છંદ

🌟 પ્રસ્તાવના: છંદ એટલે શું? (બેઝિક શરૂઆત)

વિદ્યાર્થીઓને ગાઈને સંભળાવો:

1. “અસત્યો માંહેથી પ્રભુ પરમ સત્યે તું લઈ જા…”
2. “હા ! પસ્તાવો, વિપુલ ઝરણું, સ્વર્ગથી ઊતર્યું છે…”

તેમને પૂછો કે બંને પંક્તિઓ ગાતી વખતે શું રાગ (લય) એકસરખો રહ્યો? ના ! બંનેનો રાગ તદ્દન અલગ છે. આવું શા માટે થયું? કારણ કે બંને પંક્તિઓની ગણભાત, અક્ષર કે માત્રાઓની ગોઠવણી અલગ છે.

• વ્યાખ્યા: કવિતામાં અક્ષરો અથવા માત્રાઓની એવી નિયમિત મેળવણી કરવામાં આવે કે જેનાથી સુંદર લયભાત (આવર્તન) ઊભી થાય અને સાંભળનારને આનંદ મળે, તેને ‘છંદ’ કહેવાય છે.

છંદના મુખ્ય બે પ્રકાર છે:

1. અક્ષરમેળ (રૂપમેળ) છંદ: જે પંક્તિના અક્ષરોની સંખ્યા અને તેનો ‘ગણ’ (લઘુ-ગુરુનો ક્રમ) નિશ્ચિત હોય તેને અક્ષરમેળ છંદ કહે છે. (દા.ત. શિખરિણી, મંદાક્રાન્તા, અનુષ્ટુપ).
2. માત્રામેળ છંદ: જે પંક્તિમાં માત્રાઓની સંખ્યા નિશ્ચિત હોય (અક્ષરોની સંખ્યા નિશ્ચિત ન હોય) તેને માત્રામેળ છંદ કહે છે. (દા.ત. ચોપાઈ, દોહરો).

---

📌 ભાગ ૧: છંદ શીખવા માટેના પાયાના ૪ નિયમો

છંદ ઓળખવા માટે સૌથી પહેલાં અક્ષરોને લઘુ (હ્રસ્વ) અને ગુરુ (દીર્ઘ) માં વહેંચવા પડે છે. તેના ચાર સુવર્ણ નિયમો નીચે મુજબ છે:

• નિયમ ૧ (સ્વરના આધારે): અક્ષરમાં રહેલો સ્વર હ્રસ્વ હોય તો તે લઘુ (સંજ્ઞા: U) ગણાય અને જો સ્વર દીર્ઘ હોય તો તે ગુરુ (સંજ્ઞા: –) ગણાય.
  • હ્રસ્વ (લઘુ): અ, ઇ, ઉ, ઋ (દા.ત. કિ, કુ, તૃ).
  • દીર્ઘ (ગુરુ): આ, ઈ, ઊ, એ, ઐ, ઓ, ઔ (દા.ત. કી, કૂ, કે, કો).
• નિયમ ૨ (જોડાક્ષરનો નિયમ): જોડાક્ષરની તરત આગળનો અક્ષર જો હ્રસ્વ (લઘુ) હોય, પણ બોલતી વખતે તેના પર જોડાક્ષરનો થડકો કે ભાર આવે, તો તે લઘુ હોવા છતાં ગુરુ ગણાય છે.
  • ઉદાહરણ: ‘તૃપ્તિ’ શબ્દમાં ‘તૃ’ લઘુ સ્વર (ઋ) ધરાવે છે, છતાં પાછળ ‘પ્તિ’ જોડાક્ષરનો ભાર આવતાં ‘તૃ’ ગુરુ ગણાય છે.
• નિયમ ૩ (અનુસ્વારનો નિયમ): તીવ્ર અનુસ્વાર (માથે ટપકું જે સ્પષ્ટ બોલાય) ધરાવતો હ્રસ્વ સ્વર પણ ગુરુ ગણાય છે.
  • ઉદાહરણ: અંગ, ઇંદુ, ઉંમર વગેરેમાં અનુસ્વારના ભારને કારણે પહેલો અક્ષર ગુરુ બને છે. (જો અનુસ્વાર કોમળ/હળવો હોય, જેમ કે ‘આંસુ’ કે ‘ભીંત’, તો લઘુ-ગુરુ મૂળ સ્વર મુજબ જ રહે છે).
• નિયમ ૪ (અંતિમ અક્ષરનો નિયમ): અક્ષરમેળ છંદમાં પંક્તિનો છેલ્લો અક્ષર હ્રસ્વ (લઘુ) હોય તોપણ તેને હંમેશાં ગુરુ જ ગણવો. (પરંતુ માત્રામેળ છંદમાં છેલ્લો અક્ષર જેવો હોય તેવો જ ગણાય – હ્રસ્વ હોય તો ૧ માત્રા, દીર્ઘ હોય તો ૨ માત્રા).
• યતિ (Yati) એટલે શું? પંક્તિને લયબદ્ધ ગાતી વખતે આપણે વચ્ચે જ્યાં સહેજ અટકીએ છીએ (વિરામ લઈએ છીએ), તે અટકસ્થાનને ‘યતિ’ કહેવાય છે.

---

📌 ભાગ ૨: ગણપદ્ધતિ અને શોર્ટ-કટ ચાવી

અક્ષરમેળ છંદ ઓળખવા માટે ૩-૩ અક્ષરોની ગણભાત (જૂથ) બનાવવી પડે છે જેને ‘ગણ’ કહે છે. આ ગણભાતને યાદ રાખવા માટેનું સાર્વત્રિક પ્રખ્યાત સૂત્ર “યમાતારાજભાનસલગા” છે.

આ આઠેય ગણના કોઠાની મદદથી વિદ્યાર્થીઓ સરળતાથી ગણ ઓળખી શકશે:

ગણનું નામ	લગાત્મક રૂપ	ચાવીરૂપ શબ્દ	લઘુ-ગુરુ સંજ્ઞા
ય	લગાગા	યમાતા	U – –
મા	ગાગાગા	માતારા	– – –
તા	ગાગાલ	તારાજ	– – U
રા	ગાલગા	રાજભા	– U –
જ	લગાલ	જભાન	U – U
ભા	ગાલલ	ભાનસ	– U U
ન	લલલ	નસલ	U U U
સ – લ – ગા	લલગા	સલગા	U U –

(નોંધ: જો પંક્તિના અંતે ૩ ના જૂથ સિવાય અક્ષરો વધે, તો લઘુ માટે ‘લ’ અને ગુરુ માટે ‘ગા’ લખવામાં આવે છે).

---

અક્ષરમેળ છંદ (4)

પાઠ્યપુસ્તકમાં ૪ અક્ષરમેળ અને ૨ માત્રામેળ છંદોની વિસ્તૃત ચર્ચા છે. નીચે તમામે તમામ ઉદાહરણોની ગણતરી અને સમજૂતી આપી છે:

૧. શિખરિણી છંદ (અક્ષરમેળ)

• અક્ષરોની સંખ્યા: ૧૭
• યતિ સ્થાન: ૬ અને ૧૨મા અક્ષરે
• ગણ બંધારણ: યમનસભલગા
• કવીશ્વર દલપતરામનું લક્ષણસૂત્ર: “ધસે કેવો વેગે, યમનસભલાગે શિખરિણી”

પાઠ્યપુસ્તકના તમામે તમામ ઉદાહરણો અને વિગ્રહ:

• મુખ્ય દૃષ્ટાંત:ઉગાડે છે વિશ્વે / કમલવન કેવાં / નિતનવાં
  • ગણ વિભાજન: ઉગાડે (ય) | છેવિશ્વે (મ) | કમલ (ન) | વનકે (સ) | વાંનિત (ભ) | નવાં (લ ગા).
  • અક્ષરો: ૧૭, બંધારણ બરાબર બેસે છે.
• અન્ય સ્વાધ્યાયના ઉદાહરણો:
  1. “અસત્યો માંહેથી પ્રભુ પરમ સત્યે તું લઈ જા !” (સમજૂતી: અસત્યો (ય) | માંહેથી (મ) | પ્રભુપ (ન) | રમસ (સ) | ત્યેતુંલ (ભ) | ઈજા (લ ગા). અક્ષરો: ૧૭, છેલ્લો અક્ષર ‘જા’ ગુરુ છે).
  2. “હણો ના પાપીને દ્વિગુણ બનશે પાપ જગનાં” (સમજૂતી: હણોના (ય) | પાપીને (મ) | દ્વિગુણ (ન) | બનશે (સ) | પાપજ (ભ) | ગનાં (લ ગા) – ૧૭ અક્ષર).
  3. “લડો પાપો સામે વિમલ દિલના ગુપ્ત બળથી” (સમજૂતી: લડોપા (ય) | પોસામે (મ) | વિમલ (ન) | દિલના (સ) | ગુપ્તબ (ભ) | ળથી (લ ગા) – ૧૭ અક્ષર).
  4. “વળાવી બા આવી, નિજ સકલ સંતાન ક્રમશઃ” (સમજૂતી: વળાવી (ય) | બાઆવી (મ) | નિજસ (ન) | કલસં (સ) | તાનક્ર (ભ) | મશઃ (લ ગા) – ૧૭ અક્ષર).
  5. “ફર્યો તારી સાથે, પ્રિયતમ સખે, સૌમ્ય વયનાં,” (સમજૂતી: ફર્યોતા (ય) | રીસાથે (મ) | પ્રિયત (ન) | મસખે (સ) | સૌમ્યવ (ભ) | યનાં (લ ગા) – ૧૭ અક્ષર).
  6. “સ્હવારોને જોતાં વિકસિત થતાં શૈલશિખરે” (સમજૂતી: સ્હવારો (ય) | નેજોતાં (મ) | વિકસિ (ન) | તથતાં (સ) | શૈલશિ (ભ) | ખરે (લ ગા) – ૧૭ અક્ષર).

---

૨. મંદાક્રાંતા છંદ (અક્ષરમેળ)

• અક્ષરોની સંખ્યા: ૧૭
• યતિ સ્થાન: ૪ અને ૧૦મા અક્ષરે
• ગણ બંધારણ: મભનતતગાગા
• કવીશ્વર દલપતરામનું લક્ષણસૂત્ર: “મંદાક્રાંતા, મભનતતગા, ગા-ગણોથી ગવાયે”

પાઠ્યપુસ્તકના તમામે તમામ ઉદાહરણો અને વિગ્રહ:

• મુખ્ય દૃષ્ટાંત:હા પસ્તાવો ! / વિપુલ ઝરણું / સ્વર્ગથી ઊતર્યું છે.
  • ગણ વિભાજન: હાપસ્તા (મ) | વોવિપુ (ભ) | લઝર (ન) | ણુંસ્વર્ગ (ત) | થીઊત (ત) | ર્યુંછે (ગા ગા).
  • અક્ષરો: ૧૭, ૪થા અક્ષરે (પસ્તાવો !) અને ૧૦મા અક્ષરે (ઝરણું) વિરામ આવે છે.
• અન્ય સ્વાધ્યાયના ઉદાહરણો:
  1. “રોમે રોમે વિરહભયની વેદનાથી વળે છે,” (સમજૂતી: રોમેરો (મ) | મેવિર (ભ) | હભય (ન) | નીવેદ (ત) | નાથીવ (ત) | ળેછે (ગા ગા) – ૧૭ અક્ષર).
  2. “છૂટી છૂટી સહન ન થતાં, મત્ત પાછાં મળે છે.” (સમજૂતી: છૂટીછૂ (મ) | ટીસહ (ભ) | નનથ (ન) | તાંમત્ત (ત) | પાછાંમ (ત) | ળેછે (ગા ગા) – ૧૭ અક્ષર).
  3. “આઘે ઊભાં તટધૂમસ જેમાં દ્રુમો નીંદ સેવે,” (સમજૂતી: આઘેઊ (મ) | ભાંતટ (ભ) | ધુમસ (ન) | જેમાદ્રુ (ત) | મોનીંદ (ત) | સેવે (ગા ગા) – ૧૭ અક્ષર).
  4. “વચ્ચે સ્વપ્ને મૃદુ મલકતાં શાંત રેવા સુહાવે.” (સમજૂતી: અહીં ‘ચ્ચે’ અને ‘સ્વ’ ના ભારથી પૂર્વ અક્ષરો ગુરુ બને છે. વચ્ચેસ્વ (મ) | પ્નેમૃદુ (ભ) | મલક (ન) | તાંશાંત (ત) | રેવાસુ (ત) | હાવે (ગા ગા) – ૧૭ અક્ષર).
  5. “ખૂંચી તીણી સજલ દંગમાં કાચ કેરી કણિકા” (સમજૂતી: ખૂંચીતી (મ) | ણીસજ (ભ) | લદગ (ન) | માકાચ (ત) | કેરીક (ત) | ણિકા (ગા ગા) – ૧૭ અક્ષર).
  6. “ઉપાડેલાં ડગ ઉપર શા લોહ કેરા મણિકા !” (સમજૂતી: ઉપાડે (મ) | લાંડગ (ભ) | ઉપર (ન) | શાલોહ (ત) | કેરામ (ત) | ણિકા (ગા ગા) – ૧૭ અક્ષર).

---

૩. અનુષ્ટુપ છંદ (અક્ષરમેળ)

• અક્ષરો અને ચરણ: આ છંદમાં ૪ ચરણ હોય છે. દરેક ચરણમાં ૮ અક્ષર હોય છે. (એક પંક્તિના ૧૬ અને કુલ ૩૨ અક્ષર થાય છે).
• નિયમ ચાવી:
  • ચારેય ચરણમાં ૫મો અક્ષર લઘુ અને ૬ઠ્ઠો અક્ષર ગુરુ જ હોય છે.
  • પહેલા અને ત્રીજા ચરણમાં ૭મો અક્ષર ગુરુ હોય છે.
  • બીજા અને ચોથા ચરણમાં ૭મો અક્ષર લઘુ હોય છે.
• લક્ષણસૂત્ર: “પાંચમે લઘુતા તોળો, ગુરુ છઠ્ઠો લખ્યો, બીજે ચોથે પદે બોલો શ્લોકમાં લઘુ સાતમો.”

પાઠ્યપુસ્તકના તમામે તમામ ઉદાહરણો અને વિગ્રહ:

• મુખ્ય દૃષ્ટાંત:નહીં નાથ, નહીં નાથ, ન જાણો કે સહવાર છે. (પંક્તિ ૧) આ બધું ઘોર અંધારું, હજી તો બહુ વાર છે. (પંક્તિ ૨)
  • ચરણ ૧: નહીં નાથ, નહીં નાથ, (૫મો-૬ઠ્ઠો-૭મો અક્ષર: લઘુ-ગુરુ-ગુરુ: U – –)
  • ચરણ ૨: ન જાણો કે સસ્હવાર છે. (૫મો-૬ઠ્ઠો-૭મો અક્ષર: લઘુ-ગુરુ-લઘુ: U – U)
  • ચરણ ૩: આ બધું ઘોર અંધારું, (૫મો-૬ઠ્ઠો-૭મો અક્ષર: લઘુ-ગુરુ-ગુરુ: U – –)
  • ચરણ ૪: હજી તો બહુ વાર છે. (૫મો-૬ઠ્ઠો-૭મો અક્ષર: લઘુ-ગુરુ-લઘુ: U – U)
• અન્ય સ્વાધ્યાયના ઉદાહરણો:
  1. “છાયા તો વડલા જેવી, ભાવ તો નદના સમ / દેવોના ધામના જેવું, હૈયું જાણે હિમાલય.”
  2. “પતિએ પીઠ દીધી ને, દયિતા દેખતી રહી, / અંતે હાય! કહી બાળા, મૂર્છિતા ભૂતલે પડી.”
  3. “વૃદ્ધ માતા અને તાત, તાપે છે સગડી કરી; / અહો ! કેવું સુખી જોડું, કર્તાએ નિરમ્યું દીસે !”
  4. “રસહીન ધરા થૈ છે, દયાહીન થયો નૃપ; / નહીં તો ના બને આવું, બોલી માતા ફરી રડી.”

---

૪. મનહર છંદ (સંખ્યામેળ)

• અક્ષરોની સંખ્યા: કુલ ૩૧ અક્ષરો (પહેલી પંક્તિમાં ૧૬ અને બીજી પંક્તિમાં ૧૫ અક્ષર).
• નિયમ ચાવી: આમાં લઘુ-ગુરુ બંધારણ જોવાની કોઈ જરૂર નથી. માત્ર અક્ષરોની ગણતરી કરવાની હોય છે.
• યતિ સ્થાન: ૮, ૧૬ અને ૨૪મા અક્ષરે વિરામ આવે છે.

પાઠ્યપુસ્તકના તમામે તમામ ઉદાહરણો અને વિગ્રહ:

• મુખ્ય દૃષ્ટાંત: પોલું છે તે વાગ્યું તેમાં કરી તેં શી કારીગરી ? (૧૬ અક્ષર) સાંબેલું વગાડે તો હું જાણું કે તું શાણો છે. (૧૫ અક્ષર)
• અન્ય સ્વાધ્યાયના ઉદાહરણો:
  1. “માન મળ્યું મોટું પણ, નહિ અભિમાન ઉર, / જાણે મહા જોગીરાજ જગતમાં જાગિયો;” (૧૬ + ૧૫ = ૩૧ અક્ષર)
  2. “આદિત્યનો અસ્ત થતાં, થાય છે અંધારુ ધબ / ફરબસ વિના એવી દુનિયા દેખાય છે.;” (૧૬ + ૧૫ = ૩૧ અક્ષર)
  3. “સાંભળી શિયાળ બોલ્યું, દાખે દલપતરામ, / અન્યનું તો એક વાંકું, આપનાં અઢાર છે.” (૧૬ + ૧૫ = ૩૧ અક્ષર)

માત્રામેળ છંદ

---

1. ચોપાઈ છંદ (માત્રામેળ)

• માત્રાઓની સંખ્યા: દરેક ચરણમાં ૧૫ માત્રા હોય છે. (પંક્તિમાં બે ચરણ હોય એટલે કુલ ૩૦ માત્રા થાય).
• માત્રા ગણવાની રીત: લઘુ અક્ષર (U) = ૧ માત્રા, ગુરુ અક્ષર (–) = ૨ માત્રા.
• તાલ: ૪

પાઠ્યપુસ્તકના તમામે તમામ ઉદાહરણો અને વિગ્રહ:

• મુખ્ય દૃષ્ટાંત (દલપતરામની પંક્તિઓ):આ સૂની સૂની રાતમાં, કોઈ ઢોલક હજી બજાવે.
  • ચરણ ૧: આ સૂની સૂની રાતમાં (૨+૨+૧+૨+૧+૨+૨+૧+૨ = ૧૫ માત્રા).
  • ચરણ ૨: કોઈ ઢોલક હજી બજાવે (૨+૧+૨+૧+૧+૧+૧+૧+૨+૨+૨ = ૧૫ માત્રા).
• અન્ય સ્વાધ્યાયના ઉદાહરણો (દરેક ચરણની ૧૫ માત્રા ગણવી):
  1. “લાંબા જોડે ટૂંકો જાય, મરે નહીં તો માંદો થાય.”
  2. “શિયાળે શીતળ વા વાય, પાન ખરે, ઘઉં પેદા થાય.”
  3. “કાળી ધોળી રાતી ગાય, પીએ પાણી ચરવા જાય. / ચાર પગો ને આંચળ ચાર, પૂંછડાથી ઉડાડે વાય”
  4. “આકાશે તારાની ભાત, ધરતી હૈયે ફુલબિછાત / સર્જી, તો કાં સર્જી તાત ! માનવના મનમાં મધરાત”
  5. “દરિયાથી ડુંગર પર જાય, કેડી ત્યાં નાનકડી થાય; / તરુવરો ત્યાં ઢોળે છાંય, ને ઠંડો વાયુ લ્હેરાય.”

---

2. દોહરો છંદ (માત્રામેળ)

• ચરણ અને માત્રા: આમાં ૪ ચરણ હોય છે.
  • પહેલા અને ત્રીજા ચરણમાં ૧૩ માત્રા હોય છે.
  • બીજા અને ચોથા ચરણમાં ૧૧ માત્રા હોય છે.
• લક્ષણસૂત્ર: “પહેલે ત્રીજે તેર કળ, અવર પદે અગિયાર”

પાઠ્યપુસ્તકના તમામે તમામ ઉદાહરણો અને વિગ્રહ:

• મુખ્ય દૃષ્ટાંત:ચાતક ચકવા ચતુર નર, પ્રતિદિન ફરે ઉદાસ;ખર ઘૂવડને મૂર્ખ જન, સુખે સુવે નિજ વાસ.
  • ચરણ ૧ (૧૩ માત્રા): ચાતક ચકવા ચતુર નર (૨+૧+૧+૨+૧+૨+૧+૧+૧+૧+૧ = ૧૩ માત્રા).
  • ચરણ ૨ (૧૧ માત્રા): પ્રતિદિન ફરે ઉદાસ (૧+૧+૧+૧+૧+૧+૨+૧+૨+૧ = ૧૧ માત્રા).
  • ચરણ ૩ (૧૩ માત્રા): ખર ઘૂવડ ને મૂર્ખ જન (૧+૧+૨+૧+૧+૨+૨+૧+૧+૧+૧ = ૧૩ માત્રા).
  • ચરણ ૪ (૧૧ માત્રા): સુખે સુવે નિજ વાસ (૨+૧+૧+૧+૧+૧+૨+૧ = ૧૧ માત્રા).
• અન્ય સ્વાધ્યાયના ઉદાહરણો (૧૩+૧૧ નું બંધારણ):
  1. “કરતાં જાળ કરોળિયો, ભોંય પડી પછડાય. / વણતૂટેલે તાંતણે, ઉપર ચડવા જાય.”
  2. “કરે ગગનના ગોખમાં, ચાંદલિયો ચમકાર.” (કરતાં જાળ કરોળિયોની જેમ જ આ એક પંક્તિમાં ૧૩ + ૧૧ માત્રા છે).
  3. “તસ્કર ખાતર પાડવા, ગયા વણિકને દ્વાર, / ત્યહાં ભીંત તૂટી પડી, ચોર દબાયા ચાર.”
  4. “ભણતાં પંડિત નીપજે, લખતાં લહિયો થાય, / ચાર-ચાર ગઉ ચાલતાં, લાંબો પંથ કપાય.”