Aids): પ્રોજેક્ટર, કોમ્પ્યુટર કે નકશાઓનો વર્ગમાં યોગ્ય સમયે અસરકારક ઉપયોગ કરવો.
- સ્વાધ્યાય આપવાનું કૌશલ્ય (Skill of Giving Assignments): બાળકોને ઘરેથી લખવા માટે રસપ્રદ અને વિચારવા પ્રેરે તેવું હોમવર્ક આપવું.
- ઉચ્ચ કક્ષાના પ્રશ્નો પૂછવાનું કૌશલ્ય (Skill of Using Higher Order Questions): બાળકોની તર્કશક્તિ અને બુદ્ધિ કસાય તેવા ઊંચા સ્તરના પ્રશ્નો પૂછવા.
- વર્ગ વ્યવસ્થા કૌશલ્ય (Skill of Classroom Management): ક્લાસમાં શાંતિ, વ્યવસ્થા અને સારું વાતાવરણ જાળવવું.
- બહુવિધ પ્રશ્ન કૌશલ્ય (Skill of Divergent Questions): જેના એક કરતાં વધુ જવાબો આવતા હોય તેવા સૃજનાત્મક પ્રશ્નો પૂછવાની આવડત.
- આયોજિત પુનરાવર્તન કૌશલ્ય (Skill of Planned Repetition): ભણેલી બાબતોનું વ્યવસ્થિત આયોજનપૂર્વક ફરીથી પુનરાવર્તન કરાવવું.
- પૂર્ણ અભિવ્યક્તિ કૌશલ્ય (Skill of Completeness of Communication): પોતાની વાત બાળકો સુધી અધૂરી ન રહેતાં પૂરેપૂરી રીતે પહોંચે તેમ સ્પષ્ટ બોલવું.
- અધ્યાપન હેતુલેખન કૌશલ્ય (Skill of Writing Instructional Objectives): ક્લાસમાં કયા હેતુઓ સિદ્ધ કરવા છે તે પહેલાંથી વ્યવસ્થિત રીતે નક્કી કરવા.
- વિદ્યાર્થી સહયોગ વૃદ્ધિ કૌશલ્ય (Skill of Increasing Pupil’s Participation): ભણાવતી વખતે બાળકો વધુમાં વધુ સક્રિય રહે અને પ્રવૃત્તિમાં ભાગ લે તેવું વાતાવરણ બનાવવું.
૩. છેલ્લો નીચોડ શિક્ષણકાર્યને ખરેખર પ્રભાવશાળી બનાવવા માટે તાલીમાર્થી શિક્ષકે આ તમામ કૌશલ્યો પોતાના વર્તનમાં આત્મસાત્ (પોતાની અંદર વણી લેવા કે અપનાવી લેવા) કરવા અત્યંત અનિવાર્ય છે. આપણા આ અભ્યાસક્રમમાં મુખ્ય સાત અધ્યાપન કૌશલ્યોનો જ વિગતવાર અભ્યાસ કરવાનો છે, જે આપણે આગળ સમજીશું.
૫.૭ વિષયાભિમુખ કૌશલ્ય (Skill of Set Induction)
માઇક્રોટીચિંગ અંતર્ગત વડોદરાની CASE સંસ્થા દ્વારા તારવવામાં આવેલા ૨૨ કૌશલ્યોમાં સૌથી પહેલું અને પાયાનું કૌશલ્ય ‘વિષયાભિમુખ કૌશલ્ય’ છે. જ્યારે શિક્ષક વર્ગખંડમાં કોઈ નવો પાઠ, નવો મુદ્દો કે વિષયાંગ ભણાવવાની શરૂઆત કરે છે, ત્યારે વિદ્યાર્થીઓને તે ભણવા માટે માનસિક રીતે તૈયાર કરવાની અને તેમનામાં જિજ્ઞાસા જગાડવાની કળા એટલે વિષયાભિમુખ કૌશલ્ય.
આ કૌશલ્યની તમામ પેટા-વિગતો સાવ સરળ ભાષામાં નીચે મુજબ છે:
૫.૭.૧ વિષયાભિમુખ કૌશલ્યનો અર્થ અને સંકલ્પના (Meaning & Concept)
- અર્થ: શિક્ષક જે વિષય, વિષયાંગ (ભણાવવાનો મુખ્ય મુદ્દો) કે પાઠ ભણાવવાના હોય, તેના તરફ વિદ્યાર્થીઓને અભિમુખ (જે-તે વિષય તરફ ધ્યાન ખેંચવું તે) અને અભિપ્રેરિત (ભણવા માટે અંદરથી ઉત્સાહિત કરવા તે) કરવાના કૌશલ્યને વિષયાભિમુખ કૌશલ્ય કહે છે.
- પૂર્વજ્ઞાન સાથે જોડાણ: કોઈપણ નવી બાબત ભણાવતી વખતે તેની શરૂઆત સાવ સરળ, કુદરતી અને રસપ્રદ હોવી જોઈએ. આ માટે શિક્ષકે વિદ્યાર્થીઓના પૂર્વજ્ઞાન (બાળક અગાઉથી જે બાબતો જાણે છે તે) અને પૂર્વાનુભવોને ધ્યાનમાં રાખીને નવા વિષયની શરૂઆત કરવી જોઈએ. આનાથી વિદ્યાર્થી નવું જ્ઞાન મેળવવા તત્પર (તૈયાર) બને છે અને વર્ગખંડમાં જિજ્ઞાસાનું સુંદર વાતાવરણ ઊભું થાય છે.
- અન્ય કૌશલ્યોનું જોડાણ: આ કૌશલ્ય પર મજબૂત પકડ મેળવવા માટે શિક્ષકને પ્રશ્નોત્તરી કૌશલ્ય, સ્પષ્ટીકરણ, સુદ્રઢિકરણ (પ્રોત્સાહન આપવું તે) અને ઉત્તેજના પરિવર્તન (હાવભાવ બદલવા) વગેરે કૌશલ્યોનો પણ યોગ્ય ઉપયોગ કરતા આવડવું જોઈએ.
૫.૭.૨ વિષયાભિમુખ કૌશલ્યના હેતુઓ (Objectives)
આ કૌશલ્યનો ઉપયોગ કરવા પાછળના મુખ્ય હેતુઓ નીચે મુજબ છે:
- વિદ્યાર્થીઓને નવું જ્ઞાન કે માહિતી મેળવવા માટે તત્પર (માનસિક રીતે સજ્જ) બનાવી શકાય છે.
- શિક્ષક જે પાઠ કે મુદ્દો ભણાવવાના છે, તેના સંદર્ભમાં વિદ્યાર્થીઓ સાથે જ્ઞાનાત્મક સ્તરે (બૌદ્ધિક રીતે) સાચો સંબંધ બાંધી શકે છે.
- વિદ્યાર્થીઓનું પૂર્વજ્ઞાન ચકાસીને તેનું નવા જ્ઞાન સાથે અનુસંધાન (મેળ કે જોડાણ) કરી શકાય છે.
- વિદ્યાર્થીઓને કયું નવું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવાનું છે તેનો એકદમ સ્પષ્ટ ખ્યાલ આવી જાય છે.
- વિદ્યાર્થીના મનમાં રહેલા પૂર્વજ્ઞાન અને મેળવવાના નવા જ્ઞાન વચ્ચેનું અંતર ઘટાડી શકાય છે.
- વિદ્યાર્થીઓને વર્ગ વ્યવહારમાં (ક્લાસની ચર્ચા કે પ્રવૃત્તિઓમાં) સક્રિય રીતે ભાગ લેવાની તક મળે છે.
- વિદ્યાર્થીઓ સાવ સરળતાથી નવું જ્ઞાન મેળવી શકે છે.
૫.૭.૩ વિષયાભિમુખ કૌશલ્યના ઘટકો (Components)
આ કૌશલ્યને યોગ્ય રીતે અપનાવવા માટે શિક્ષકના વર્તનને બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે:
- ઇચ્છનીય વર્તનો (શિક્ષકે કરવા લાયક સારા કાર્યો)
- પૂર્વ જ્ઞાન નો ઉપાયોગ
- યોગ્ય પ્રયુક્તિ નો ઉપાયોગ
- અનિચ્છનીય વર્તનો (શિક્ષકે ટાળવા જેવા નબળા કાર્યો).
(A) ઇચ્છનીય વર્તનો (Desirable Behaviors – કરવા લાયક કાર્યો):
શિક્ષક વિદ્યાર્થીઓના અગાઉના જ્ઞાનને નવા પાઠ સાથે જોડવા માટે નીચેની વિવિધ રસપ્રદ પ્રયુક્તિઓનો (યુક્તિઓનો) ઉપયોગ કરી શકે છે:
- પ્રશ્નોત્તરી: અગાઉ ભણેલી બાબતો પરથી સાદા પ્રશ્નો પૂછવા.
- ઉદાહરણ કે દૃષ્ટાંત: રોજિંદા જીવનના સરસ ઉદાહરણો ક્લાસ સમક્ષ રજૂ કરવા.
- કથન: વિષયની આસપાસની કોઈ મજેદાર ટૂંકી રજૂઆત કરવી.
- વ્યાખ્યા કે વર્ણન: કોઈ બાબતનું સુંદર અને આકર્ષક વર્ણન કરવું.
- નાટ્યીકરણ કે રોલ પ્લે: વિદ્યાર્થીઓ પાસે નાનો અભિનય કે સંવાદ રજૂ કરાવવો.
- વાર્તા કે કાવ્ય પંક્તિ: કોઈ રસપ્રદ વાર્તા કહેવી અથવા સુંદર કવિતા ગાવી.
- દૃશ્ય-શ્રાવ્ય સાધનો કે પ્રયોગ: ક્લાસમાં કોઈ ચાર્ટ, મોડેલ, પ્રોજેક્ટર પર વિડીયો બતાવવો અથવા ટેબલ પર નાનો આકર્ષક પ્રયોગ કરી બતાવવો.
નોંધ: શિક્ષકે વિદ્યાર્થીઓની ઉંમર, બુદ્ધિશક્તિ (પરિપક્વતા) અને રસ-રૂચિને ધ્યાનમાં રાખીને જ આ પ્રયુક્તિઓ પસંદ કરવી જોઈએ. પ્રાથમિક શાળાના નાના બાળકો માટે વાર્તા, કથન, કાવ્યગાન કે પ્રશ્નોત્તરી વધુ અનુકૂળ રહે છે.
(B) અનિચ્છનીય વર્તનો (Undesirable Behaviors – ટાળવા જેવા કાર્યો):
નવા પાઠની શરૂઆત કરતી વખતે શિક્ષકે નીચેની બે બાબતો ક્યારેય કરવી જોઈએ નહીં:
1. સાતત્યભંગનું વર્તન (Break in Continuity):
ભણાવવાની ક્રમિકતા અને તાર્કિક લિંક (જોડાણ) તૂટી જવી તેને સાતત્યભંગ કહે છે. આ ત્યારે થાય છે જ્યારે:
- શિક્ષક પાઠની શરૂઆતમાં કોઈપણ તાર્કિક ક્રમ (સાચી ગોઠવણી) વગર ગમે તેમ આડાઅવળા પ્રશ્નો પૂછે.
- શિક્ષક અગાઉ પૂછેલા પ્રશ્ન કે રજૂઆત સાથે બિલકુલ મેળ ન ખાતો હોય તેવો બીજો અસંબંધિત પ્રશ્ન પૂછી બેસે.
- પૂછેલા પ્રશ્નો પાઠના મુખ્ય હેતુ સાથે સુસંગત (જોડાયેલા) ન હોય.
આવા અતાર્કિક વિચારો અને ક્રમ વગરના પ્રશ્નોથી વિદ્યાર્થીઓ મૂંઝવણમાં મુકાઈ જાય છે અને તેમનું ધ્યાન ભંગ થાય છે.
2. કૃત્રિમ રીતે મથાળું (શીર્ષક) કઢાવવું (Forcing the Title Artificially):
શિક્ષકે પાઠના હાર્દ કે મુખ્ય સંકલ્પનાને સમજાવ્યા વગર, માત્ર બ્લેકબોર્ડ પર પાઠનું નામ (શીર્ષક) લખવા માટે જ બળજબરીપૂર્વક કે પરાણે ક્લાસમાંથી ઉત્તરો કઢાવવા જોઈએ નહીં. તેના બદલે પૂર્વજ્ઞાનનો એવો સાહજિક ઉપયોગ કરવો જોઈએ જેથી વિદ્યાર્થીઓ આપોઆપ જ પાઠના મુખ્ય વિષય તરફ દોરાઈ જાય.
૫.૭.૬ વિષયાભિમુખ કૌશલ્યનો માઇક્રોપાઠ (Micro-lesson Plan)
અહીં ધોરણ-૯ ના વિજ્ઞાન વિષયના એકમ ‘તત્વોનું આવર્તનીય વર્ગીકરણ’ પર આધારિત વિષયાભિમુખ કૌશલ્યનો નમૂનાનો સૂક્ષ્મ પાઠ (Micro Lesson Plan) આપેલ છે:
- વિષય: વિજ્ઞાન
- ધોરણ: ૯
- વિષયાંગ: તત્વોનું આવર્તનીય વર્ગીકરણ
- સમય: ૫ થી ૧૦ મિનિટ
- હેતુઓ:
૧. તાલીમાર્થી વિષયાભિમુખ કૌશલ્ય કેળવે.
૨. વિદ્યાર્થીઓ તત્વોના આવર્તનીય વર્ગીકરણ એકમ તરફ અભિમુખ થાય.
પાઠની શરૂઆત અને પ્રવૃત્તિ:
શિક્ષક હસતાં મુખે ક્લાસમાં પ્રવેશ કરીને વિદ્યાર્થીઓનું અભિવાદન (નમસ્કાર) કરશે અને જરૂરી વર્ગ વ્યવસ્થા ગોઠવશે. ત્યારબાદ શિક્ષક રોલર બોર્ડ ચાર્ટ (R.B. Chart) પર લખેલું લખાણ વિદ્યાર્થીઓ પાસે વંચાવશે અને પૂર્વજ્ઞાન ચકાસવા માટે નીચે મુજબના પ્રશ્નો પૂછીને વિષયપ્રવેશ કરશે:
- શિક્ષક ચાર્ટ વંચાવે છે: “વિશ્વમાં અત્યાર સુધી ૧૧૪ તત્વો શોધાયેલા છે. આ દરેક તત્વો જુદા-જુદા ગુણધર્મો ધરાવે છે. તેથી દરેક તત્વોના ગુણધર્મો અને ઉપયોગિતા એકસાથે સમજવી મુશ્કેલ છે. જો તત્વોને તેના ગુણધર્મને આધારે વર્ગીકરણ કરવામાં આવે તો અભ્યાસ સરળ થઈ શકે…”
| ક્રમ | શિક્ષકની પ્રવૃત્તિ (પ્રશ્નો) | વિદ્યાર્થીની પ્રવૃત્તિ (અપેક્ષિત ઉત્તરો) | ઘટકનો ઉપયોગ (ઇચ્છનીય વર્તન) |
|---|---|---|---|
| ૧ | ઈ.સ. ૧૮૦૩ના સમયમાં તત્વોનું વર્ગીકરણ શેના આધારે થયું હતું? | પરમાણ્વીય દળ | પૂર્વજ્ઞાનનો યોગ્ય ઉપયોગ / પ્રશ્નોત્તરી |
| ૨ | ડોબરેનરે શેના આધારે તત્વોના વર્ગીકરણની શરૂઆત કરી? | રાસાયણિક ગુણધર્મો | પૂર્વજ્ઞાનનો યોગ્ય ઉપયોગ / પ્રશ્નોત્તરી |
| ૩ | ન્યુલેન્ડે તત્વોના વર્ગીકરણ માટે કયો નિયમ આપ્યો હતો? | અષ્ટકનો નિયમ | પૂર્વજ્ઞાનનો યોગ્ય ઉપયોગ / પ્રશ્નોત્તરી |
| ૪ | આધુનિક આવર્ત કોષ્ટકમાં તત્વોને શેના આધારે વર્ગીકરણ કરવામાં આવ્યું હતું? | પરમાણ્વીય ક્રમાંક | પૂર્વજ્ઞાનનો યોગ્ય ઉપયોગ / પ્રશ્નોત્તરી |
- હેતુ કથન: છેલ્લો ઉત્તર મળ્યા બાદ શિક્ષક બોર્ડ પર વિષયાંગની નોંધ કરશે અને પ્રેમપૂર્વક કહેશે: “તો વિદ્યાર્થી મિત્રો, આજે આપણે વિજ્ઞાન વિષયમાં ‘તત્વોનું આવર્તનીય વર્ગીકરણ’ એકમ વિશે વિગતવાર અને રસપ્રદ અભ્યાસ કરીશું.”
વિષયાભિમુખ માઇક્રોપાઠનું નિરીક્ષણ પત્રક (Observation Sheet)
નિરીક્ષક (અધ્યાપક અથવા સાથી તાલીમાર્થી) શિક્ષકનો પાઠ ચાલતો હોય ત્યારે પાછળ બેસીને તેના કૌશલ્યના ઘટકોનો ઉપયોગ કેટલી વાર થયો તેની આ પત્રકમાં નોંધ કરે છે.
નિરીક્ષણ પત્રકનું માળખું:
- ૧. ઇચ્છનીય વર્તનો (Desirable Behaviors) – ઉપયોગની આવૃત્તિ:
- પૂર્વજ્ઞાનનો યોગ્ય ઉપયોગ.
- પાઠના વિષય સાથે સુસંગતતા.
- યોગ્ય પ્રયુક્તિઓ (વાર્તા, પ્રયોગ, ચાર્ટ, પ્રશ્નો) નો સફળ ઉપયોગ.
- વિચારોમાં ક્રમિકતા અને સાતત્યની જાળવણી.
- ૨. અનિચ્છનીય વર્તનો (Undesirable Behaviors) – ઉપયોગની આવૃત્તિ (જે ટાળવી જોઈતી હતી):
- સાતત્યભંગના બનાવો (અસંબંધિત પ્રશ્નો પૂછવા).
- કૃત્રિમ રીતે મથાળું (શીર્ષક) કઢાવવું.
- ૩. સામાન્ય મૂલ્યાંકન સ્કેલ:
પાઠના અંતે નિરીક્ષક આ પત્રક દ્વારા શિક્ષકના પ્રદર્શનને નબળું, સાધારણ, મધ્યમ, સારું કે ઉત્તમ એમ અલગ-અલગ ગ્રેડ આપીને સુધારા માટે જરૂરી સૂચનો અને આખરી સહી કરે છે.
5.8 પ્રશ્ન પ્રવાહિતા કૌશલ્ય
પીડીએફમાં આપેલા મુદ્દા ૫.૮ (પ્રશ્ન પ્રવાહિતા કૌશલ્ય – Fluency in Questioning Skill) ની સંપૂર્ણ, અત્યંત વિગતવાર અને એકદમ સરળ ગુજરાતી ભાષામાં સમજૂતી નીચે મુજબ છે, જેથી તમારે આખો ટોપિક પુસ્તકમાંથી વાંચવો ન પડે:
૧. પ્રશ્ન પ્રવાહિતા કૌશલ્ય એટલે શું? અર્થ અને વ્યાખ્યા (Meaning of Fluency in Questioning)
- દ્વિધ્રુવી પ્રક્રિયા: શિક્ષણની પ્રક્રિયા એ દ્વિધ્રુવી પ્રક્રિયા (બે બાજુવાળી એટલે કે શિક્ષક અને વિદ્યાર્થી બંને સક્રિય રહે તેવી પ્રક્રિયા) છે. વર્ગખંડમાં માત્ર શિક્ષક જ બોલ્યા કરે અને ભણાવ્યા કરે તો શિક્ષણ કંટાળાજનક બને છે. તેથી, વિદ્યાર્થીઓને પણ ક્લાસમાં પૂરેપૂરા સક્રિય રાખવા માટે શિક્ષકે પ્રશ્નો પૂછવા ખૂબ જ જરૂરી છે.
- પરિપ્રશ્નનું ધાર્મિક અને ઐતિહાસિક મહત્વ: ભગવદ્ ગીતામાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે પણ અર્જુનને કહ્યું છે કે જ્ઞાન મેળવવાનો સૌથી મોટો અને ઉત્તમ માર્ગ ‘પરિપ્રશ્ન’ (આદરપૂર્વક પ્રશ્નો પૂછવા તે) છે. મહાન ફિલસૂફ સોક્રેટિસના સમયથી લઈને આજ દિન સુધી શિક્ષણમાં પ્રશ્નોત્તરી પ્રયુક્તિ (પ્રશ્નો પૂછવાની રીત) નો સૌથી વધુ ઉપયોગ થતો આવ્યો છે.
- સાચી વ્યાખ્યા: “ચોક્કસ નક્કી કરેલી સમય મર્યાદામાં, શિક્ષક દ્વારા વધુમાં વધુ ટૂંકા, એકદમ સ્પષ્ટ, ચાલતા પાઠને સુસંગત (બરાબર બંધબેસતા) અને વ્યાકરણની દૃષ્ટિએ શુદ્ધ પ્રશ્નો પૂછીને વિદ્યાર્થીઓ પાસેથી સાચા જવાબો મેળવવાની કુશળતા એટલે ‘પ્રશ્ન પ્રવાહિતા કૌશલ્ય’.”
૨. પ્રશ્ન પ્રવાહિતા કૌશલ્યનું શિક્ષણમાં મહત્વ (Importance of the Skill)
વર્ગખંડમાં સાચી રીતે પ્રશ્નો પૂછવાની કુશળતા મેળવવાથી શિક્ષકનું ભણાવવાનું કાર્ય ખૂબ જ આકર્ષક અને અસરકારક બને છે. તેનાથી નીચે મુજબના ૯ મોટા ફાયદા થાય છે:
- પૂર્વજ્ઞાનની ચકાસણી: વિદ્યાર્થીઓ નવો પાઠ ભણતા પહેલાં તે વિષય વિશે અગાઉથી કેટલું જાણે છે, તે પ્રશ્નો પૂછીને જાણી શકાય છે.
- ધ્યાન કેન્દ્રીકરણ: ક્લાસરૂમમાં ભણાવતી વખતે કોઈપણ ચોક્કસ મુદ્દા તરફ વિદ્યાર્થીઓનું ધ્યાન ઝડપથી ખેંચી શકાય છે.
- જિજ્ઞાસા જગાડવી: બાળકોમાં નવું જાણવાની તીવ્ર ઈચ્છા (જિજ્ઞાસા) જગાડી શકાય છે અને તેમને વિચારતા કરી શકાય છે.
- મૂલ્યાંકન: બાળકોએ ક્લાસમાં ચાલતો પાઠ કેટલો સમજ્યો છે તેની સાચી ચકાસણી (મૂલ્યાંકન) કરી શકાય છે.
- વર્ગ વ્યવહારમાં સુધારો: ક્લાસમાં ગેરશિસ્ત અટકે છે અને બાળકોમાં શિસ્ત જળવાઈ રહે છે.
- માનસિક શક્તિઓનો વિકાસ: વિદ્યાર્થીઓની તર્ક કરવાની શક્તિ (વિચારવાની શક્તિ) અને વિશ્લેષણાત્મક શક્તિ (વિગતોને જુદી પાડીને સમજવાની ક્ષમતા) ખીલે છે.
- સક્રિય ભાગીદારી: બાળકો માત્ર શાંત બેસીને સાંભળનારા (નિષ્ક્રિય શ્રોતા) રહેવાને બદલે ભણવાની પ્રક્રિયામાં સક્રિય રીતે ભાગ લે છે.
- કંટાળામાંથી મુક્તિ: સતત લાંબું ભાષણ આપવાની પદ્ધતિથી ક્લાસમાં ઊભો થતો કંટાળો સાવ દૂર થઈ જાય છે.
- ઉત્તમ શિક્ષણકાર્ય: અધ્યાપન કાર્ય (ભણાવવાનું કામ) સફળ અને જીવંત બને છે.
૩. પ્રશ્ન કૌશલ્યના પ્રકારો (Types of Questioning Skills)
શિક્ષણશાસ્ત્રમાં પ્રશ્ન કૌશલ્યને મુખ્ય ચાર ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે:
- પ્રશ્ન પ્રવાહિતા કૌશલ્ય (Fluency in Questioning): (જેનો આપણે અહીં વિગતવાર અભ્યાસ કરી રહ્યા છીએ).
- પ્રશ્ન ઊંડાણ કૌશલ્ય (Probing Questions): વિદ્યાર્થી જવાબ ન આપી શકે ત્યારે તેને ઈશારા કે પેટા પ્રશ્નો પૂછીને ઊંડાણમાંથી સાચો જવાબ કઢાવવો.
- બહુવિધ પ્રશ્ન કૌશલ્ય (Divergent Questions): જેના એકથી વધુ સૃજનાત્મક જવાબો આવી શકતા હોય તેવા પ્રશ્નો પૂછવા.
- ઉચ્ચ પ્રકારના પ્રશ્નો પૂછવાનું કૌશલ્ય (Higher Order Questions): બાળકોની ઉચ્ચ બૌદ્ધિક ક્ષમતા તપાસતા પ્રશ્નો પૂછવા.
૪. પ્રશ્ન પ્રવાહિતા કૌશલ્યના મુખ્ય ૩ ઘટકો (Components of the Skill)
પ્રશ્ન પ્રવાહિતા કેળવવા માટે મુખ્ય ત્રણ બાબતો પર ધ્યાન આપવું પડે છે:
- પ્રશ્નનું બંધારણ,
- પ્રશ્ન પૂછવાની સાચી પ્રક્રિયા,
- પ્રશ્ન નું ઉત્પાદન (ટાળવા જેવી બાબતો – ખામીયુક્ત (ભૂલવાળા) પ્રશ્નો)
(A) પ્રશ્નનું બંધારણ (Structure of Questions):
- ભાષાકીય શુદ્ધતા: પ્રશ્ન હંમેશા વ્યાકરણની દૃષ્ટિએ એકદમ સાચો અને શુદ્ધ હોવો જોઈએ. પ્રશ્નમાં ક્યારેય નકામા શબ્દો ઉમેરવા જોઈએ નહીં, નહિતર પ્રશ્ન બહુ લાંબો અને અસ્પષ્ટ બની જાય છે.
- નબળો પ્રશ્ન (ભૂલવાળો): “તમારામાંથી કોણ જવાબ આપશે કે ગુરુત્વ પ્રવેગનું મૂલ્ય કેટલું હોય?” (અહીં શરૂઆતના આઠ શબ્દો નકામા છે, જેનાથી બાળકો બૂમો પાડવા લાગશે કે ‘હું જવાબ આપીશ, હું આપીશ’).
- સાચો પ્રશ્ન (શુદ્ધ): “ગુરુત્વ પ્રવેગનું મૂલ્ય કેટલું હોય?” (આ સાચો, ટૂંકો અને મર્યાદિત પ્રશ્ન છે).
- સંક્ષિપ્તતા અને સ્પષ્ટતા: પ્રશ્ન એકદમ ટૂંકો અને સ્પષ્ટ હોવો જોઈએ જેથી બાળક તેનો ચોક્કસ જવાબ આપી શકે.
- ભૂલવાળો પ્રશ્ન: “આઈન્સ્ટાઈનનો જન્મ ક્યાં થયો હતો?”
- બાળકોના આડાઅવળા જવાબો: “ઘરમાં, હોસ્પિટલમાં, મામાના ઘરે, બેડરૂમમાં કે ગોદડીમાં…” (આવા અસ્પષ્ટ પ્રશ્નો ટાળવા જોઈએ).
- વિષયને સુસંગતતા: પૂછાયેલો પ્રશ્ન ચાલતા પાઠના મુદ્દા સાથે સીધો જોડાયેલો હોવો જોઈએ.
- દાખલા તરીકે: જો શિક્ષક ક્લાસમાં ‘વૃક્ષના અંગો’ ભણાવતા હોય, તો પ્રશ્નો આવા હોવા જોઈએ: “વૃક્ષના મુખ્ય અંગો કેટલા છે?”, “પ્રકાંડનું કાર્ય શું છે?”. જો તે ભણાવતી વખતે વચ્ચે પરાણે પૂછે કે: “આપણે વન મહોત્સવ શા માટે ઉજવીએ છીએ?”, તો તે વિષયને અસુસંગત (બિનજરૂરી) પ્રશ્ન ગણાશે.
(B) પ્રશ્ન પૂછવાની સાચી પ્રક્રિયા (Process of Questioning):
- વિચારો માટે પૂરતો સમય આપવો: પ્રશ્ન પૂછ્યા પછી વિદ્યાર્થીને તેનો ઉત્તર વિચારવા માટે અડધી મિનિટ કે થોડો સમય આપવો જોઈએ. પ્રશ્ન પૂછતાની સાથે જ તરત ઊભા કરીને જવાબ ન પૂછવો.
- પ્રશ્નની યોગ્ય ઝડપ (સ્પીડ): પ્રશ્ન બહુ ઝડપથી કે બહુ ધીમે-ધીમે ન પૂછવો. અતિશય ઝડપથી પ્રશ્ન પૂછવાથી બાળકો તેને સમજી શકતા નથી.
- સુશ્રાવ્ય અવાજ (માપસરનો અવાજ): શિક્ષકનો અવાજ બહુ મોટો કે બહુ ધીમો ન હોવો જોઈએ. બહુ મોટો અવાજ ક્લાસમાં ઘોંઘાટ વધારે છે, અને અતિશય ધીમો અવાજ છેલ્લી પાટલીના બાળકો સુધી પહોંચતો નથી, જેથી ક્લાસમાં ગેરશિસ્ત ઊભી થાય છે. અવાજ માપસરનો અને જરૂરી ચડાવ-ઉતાર (આરોહ-અવરોહ) વાળો હોવો જોઈએ.
- મહત્વના શબ્દો પર ભાર મૂકવો: પ્રશ્ન પૂછતી વખતે જે મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક શબ્દ હોય તેના પર અવાજનો ભાર મૂકવો જોઈએ.
(C) ટાળવા જેવી બાબતો – ખામીયુક્ત (ભૂલવાળા) પ્રશ્નો (Faulty Questions to Avoid):
શિક્ષકે વર્ગખંડમાં નીચે મુજબના ૫ પ્રકારના ખામીયુક્ત પ્રશ્નો પૂછવાનું કાયમ માટે ટાળવું જોઈએ:
- સૂચક પ્રશ્નો ન પૂછવા (Suggestive Questions): જે પ્રશ્નની અંદર જ તેનો ઉત્તર છુપાયેલો હોય અને વિદ્યાર્થીને મગજ બિલકુલ ન વાપરવું પડે તેવા પ્રશ્નો.
- ઉદાહરણ: “લીંબુ એસિડિક છે કે બેઝિક?” (બાળક ગમે તે એક તુક્કો મારીને પણ સાચો પડી શકે છે).
- પડઘા પ્રશ્નો ન પૂછવા (Echo Questions): શિક્ષક પહેલાં પોતે જ એક વાક્ય બોલે અને તરત જ તેમાંથી સવાલ પૂછે તે.
- શિક્ષકનું વિધાન: “એસિડ સ્વાદે ખાટા હોય છે.”
- તરત જ શિક્ષકનો પ્રશ્ન: “એસિડ સ્વાદે કેવા હોય છે?” (આમાં બાળકને કશું જ વિચારવું પડતું નથી, તે માત્ર શિક્ષકના શબ્દોનો પડઘો પાડે છે).
- અટકળ કે અનુમાન પોષક પ્રશ્નો ન પૂછવા (Guessing Questions): જેમાં વિદ્યાર્થીઓએ માત્ર અંધારામાં તીર (અઠ્ઠે-ગઠ્ઠે અનુમાન) મારવું પડે.
- ઉદાહરણ: “વૃક્ષ કે વનસ્પતિનું આયુષ્ય કેટલા વર્ષનું હોય?” (દરેક વૃક્ષનું આયુષ્ય અલગ હોવાથી આવા પ્રશ્નોથી માત્ર ખોટી અટકળો જ થાય છે).
- સમર્થન પ્રશ્નો ન પૂછવા (Confirmation Questions): શિક્ષક પોતાની વાત સાચી સાબિત કરવા માટે પ્રશ્નના અંતે ‘બરોબરને?’, ‘ખરુંને?’, ‘સાચુંને?’ જેવા શબ્દો વાપરે તે.
- ઉદાહરણ: “બેઈઝ સ્વાદે તુરા હોય છે. બરાબરને?”
- છટાધાર પ્રશ્નો ન પૂછવા (Rhetorical Questions): જે પ્રશ્ન ક્લાસની લાગણીઓને દુભાવે, બહુ નાટ્યાત્મક હોય અને જેનાથી ક્લાસ એકદમ શાંત થઈ જાય.
- ઉદાહરણ: “આપણે બધા જ વૃક્ષો કાપીએ છીએ, પર્યાવરણ બગાડીએ છીએ અને હવાનું પ્રદૂષણ કરીએ છીએ. શું આપણે બધા પર્યાવરણના ગુનેગાર નથી?” (આવા પ્રશ્નોથી બાળકો બચાવ પક્ષમાં આવી જાય છે અને ઉત્તર આપી શકતા નથી).
૫. પ્રશ્ન પ્રવાહિતા કૌશલ્યનો નમૂનાનો માઇક્રોપાઠ (Micro-lesson Plan)
વિદ્યાર્થીઓ પ્રશ્ન પ્રવાહિતાના સાચા ઘટકો સમજે તે માટે ધોરણ-૮ ના વિજ્ઞાન વિષયના એકમ ‘સૌરઊર્જા’ પર આધારિત સૂક્ષ્મ પાઠનું આયોજન નીચે મુજબ છે:
- વિષય: વિજ્ઞાન
- ધોરણ: ૮
- વિષયાંગ: સૌરઊર્જા
- સમય: ૫ થી ૭ મિનિટ
- હેતુઓ:
૧. પ્રશિક્ષણાર્થી (તાલીમાર્થી શિક્ષક) પ્રશ્ન પ્રવાહિતા કૌશલ્ય પોતાનામાં કેળવે.
૨. શાળાના વિદ્યાર્થીઓ ‘સૌરઊર્જા’ વિશે સાચી સમજ મેળવે.
વર્ગખંડનો પ્રશ્નોત્તરી સંવાદ:
શિક્ષક ક્લાસરૂમની વ્યવસ્થા તપાસીને, બાળકોને સૌરઊર્જા વિશે સામાન્ય સમજ આપીને નીચે મુજબના ટૂંકા, સ્પષ્ટ અને પ્રવાહયુક્ત પ્રશ્નો પૂછશે:
| ક્રમ | શિક્ષકની પ્રવૃત્તિ (પૂછાયેલા શુદ્ધ પ્રશ્નો) | વિદ્યાર્થીની પ્રવૃત્તિ (સાચા જવાબો) |
|---|---|---|
| ૧ | ઊર્જાનો મૂળભૂત સ્ત્રોત કયો છે? | ઊર્જાનો મૂળભૂત સ્ત્રોત સૂર્ય છે. |
| ૨ | સૌરઊર્જા એટલે શું? | સૂર્યમાંથી પ્રાપ્ત થતી ઊર્જાને સૌરઊર્જા કહે છે. |
| ૩ | લીલી વનસ્પતિ સૌરઊર્જાનો કેવી રીતે ઉપયોગ કરે છે? | લીલી વનસ્પતિમાં સૌરઊર્જાનું રાસાયણિક ઊર્જામાં રૂપાંતર થાય છે. |
| ૪ | સૌરઊર્જાનું અન્ય ઊર્જામાં રૂપાંતર કરતા સાધનો કયા કયા છે? | સૌરઊર્જાનું અન્ય ઊર્જામાં રૂપાંતર કરતા સાધનો સૂર્યકુકર, સોલાર વોટરહીટર અને સોલાર સેલ જેવા સાધનો છે. |
| ૫ | સૌરઊર્જાનું અન્ય કઈ કઈ ઊર્જામાં રૂપાંતર કરી શકાય? | સૌરઊર્જાનું અન્ય રાસાયણિક ઊર્જા, ઉષ્મા ઊર્જા અને વિદ્યુત ઊર્જા વગેરેમાં રૂપાંતર કરી શકાય. |
| ૬ | સૌરઊર્જાનો સીધો ઉપયોગ થતો હોય તેવા સાધનોના નામ જણાવો. | સોલાર વોટર હીટર, સોલાર કુકર અને સોલાર પેનલ. |
૬. પ્રશ્ન પ્રવાહિતા માઇક્રોપાઠનું નિરીક્ષણ પત્રક (Observation Sheet)
નિરીક્ષક પ્રોફેસર પાઠ ચાલતો હોય ત્યારે પાછળ બેસીને શિક્ષકના નીચેના શૈક્ષણિક ઘટકોની ચકાસણી કરે છે:
- ૧. પ્રશ્નનું બંધારણ (Structure):
- વ્યાકરણ અને ભાષાની દૃષ્ટિએ શુદ્ધ પ્રશ્નો.
- પ્રશ્નોની સંક્ષિપ્તતા (ટૂંકા પ્રશ્નો).
- પ્રશ્નોની સ્પષ્ટતા.
- પ્રશ્નોની મુદ્દા સાથેની સુસંગતતા.
- ૨. પ્રશ્ન પૂછવાની રીત (Process):
- સમગ્ર વર્ગ સમક્ષ રજૂઆત (પહેલાં આખા વર્ગને પૂછવું, પછી જ એક બાળકને ઊભો કરવો).
- યોગ્ય સ્પીડ (ઝડપ) થી પ્રશ્નો પૂછવા.
- યોગ્ય અને સ્પષ્ટ સંભળાય તેવા માપસરના અવાજે રજૂઆત.
- પ્રશ્ન પૂછતી વખતે મુખ્ય શબ્દો પર યોગ્ય ભાર આપવો.
- હાવભાવ અને અવાજના યોગ્ય આરોહ-અવરોહ સાથે પ્રશ્નોત્તરી.
- ૩. ટાળવા જેવા ખામીયુક્ત પ્રશ્નોની હાજરી:
- નિરીક્ષક એ પણ નોંધશે કે શિક્ષકે ક્લાસમાં કોઈ સૂચક પ્રશ્નો, પડઘા પ્રશ્નો, અનુમાન પોષક કે સમર્થન પ્રશ્નો પૂછવાની ભૂલ તો નથી કરીને?
આ સંપૂર્ણ વિગતો પ્રશ્ન પ્રવાહિતા કૌશલ્યના તમામ પાયાના ખ્યાલોને સાવ સરળ શબ્દોમાં સ્પષ્ટ કરે છે.
🎧 શું આપણે આ જ પ્રકરણનું આગળનું અતિ મહત્વનું ત્રીજું કૌશલ્ય એટલે કે “૫.૯ સુદ્રઢિકરણ કૌશલ્ય (Skill of Reinforcement)” (જેમાં બાળકોના સાચા જવાબોને પ્રોત્સાહિત કરવાની કળા વિશે માહિતી છે) તેના વિશે પણ આવી જ રસપ્રદ રીતે ચર્ચા કરવી છે?
૫.૯ સુદ્રઢિકરણ કૌશલ્ય (Skill of Reinforcement)
વર્ગખંડ શિક્ષણ દરમિયાન શિક્ષક અને વિદ્યાર્થી વચ્ચે સતત કેટલીક ક્રિયા-પ્રતિક્રિયાઓ (વાતચીત અને શૈક્ષણિક વ્યવહારો) થતી રહે છે, જેના લીધે જ શિક્ષણની આખી પ્રક્રિયા શક્ય બને છે. જ્યારે વર્ગમાં વિદ્યાર્થી કોઈ પ્રશ્નનો ઉત્તર આપે કે કોઈ પ્રવૃત્તિ કરે, ત્યારે તેના એ હકારાત્મક વર્તનને બળ પૂરું પાડવું અને તેને વિવિધ માધ્યમો દ્વારા પ્રોત્સાહિત કરવાની કળા એટલે સુદ્રઢિકરણ કૌશલ્ય.
આ કૌશલ્યની સંપૂર્ણ વિગતો સાદા અર્થ અને ઊંડાણપૂર્વકની સમજૂતી સાથે નીચે મુજબ છે:
૧. સુદ્રઢિકરણ કૌશલ્ય એટલે શું? અર્થ અને વ્યાખ્યા (Meaning & Definition)
- અધ્યયન અભિમુખતા વધારવી: વર્ગમાં જ્યારે શિક્ષક વિદ્યાર્થીઓના સાચા વિચારો અને જવાબોને સમર્થન (મંજુરી કે પીઠબળ) આપે છે, ત્યારે વિદ્યાર્થીઓની ભણવા પ્રત્યેની ધગશ અને તત્પરતા વધે છે. પરિણામે, વિદ્યાર્થી પોતાની મેળે જ્ઞાન મેળવવા સક્રિય બને છે અને પૂરા ઉત્સાહથી શૈક્ષણિક પ્રક્રિયામાં જોડાય છે.
- વિદ્યાર્થીનો આત્મવિશ્વાસ વધારવો: શિક્ષકનું યોગ્ય પ્રોત્સાહન વિદ્યાર્થીઓમાં આત્મવિશ્વાસ (પોતાની જાત પર ભરોસો) વધારે છે અને વિજ્ઞાન વિષયમાં સાચો રસ જગાડે છે.
- હતોત્સાહ ન કરવો: શિક્ષકે વર્ગમાં ક્યારેય પણ કોઈ વિદ્યાર્થીને હતોત્સાહ (તેની હિંમત તોડી નાખવી કે ક્લાસ વચ્ચે નીચો બતાવવો) કે નિરાશ કરવો જોઈએ નહીં. જો વિદ્યાર્થી સાચો ઉત્તર ન આપી શકે, તો તેને ડાંટવા કે વઢવાને બદલે તેને હંમેશા આગળ વધવા માટેનું સાચું પ્રોત્સાહન પૂરું પાડવું જોઈએ.
- મુખ્ય વ્યાખ્યા: “વિદ્યાર્થીઓ વર્ગની જુદા-જુદા પ્રકારની પ્રવૃત્તિઓમાં વધુમાં વધુ સક્રિય રીતે ભાગ લે તે માટે, શિક્ષકે વિદ્યાર્થીઓ પ્રોત્સાહિત થાય તેવી પ્રક્રિયામાં વધારો કરવાનો તેમજ વિદ્યાર્થીઓ નિરુત્સાહી બને તેવી પ્રક્રિયા ઓછામાં ઓછી કરવાના શૈક્ષણિક કૌશલ્યને ‘સુદ્રઢિકરણ કૌશલ્ય’ કહે છે.”
૨. સુદ્રઢિકરણ કૌશલ્યનું શિક્ષણમાં મહત્વ (Importance of the Skill)
વર્ગખંડમાં યોગ્ય સમયે અને યોગ્ય રીતે પ્રોત્સાહન (સુદ્રઢકો) આપવાથી નીચે મુજબના અતિ મહત્વના લાભો થાય છે:
- વિદ્યાર્થીઓ શિક્ષણ કાર્યમાં વધુ પ્રમાણમાં સક્રિય બને છે.
- વિદ્યાર્થીઓને શિક્ષણની પ્રક્રિયામાં વધુ ભાગીદાર બનાવી શકાય છે.
- ભણાવવાના મુખ્ય મુદ્દા (વિષયવસ્તુ) પર વિદ્યાર્થીઓનું ધ્યાન એકદમ કેન્દ્રિત કરી શકાય છે.
- યોગ્ય સુદ્રઢકોના ઉપયોગથી વિદ્યાર્થીઓને યોગ્ય વર્તન કરવા માટે સાચું પ્રોત્સાહન પૂરું પાડી શકાય છે.
- વિદ્યાર્થીઓની વર્તણૂક પર સુંદર રીતે નિયમન (નિયંત્રણ અને આદર્શ વર્તન તરફ વાળવાની દિશા) લાવી શકાય છે.
૩. સુદ્રઢિકરણ કૌશલ્યના મુખ્ય ઘટકો/પ્રકારો (Components & Types)
આ કૌશલ્યના સુદ્રઢકોને મુખ્યત્વે ચાર ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે, જેમાં શિક્ષકે કરવા લાયક સારા વર્તનો (હકારાત્મક) અને શિક્ષકે બિલકુલ ન કરવા જેવા ટાળવાલાયક વર્તનો (નકારાત્મક) નો સમાવેશ થાય છે:
(A) હકારાત્મક શાબ્દિક સુદ્રઢકો (Positive Verbal Reinforcers) – [કરવા લાયક વર્તન]:
વિદ્યાર્થીના સાચા જવાબોને પ્રોત્સાહિત કરવા માટે શિક્ષક આવા શબ્દો કે વાક્યો મોઢેથી બોલીને રજૂ કરે છે:
- પ્રોત્સાહક શબ્દો: વિદ્યાર્થીનો ઉત્તર સાંભળીને શિક્ષક પ્રેમથી કહે કે: “હા”, “ખૂબ સરસ”, “સાચું”, “સરસ”, “શાબાશ” વગેરે.
- જવાબોનું પુનરાવર્તન: વિદ્યાર્થીએ આપેલા સાચા ઉત્તરને શિક્ષક પોતે ફરીથી એ જ પ્રમાણે બોલીને બતાવે અને તેનો પાઠના વિકાસમાં ફરીથી ઉપયોગ કરે.
- વધારાના શાબ્દિક સંકેતો: વિદ્યાર્થી ઉત્તર આપતી વખતે વચ્ચે થોડો અટકે ત્યારે શિક્ષક તેને પ્રેમપૂર્વક આગળ વધવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે, જેમ કે: “હં… હં… વિચારો”, “હા, આગળ બોલો”, “પ્રયત્ન કરો” વગેરે.
(B) હકારાત્મક અશાબ્દિક સુદ્રઢકો (Positive Non-verbal Reinforcers) – [કરવા લાયક વર્તન]:
આમાં શિક્ષકે મોઢેથી કશું જ બોલવાનું હોતું નથી, પરંતુ માત્ર પોતાના શારીરિક ઈશારાઓ કે મોંના સકારાત્મક હાવભાવ દ્વારા બાળકને પ્રોત્સાહન આપવાનું હોય છે:
- હાવભાવ: વિદ્યાર્થી તરફ જોઈને પ્રેમથી માથું હલાવવું (સંમતિ આપવી), હળવું સ્મિત (હાસ્ય) કરવું, અને વિદ્યાર્થી તરફ એકદમ ધ્યાનપૂર્વક જોવું.
- બોર્ડ વર્કનો ઉપયોગ: વિદ્યાર્થીએ આપેલા સાચા ઉત્તરને બ્લેકબોર્ડ (કા.પા.) પર સુંદર અક્ષરોમાં લખવો, જેથી બાળક ગૌરવ અનુભવે.
(C) નકારાત્મક શાબ્દિક સુદ્રઢકો (Negative Verbal Reinforcers) – [બિલકુલ ટાળવા લાયક વર્તન]:
બાળકને નીચો બતાવવા કે તેના મનમાં ડર અને હતાશા પેદા કરે તેવા શબ્દો, ભાષા કે કટાક્ષોનો ઉપયોગ શિક્ષકે ક્યારેય કરવો જોઈએ નહીં:
- અપમાનજનક શબ્દો: ક્લાસ વચ્ચે બાળક માટે “મૂર્ખ”, “ગધેડો”, “ઉલ્લુ”, “બહેરો”, “અક્કલ વગરનો”, “ડોબો”, “નાલાયક”, “નંગ જેવો” વગેરે જેવા નિંદાત્મક શબ્દો વાપરવા.
- અર્થહીન કે આકરા વિધાનો: બાળકને પરાણે બેસાડી દેવા કે વઢવા માટે “બેસી જા”, “ઊભો રહે”, “આમ ન કર”, “બુદ્ધિ વગરનો”, “ટક ટક બંધ કર” જેવા શબ્દો વાપરવા.
- કટાક્ષ કે વ્યંગબાણ મારવા: બાળક પર ગુસ્સે થઈને એવા કટાક્ષો કરવા કે: “બસ આખો દિવસ ફર્યા જ કરો”, “બાપાના બગીચામાં ફરવા આવ્યા છો?”, “સાવ ગપ્પું માર્યું છે”, “કશું આવડતું નથી ને રોફ મારે છે!” વગેરે.
(D) નકારાત્મક અશાબ્દિક સુદ્રઢકો (Negative Non-verbal Reinforcers) – [બિલકુલ ટાળવા લાયક વર્તન]:
શારીરિક હલનચલન કે નકારાત્મક હાવભાવ દ્વારા બાળકને ક્લાસ વચ્ચે ડરાવવો તે પણ શિક્ષક તરીકે બિલકુલ ટાળવું જોઈએ:
- આંખો કાઢવી: વિદ્યાર્થી ઉત્તર ન આપી શકે ત્યારે તેની સામે ગુસ્સાથી આંખો લાલ કરવી કે ડોળા કાઢવા.
- ટેબલ પછાડવું: ટેબલ કે બોર્ડ પર હાથ અથવા ડસ્ટર જોરથી પછાડીને વિદ્યાર્થીને પરાણે બેસી જવા ઈશારો કરવો.
- ગુસ્સાવાળું વર્તન: વિદ્યાર્થી સામે જોઈને ઘૂરકિયાં કરવા (ગુસ્સો પ્રગટ કરવો), મોઢું બગાડવું કે ગુસ્સાથી માથું ધુણાવીને અસંમતિ દર્શાવવી.
૪. સુદ્રઢકોના ઉપયોગ વખતે શિક્ષકે લેવાની કાળજી (Precautions for Teachers)
શિક્ષકે ક્લાસરૂમમાં આ કૌશલ્યનો ઉપયોગ કરતી વખતે નીચે મુજબની બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી ખૂબ જ જરૂરી છે:
- પ્રસંગોપાત અને યોગ્ય ઉપયોગ: વર્ગખંડમાં જરૂરિયાત અને પ્રસંગને અનુરૂપ સાચા સુદ્રઢકનો જ વિવેકપૂર્વક ઉપયોગ કરવો.
- કૃત્રિમતા ટાળવી: ક્લાસમાં વારંવાર એકના એક જ સુદ્રઢકનો ઉપયોગ (જેમ કે દરેક સાચા ઉત્તર પર માત્ર ‘શાબાશ, શાબાશ’ જ બોલ્યા કરવું) કરવાથી ભણાવવામાં કૃત્રિમતા (નકલીપણું) આવી જાય છે, જે ન થવું જોઈએ.
- નકારાત્મક સુદ્રઢકો દૂર કરવા: વર્ગમાં નકારાત્મક શાબ્દિક કે અશાબ્દિક સુદ્રઢકોનો ઉપયોગ બને એટલો ઓછો કરવો અથવા સાવ બંધ જ કરી દેવો જોઈએ.
- બધા વિદ્યાર્થીઓને તક આપવી: માત્ર આગળ બેસતા કે હોશિયાર બાળકોને જ પ્રોત્સાહન ન આપતા, શરમાળ કે ભણવામાં નબળા વિદ્યાર્થીઓને પણ ધીમે-ધીમે પ્રોત્સાહિત કરીને ઉત્તરો આપવા તરફ વાળવા જોઈએ.
- પરિસ્થિતિ મુજબ બદલાવ: સુદ્રઢકોની સંખ્યા ક્યારેય નિશ્ચિત હોતી નથી, તેથી જરૂરિયાત મુજબ તેમાં ફેરફારો કરતા રહેવું જોઈએ.
૫. સુદ્રઢિકરણ કૌશલ્યનું માઇક્રોપાઠ આયોજન અને નિરીક્ષણ પત્રક (Overview)
- માઇક્રોપાઠ (Micro-lesson): આ કૌશલ્યના મહાવરા માટે પ્રશિક્ષણાર્થી (તાલીમાર્થી શિક્ષક) પોતાની ડાયરીમાં ૫ થી ૭ મિનિટનો ટૂંકો પાઠ તૈયાર કરે છે અને ક્લાસ સમક્ષ ભણાવે છે.
- નિરીક્ષણ પત્રક (Observation Sheet): નિરીક્ષક અધ્યાપક પાછળ બેસીને ચકાસે છે કે પ્રશિક્ષણાર્થીએ પાઠ દરમિયાન કેટલી વાર હકારાત્મક સુદ્રઢકો (જેમ કે ઉત્તર બોર્ડ પર લખવો, હસીને માથું હલાવવું) વાપર્યા અને કોઈ ભૂલથી નકારાત્મક સુદ્રઢક (આંખો કાઢવી કે ખીજાવું) નો ઉપયોગ તો નથી કર્યો ને!
આ સરળ અને વિસ્તૃત વર્ણન સુદ્રઢિકરણ કૌશલ્યની સમગ્ર સંકલ્પનાને સાવ વહેવારુ શબ્દોમાં તમારા મગજમાં એકદમ સ્પષ્ટ કરી દેશે.
📊 આ જ એકમમાં આગળ આવતું ચોથું અગત્યનું કૌશલ્ય એટલે કે “૫.૧૦ ઉદાહરણ કૌશલ્ય (Skill of Illustrating)” (જેમાં અઘરી વૈજ્ઞાનિક વાતોને રોજિંદા સાદા ઉદાહરણોથી સમજાવવાની કળા વિશે માહિતી છે) તેની પણ આવી જ મજેદાર ચર્ચા કરવી છે?