STD 9 Science Revision

પ્રકરણ 5: સજીવનો પાયાનો એકમ

૧. કોષની શોધ અને ઇતિહાસ:

• ૧૬૬૫માં રૉબર્ટ હૂકે સ્વનિર્મિત સૂક્ષ્મદર્શકયંત્રની મદદથી બૂચના પાતળા છેદમાં મધપૂડા જેવી રચના જોઈ અને તેને ‘કોષ’ નામ આપ્યું.
• કોષ (Cell) લૅટિન ભાષાનો શબ્દ છે, જેનો અર્થ “નાનો ઓરડો” થાય છે.
• ૧૬૭૪માં લ્યૂવોન હોકે વધુ વિકસિત સૂક્ષ્મદર્શકયંત્રની મદદથી ખાબોચિયામાં સૌપ્રથમવાર મુક્તજીવી કોષો શોધ્યા.
• ૧૮૩૧માં રૉબર્ટ બ્રાઉને કોષમાં કોષકેન્દ્રની શોધ કરી.
• ૧૮૩૯માં પરકિન્જેએ કોષના પ્રવાહી દ્રવ્ય માટે “પ્રોટોપ્લાઝમ” શબ્દ આપ્યો.
• સ્લાઈડન (૧૮૩૮) અને શ્વૉન (૧૮૩૯) દ્વારા “કોષવાદ” રજૂ કરવામાં આવ્યો, જે મુજબ બધી જ વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ કોષોના બનેલા છે.
• ૧૮૫૫માં વિર્શોવે કોષવાદને આગળ વધારી સમજાવ્યું કે પૂર્વ અસ્તિત્વ ધરાવતા કોષોમાંથી જ નવા કોષો સર્જાય છે.

૨. સજીવોના પ્રકાર (કોષોની સંખ્યાને આધારે):

• એકકોષીય સજીવો: અમીબા, પેરામિશિયમ, ક્લેમિડોમોનાસ અને બૅક્ટેરિયા માત્ર એક જ કોષના બનેલા છે અને એક જ કોષ સંપૂર્ણ સજીવ તરીકે વર્તે છે.
• બહુકોષીય સજીવો: ફૂગ, વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓમાં ઘણા કોષો ભેગા મળીને પેશીઓ, અંગો અને વિવિધ કાર્યો કરે છે.
• બહુકોષીય સજીવોમાં શ્રમવિભાજન જોવા મળે છે, એટલે કે શરીરના વિભિન્ન ભાગો વિભિન્ન કાર્યો કરે છે.

૩. કોષનું બંધારણીય આયોજન: સૂક્ષ્મદર્શકયંત્ર હેઠળ જોતાં પ્રત્યેક કોષમાં મુખ્યત્વે ત્રણ લાક્ષણિકતાઓ જોવા મળે છે: કોષરસપટલ, કોષકેન્દ્ર અને કોષરસ.

૩.૧ કોષરસપટલ (Plasma membrane):

• આ કોષનું સૌથી બહારનું આવરણ છે જે કોષને બાહ્ય પર્યાવરણથી અલગ કરે છે અને માત્ર પસંદગીનાં દ્રવ્યોને જ અંદર-બહાર જવા દે છે, તેથી તેને પસંદગીમાન પ્રવેશશીલ પટલ કહે છે.
• અને ઓક્સિજન જેવા વાયુઓ ‘પ્રસરણ‘ (Diffusion) ની ક્રિયા દ્વારા કોષરસપટલની આરપાર વહન પામે છે.
• પાણીના અણુઓનું પસંદગીમાન પ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા થતા વહનને ‘આસૃતિ‘ (Osmosis) કહે છે.
• દ્રાવણના ત્રણ પ્રકાર અને કોષ પર અસર:
  1. હાયપોટોનિક (અધોસાંદ્ર) દ્રાવણ: જો બહારના માધ્યમમાં પાણીનું સંકેન્દ્રણ કોષ કરતાં વધુ હોય, તો કોષ પાણી મેળવીને ફૂલે છે.
  2. આઇસોટોનિક (સમસાંદ્ર) દ્રાવણ: જો બહાર અને અંદર પાણીનું સંકેન્દ્રણ સમાન હોય, તો પાણીનું ચોખ્ખું વહન થતું નથી અને કોષનું કદ મૂળ સ્થિતિમાં જ રહે છે.
  3. હાઇપરટોનિક (અધિસાંદ્ર) દ્રાવણ: જો બહારના માધ્યમમાં પાણીનું સંકેન્દ્રણ ઓછું હોય, તો કોષ પાણી ગુમાવે છે અને ચીમળાઈ જાય છે.
• કોષરસપટલ લવચીક હોય છે અને લિપિડ્સ તથા પ્રોટીનનું બનેલું હોય છે.
• આ લવચીકતાને કારણે અમીબા જેવા સજીવો ખોરાક ગ્રહણ કરે છે, આ ક્રિયાને કોષરસના અંતર્વહન (Endocytosis) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

૩.૨ કોષ દીવાલ (Cell wall):

• વનસ્પતિ કોષોમાં કોષરસપટલની બહાર આવેલું સખત આવરણ કોષદીવાલ છે, જે મુખ્યત્વે સેલ્યુલોઝની બનેલી હોય છે અને વનસ્પતિને બંધારણીય મજબૂતાઈ આપે છે.
• રસસંકોચન (Plasmolysis): જ્યારે જીવંત વનસ્પતિકોષ આસૃતિ દ્વારા પાણી ગુમાવે છે ત્યારે તે સંકોચન પામે છે અને કોષરસ કોષદીવાલથી દૂર જાય છે, જેને રસસંકોચન કહે છે.
• કોષદીવાલને કારણે વનસ્પતિ કોષ, ફૂગ અને બેક્ટેરિયાના કોષો ખૂબ મંદ માધ્યમમાં પણ તૂટી જતાં નથી કારણ કે દીવાલ ફૂલેલા કોષ સામે સમાન દબાણ ઉત્પન્ન કરે છે.

૩.૩ કોષકેન્દ્ર (Nucleus):

• કોષકેન્દ્રની ફરતે દ્વિસ્તરીય આવરણ હોય છે જેને કોષકેન્દ્રપટલ કહે છે, જેમાં આવેલાં છિદ્રો દ્રવ્યોને અંદર-બહાર વહન કરાવે છે.
• કોષકેન્દ્રમાં રંગસૂત્રો (Chromosomes) હોય છે, જે માત્ર કોષવિભાજન વખતે જ દંડાણુ આકારના દેખાય છે.
• રંગસૂત્રો આનુવંશિકતાના લક્ષણો પિતૃઓ તરફથી સંતતિમાં DNA (ડીઓક્સિરિબો ન્યુક્લિઇક એસિડ) સ્વરૂપે લઈ જાય છે અને તે DNA તથા પ્રોટીનના બનેલા છે.
• DNA ના કાર્યકારી ટુકડાને જનીન (Gene) કહે છે.
• કોષીય પ્રજનન અને કોષના વિકાસમાં કોષકેન્દ્ર કેન્દ્રસ્થ ભૂમિકા ભજવે છે.
• આદિકોષકેન્દ્રીય (Prokaryotes): બેક્ટેરિયા જેવા સજીવોમાં કોષકેન્દ્રપટલ ગેરહાજર હોવાથી અસ્પષ્ટ કોષકેન્દ્રિય પ્રદેશ જોવા મળે છે જેને ન્યુક્લિઓઈડ કહે છે.
• સુકોષકેન્દ્રીય (Eukaryotes): જે સજીવોના કોષો સ્પષ્ટ કોષકેન્દ્રપટલ અને પટલીય અંગિકાઓ ધરાવે છે તેમને સુકોષકેન્દ્રીય કહે છે.

૩.૪ કોષરસ (Cytoplasm):

• કોષરસપટલની અંદર આવેલા પ્રવાહી દ્રવ્યને કોષરસ કહે છે, જેમાં વિશિષ્ટ પ્રકારની કોષીય અંગિકાઓ આવેલી હોય છે.

૪. અગત્યની કોષીય અંગિકાઓ (Cell Organelles):

• ૧. અંતઃકોષરસજાળ (Endoplasmic Reticulum – ER):
  • તે પટલીય પુટિકાઓ અને નલિકાઓની મોટી જાળીરૂપ રચના છે.
  • ખરબચડી (RER): તેની સપાટી પર રિબોઝોમ્સ આવેલા હોવાથી તે ખરબચડી દેખાય છે અને તે પ્રોટીનનું સંશ્લેષણ કરે છે.
  • લીસી (SER): તે ચરબીના અણુઓ અને લિપિડ્સનું નિર્માણ કરે છે.
  • કેટલાક પ્રોટીન અને લિપિડ્સ કોષરસપટલ બનાવવામાં મદદ કરે છે (જેને પટલનું જૈવસંશ્લેષણ કહે છે), જ્યારે કેટલાક ઉત્સેચકો અને અંતઃસ્ત્રાવો તરીકે વર્તે છે.
  • પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓના યકૃતમાં SER ઘણાં વિષારી દ્રવ્યો અને દવાઓને બિનવિષારક બનાવવાનું કાર્ય કરે છે.
• ૨. ગોલ્ગીપ્રસાધન (Golgi Apparatus):
  • કેમીલો ગોલ્ગી દ્વારા તેનું વર્ણન કરાયું હતું.
  • તે ચપટી કોથળીઓ (સિસ્ટર્ની) ની થપ્પીઓરૂપે ગોઠવાયેલી રચના છે.
  • તે અંતઃકોષરસજાળમાં બનેલા દ્રવ્યોનું પેકેજિંગ, રૂપાંતરણ અને સંગ્રહ કરવાનું કાર્ય કરે છે.
  • તે સરળ શર્કરામાંથી જટિલ શર્કરા પણ બનાવે છે અને લાયસોઝોમ્સના નિર્માણ સાથે સંકળાયેલ છે.
• ૩. લાયસોઝોમ્સ (Lysosomes):
  • તે કોષની કચરા નિકાલ પ્રણાલી છે, જે બહારથી આવતા બેક્ટેરિયા કે ખોરાક અને તૂટેલી અંગિકાઓનું પાચન કરી કોષને સ્વચ્છ રાખે છે.
  • તેમાં સક્રિય પાચક ઉત્સેચકો હોય છે જે RER દ્વારા બનેલા હોય છે.
  • જો કોષ ઈજાગ્રસ્ત બને તો લાયસોઝોમ્સ તૂટે છે અને પોતાના જ ઉત્સેચકો દ્વારા પોતાના કોષનું પાચન કરી નાખે છે, તેથી તેને કોષની “આત્મઘાતી કોથળીઓ” (Suicide Bags) કહે છે.
• ૪. કણાભસૂત્રો (Mitochondria):
  • કણાભસૂત્રો કોષનાં “શક્તિઘરો” (Powerhouses) તરીકે ઓળખાય છે.
  • તેઓ બે આવરણ ધરાવે છે; અંતઃઆવરણ ઊંડા અંતઃપ્રવર્ધો ધરાવે છે જે ATP (એડિનોસાઈન ટ્રાયફૉસ્ફેટ) ના નિર્માણ માટે સપાટી પૂરી પાડે છે.
  • ATP ને કોષના ઊર્જાચલણ (Energy Currency) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
  • કણાભસૂત્રો પોતાના જ DNA અને રિબોઝોમ્સ ધરાવતી હોવાથી પોતાના પ્રોટીન જાતે બનાવી શકે છે.
• ૫. રંજકકણો (Plastids):
  • તે માત્ર વનસ્પતિ કોષોમાં જ જોવા મળે છે અને બે પ્રકારના હોય છે: રંગકણો (Chromoplasts) અને શ્વેત કે રંગહીન કણો (Leucoplasts).
  • જે રંગકણો ક્લોરોફિલ ધરાવે છે તેને હરિતકણ (Chloroplast) કહે છે, જે વનસ્પતિમાં પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે ખૂબ અગત્યના છે.
  • શ્વેતકણો સ્ટાર્ચ, ચરબી અને પ્રોટીન કણિકાઓનો સંગ્રહ કરે છે.
  • રંજકકણો પણ કણાભસૂત્રની જેમ પોતાના DNA અને રિબોઝોમ્સ ધરાવે છે.
• ૬. રસધાનીઓ (Vacuoles):
  • રસધાનીઓ ઘન કે પ્રવાહી પદાર્થોનો સંગ્રહ કરતી કોથળીઓ છે, જે પ્રાણીકોષમાં નાની અને વનસ્પતિકોષોમાં ઘણી મોટી (50 થી 90% જગ્યા રોકતી) હોય છે.
  • વનસ્પતિ કોષોમાં રસધાનીઓ કોષીય દ્રવ્યોથી ભરેલી હોય છે અને કોષને આશૂનતા તથા કઠિનતા આપે છે.
  • અમીબા જેવા એકકોષીય સજીવોમાં અન્નધાની તરીકે ખોરાકનો સંગ્રહ કરે છે અને કેટલીક વિશિષ્ટ રસધાનીઓ વધારાના પાણી અને ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોના નિકાલનું કાર્ય પણ કરે છે.

૫. કોષવિભાજન (Cell Division):

• નવા કોષોના નિર્માણની પ્રક્રિયાને કોષવિ
• ભાજન કહે છે, જે મુખ્યત્વે બે પ્રકારનું હોય છે: સમભાજન અને અર્ધીકરણ.
• સમભાજન (Mitosis): મોટા ભાગના કોષો વૃદ્ધિ માટે વિભાજન પામે છે, જેમાં માતૃકોષ વિભાજિત થઈને રંગસૂત્રોની સમાન સંખ્યા ધરાવતા બે સમાન બાળકોષો બનાવે છે. આ પેશીઓના સમારકામમાં પણ મદદરૂપ થાય છે.
• અર્ધીકરણ (Meiosis): પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓના પ્રજનન અંગોના કોષો વિભાજન પામીને જન્યુકોષો બનાવે છે, તેમાં સતત બે વિભાજન થઈને ૪ નવા કોષો બને છે અને નવા બાળકોષોમાં રંગસૂત્રની સંખ્યા માતૃકોષ કરતાં અડધી હોય છે.

૧. સમભાજન (Mitosis – ‘સમાન’ વિભાજન)

નામ પરથી જ ખબર પડે છે કે આમાં બધું ‘સમાન’ રહે છે. જ્યારે કોઈ એક કોષમાંથી બે નવા કોષ બને અને તે બંને નવા કોષોમાં રંગસૂત્રોની (Chromosomes) સંખ્યા મૂળ કોષ જેટલી જ રહે, તો તેને સમભાજન કહેવાય છે.

• ક્યાં જોવા મળે?: આ વિભાજન શરીરના સામાન્ય દૈહિક કોષોમાં (શરીરના માંસપેશી, ચામડી, હાડકાં વગેરેમાં) થાય છે.
• કેવી રીતે થાય છે?: આમાં એક ‘માતૃકોષ’ (Parent cell) વિભાજન પામીને આબેહૂબ પોતાના જેવા જ બે (૨) નવા ‘બાળકોષો’ (Daughter cells) બનાવે છે. આ નવા કોષો મૂળ કોષની ઝેરોક્ષ કોપી જેવા જ હોય છે.
• મુખ્ય કાર્ય (ફાયદો): શરીરની વૃદ્ધિ થવી, ઘા રુઝાવવા અને જૂના/ઘસાયેલા કોષોની જગ્યાએ નવા કોષો લાવવા.
• સરળ ઉદાહરણ: જ્યારે આપણને વાગે છે અને ચામડી છોલાય છે, ત્યારે થોડા દિવસોમાં ત્યાં નવી ચામડી આવી જાય છે. આ નવી ચામડી ‘સમભાજન’ ની પ્રક્રિયાથી જ બને છે.

૨. અર્ધીકરણ (Meiosis – ‘અડધું’ વિભાજન)

આ વિભાજનમાં રંગસૂત્રોની સંખ્યા મૂળ કોષ કરતાં ‘અડધી’ થઈ જાય છે, તેથી તેને અર્ધીકરણ કહે છે.

• ક્યાં જોવા મળે?: આ વિભાજન શરીરના તમામ કોષોમાં થતું નથી. તે ફક્ત અને ફક્ત પ્રજનન અંગોમાં (શુક્રકોષ અને અંડકોષ બનતી વખતે) જ થાય છે.
• કેવી રીતે થાય છે?: આ પ્રક્રિયા બે તબક્કામાં થાય છે. આમાં એક માતૃકોષમાંથી અંતે ચાર (૪) નવા બાળકોષો બને છે. પરંતુ આ નવા કોષોમાં રંગસૂત્રોની સંખ્યા મૂળ કોષ કરતા અડધી હોય છે.
• મુખ્ય કાર્ય (ફાયદો): પ્રજનન માટે જનન કોષો બનાવવા અને પેઢી દર પેઢી સજીવોમાં રંગસૂત્રોની સંખ્યા ચોક્કસ જાળવી રાખવી.
• સરળ ઉદાહરણ: મનુષ્યના દરેક કોષમાં ૪૬ રંગસૂત્રો હોય છે. પરંતુ અર્ધીકરણની પ્રક્રિયાથી બનતા પુરુષના શુક્રકોષ અને સ્ત્રીના અંડકોષમાં માત્ર ૨૩-૨૩ રંગસૂત્રો જ હોય છે. આવું એટલા માટે થાય છે કે જેથી બાળક બને ત્યારે પિતાના ૨૩ + માતાના ૨૩ = ભેગા મળીને બાળકમાં પાછા ૪૬ રંગસૂત્રો પૂરા થઈ જાય. જો અર્ધીકરણ ન થતું હોત, તો બાળકમાં ૯૨ રંગસૂત્રો થઈ જાત!

અહીં સૌથી પહેલાં એ સમજવું જરૂરી છે કે વિજ્ઞાનની ભાષામાં ‘બાળકોષ’ (Daughter Cell) નો અર્થ ‘મનુષ્યનું જન્મેલું બાળક’ (Baby) થતો નથી. જ્યારે પણ કોઈ જૂના કોષમાંથી નવો કોષ બને, ત્યારે તે નવા જન્મેલા સૂક્ષ્મ કોષને માત્ર નામ આપવા માટે ‘બાળકોષ’ કહેવાય છે. તે માત્ર શરીરનો એક સૂક્ષ્મ અંશ છે, આખું જીવંત બાળક નથી.

૧ કોષમાંથી ૪ કોષ કેવી રીતે બને છે? (અર્ધીકરણની પ્રક્રિયા)

અર્ધીકરણ (Meiosis) ની પ્રક્રિયા સળંગ બે તબક્કામાં થાય છે:

• પહેલો તબક્કો: ૧ માતૃકોષ વિભાજન પામીને ૨ કોષ બનાવે છે. (અહીં રંગસૂત્રોની સંખ્યા અડધી થઈ જાય છે).
• બીજો તબક્કો: આ બંને નવા બનેલા કોષો તરત જ ફરીથી વિભાજન પામે છે (સમભાજનની જેમ), એટલે ૨ માંથી ૪ કોષ બને છે.

પરિણામે, પ્રજનન અંગોમાં શરૂઆતના ૧ માતૃકોષમાંથી અંતે ૪ સૂક્ષ્મ જનન કોષો (દા.ત. પુરુષમાં ૪ શુક્રકોષો) બને છે.

તો પછી મનુષ્યમાં ૧ જ બાળક કેમ જન્મે છે? ૪ કેમ નહીં?

મનુષ્યનું સંપૂર્ણ બાળક સીધું આ ૪ કોષોમાંથી બની જતું નથી. બાળક બનવાની વાસ્તવિક પ્રક્રિયા કંઈક આ રીતે થાય છે:

1. જનન કોષોનું નિર્માણ: પુરુષના શરીરમાં અર્ધીકરણની પ્રક્રિયાથી લાખોની સંખ્યામાં સૂક્ષ્મ ‘શુક્રકોષો’ (Sperms) બને છે.
2. ફલન (Fertilization): જ્યારે પ્રજનન થાય છે, ત્યારે એ લાખો શુક્રકોષોમાંથી માત્ર એક (૧) જ શુક્રકોષ સ્ત્રીના એક (૧) અંડકોષ સાથે જોડાય છે.
3. ફળિતાંડ (Zygote): આ બંનેના (શુક્રકોષ + અંડકોષ) જોડાણથી માત્ર એક જ નવો સિંગલ કોષ બને છે, જેને ‘ફળિતાંડ’ કહેવાય છે. આ ફળિતાંડ જ બાળકની શરૂઆત છે.
4. બાળકનો વિકાસ: હવે આ ૧ ફળિતાંડ માતાના ગર્ભાશયમાં વિકાસ પામે છે. આ એક કોષમાં હવે અગાઉ આપણે જોયું તેમ ‘સમભાજન’ (Mitosis) થવાનું શરૂ થાય છે. એટલે કે ૧ માંથી ૨, ૨ માંથી ૪, ૪ માંથી ૮, ૮ માંથી ૧૬ કોષો બને છે.
5. આમ સમભાજનથી અબજો કોષો ભેગા થઈને ૯ મહિનાના અંતે માત્ર ૧ સંપૂર્ણ બાળક બનાવે છે.

ટૂંકમાં સમજીએ તો: અર્ધીકરણથી જે ‘૪ બાળકોષો’ બને છે, તે માત્ર પ્રજનન માટેના સૂક્ષ્મ બીજ (શુક્રકોષો) છે. પ્રક્રિયા દરમિયાન આવા લાખો બીજમાંથી માત્ર એક જ બીજ પસંદ થઈને આગળ જતાં એક બાળકનું નિર્માણ કરે છે.

સમભાજન અને અર્ધીકરણ વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત

ઝડપથી યાદ રાખવા માટે નીચેનું કોષ્ટક ઉપયોગી થશે:

મુદ્દો	સમભાજન (Mitosis)	અર્ધીકરણ (Meiosis)
અર્થ	સમાન વિભાજન (ઝેરોક્ષ કોપી)	અડધું વિભાજન
કોષોની સંખ્યા	૧ કોષમાંથી ૨ નવા કોષો બને	૧ કોષમાંથી ૪ નવા કોષો બને
રંગસૂત્રોની સંખ્યા	મૂળ કોષ જેટલી જ સમાન રહે છે	મૂળ કોષ કરતા અડધી થઈ જાય છે
ક્યાં થાય છે?	શરીરના સામાન્ય દૈહિક કોષોમાં	માત્ર પ્રજનન કોષોના નિર્માણ વખતે
હેતુ/ઉપયોગ	શરીરનો વિકાસ, વૃદ્ધિ અને સમારકામ	પ્રજનન અને નવી સંતતિનું નિર્માણ

ચોક્કસ, પ્રકરણ 6 “પેશીઓ” (Tissues) માંથી તમારે પાઠ્યપુસ્તક ફરીથી ન વાંચવું પડે તે માટે દરેક ટોપિક અને સબ-ટોપિકને આવરી લેતી સંપૂર્ણ અને વિગતવાર નોટ્સ નીચે મુજબ તૈયાર કરી છે:

પ્રકરણ 6: પેશીઓ

૧. પેશી એટલે શું?

• વ્યાખ્યા: એવા કોષોનો સમૂહ કે જે સંરચનાકીય સમાનતા ધરાવે છે અને કોઈ એક નિશ્ચિત કાર્ય એકસાથે મળીને પૂર્ણ કરે છે, તેને પેશી કહે છે. દા.ત., રુધિર, અન્નવાહક અને સ્નાયુ પેશીઓ.
• બહુકોષીય સજીવોમાં પેશીઓ શ્રમવિભાજન (Division of labour) નું કાર્ય કરે છે.

૨. વનસ્પતિ અને પ્રાણી પેશીઓ વચ્ચેનો તફાવત:

• વનસ્પતિઓ: તેઓ સ્થિર કે સ્થાપિત હોય છે, તેથી તેમની મોટાભાગની પેશીઓ આધાર આપવાવાળી અને મૃત હોય છે. વનસ્પતિમાં વૃદ્ધિ અમુક નિશ્ચિત વિસ્તારો પૂરતી સીમિત હોય છે.
• પ્રાણીઓ: તેઓ આહાર, પ્રજનન અને રહેઠાણ માટે વિચરણ કરે છે, તેથી તેઓ વધુ ઊર્જા વાપરે છે અને તેમની મોટાભાગની પેશીઓ જીવંત હોય છે. પ્રાણીઓમાં કોષીય વૃદ્ધિ સમાન હોય છે.

---

૩. વનસ્પતિ પેશીઓ (Plant Tissues): વનસ્પતિ પેશીઓને મુખ્યત્વે બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે: વર્ધનશીલ અને સ્થાયી પેશી.

૩.૧ વર્ધનશીલ પેશી (Meristematic Tissue):

• આ પેશીના કોષો જીવનપર્યંત સતત વિભાજન પામતા રહે છે. આ કોષો ખૂબ જ સક્રિય હોય છે, જેમાં ઘટ્ટ કોષરસ, પાતળી કોષદીવાલ અને સ્પષ્ટ કોષકેન્દ્ર હોય છે, પરંતુ રસધાનીઓ હોતી નથી.
• તેના સ્થાનના આધારે ત્રણ પ્રકાર છે:
  1. અગ્રસ્થ વર્ધનશીલ પેશી: મૂળ અને પ્રકાંડની ટોચ પર આવેલી હોય છે અને તેની લંબાઈમાં વધારો કરે છે.
  2. પાર્શ્વીય વર્ધનશીલ પેશી: પ્રકાંડ અને મૂળના પરિઘીય વિસ્તારમાં (જાડાઈમાં) વધારો કરે છે.
  3. આંતરવિષ્ટ વર્ધનશીલ પેશી: વનસ્પતિઓની ગાંઠની નજીક જોવા મળે છે.

૩.૨ સ્થાયી પેશી (Permanent Tissue):

• વર્ધનશીલ પેશીના કોષો વિભાજન પામવાની ક્ષમતા ગુમાવી દે છે અને એક વિશિષ્ટ કાર્ય કરવા માટે સ્થાયી આકાર અને કદ પ્રાપ્ત કરે છે. આ ક્રિયાને વિભેદીકરણ (Differentiation) કહે છે. તેના બે મુખ્ય પ્રકાર છે:

(A) સરળ સ્થાયી પેશી (Simple Permanent Tissue): એક જ પ્રકારના કોષોની બનેલી પેશી.

1. મૃદુત્તક (Parenchyma): જીવંત, પાતળી કોષદીવાલવાળા અને આંતરકોષીય અવકાશ ધરાવતા કોષો છે, જે ખોરાકનો સંગ્રહ કરે છે. જો તેમાં ક્લોરોફીલ હોય તો તેને હરિતકણોત્તક કહે છે. જલીય વનસ્પતિઓમાં હવાના મોટા કોટરો હોય છે, જેને વાયુત્તક કહેવાય છે જે વનસ્પતિને તરવા માટે તારક બળ આપે છે.
2. સ્થૂલકોણક (Collenchyma): આ પેશી વનસ્પતિને નમ્યતા (flexibility) અને યાંત્રિક આધાર આપે છે. કોષો જીવંત, લાંબા અને ખૂણાઓ પરથી અનિયમિત રીતે જાડા (સ્થૂલિત) હોય છે.
3. દૃઢોત્તક (Sclerenchyma): આ પેશી વનસ્પતિને દૃઢતા અને મજબૂતાઈ આપે છે (દા.ત., નાળિયેરની રેસામય છાલ). આ કોષો મૃત હોય છે અને તેમની દીવાલ ‘લિગ્નીન‘ નામના રસાયણને લીધે ખૂબ જાડી હોય છે.

• અધિસ્તર (Epidermis) અને ત્વક્ષા (Cork): વનસ્પતિની સમગ્ર સપાટી અધિસ્તર નામના એક સ્તરના આવરણથી ઢંકાયેલી હોય છે જે રક્ષણ કરે છે. તેમાં નાના છિદ્રો હોય છે જેને વાયુરંધ્રો (Stomata) કહે છે, જે વાયુવિનિમય અને બાષ્પોત્સર્જન માટે જરૂરી છે. જેમ વૃક્ષ મોટું થાય તેમ બહારનું સ્તર મૃત કોષોની છાલ (ત્વક્ષા) બનાવે છે, જેના પર ‘સુબેરીન’નું સ્થૂલન હોવાથી તે હવા-પાણી માટે અપ્રવેશશીલ બને છે.

(B) જટિલ સ્થાયી પેશી (Complex Permanent Tissue): એક કરતાં વધુ પ્રકારના કોષો ભેગા મળીને સમાન કાર્ય કરે છે. (તેમને વાહક પેશી પણ કહે છે).

1. જલવાહક પેશી (Xylem): પાણી અને ખનીજક્ષારોનું ઊર્ધ્વ દિશામાં વહન કરે છે. તે જલવાહિનીકી, જલવાહિની, જલવાહક મૃદુત્તક અને જલવાહક તંતુઓની બનેલી છે.
2. અન્નવાહક પેશી (Phloem): પર્ણોથી ખોરાકનું વહન વનસ્પતિના વિભિન્ન ભાગો સુધી કરે છે. તે ચાલની નલિકા, સાથી કોષો, અન્નવાહક તંતુઓ અને અન્નવાહક મૃદુત્તકની બનેલી છે.

---

૪. પ્રાણી પેશીઓ (Animal Tissues): કાર્યના આધારે પ્રાણી પેશીને ૪ ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે:

1. અધિચ્છદીય,
2. સંયોજક,
3. સ્નાયુ
4. ચેતા પેશી.

૪.૧ અધિચ્છદીય પેશી (Epithelial Tissue):

• પ્રાણીના શરીરને ઢાંકતી અને રક્ષણ આપતી પેશી છે (દા.ત., ત્વચા, મોંનું અસ્તર, રુધિરવાહિનીનું અસ્તર).
• સરળ લાદીસમ અધિચ્છદ: કોષો અત્યંત પાતળા અને ચપટા હોય છે. રુધિરવાહિનીઓ અને ફેફસાંના વાયુકોષ્ઠોમાં જોવા મળે છે.
• સ્તૃત લાદીસમ અધિચ્છદ: ત્વચાના કોષો ઘસારાથી બચવા અનેક સ્તરોમાં ગોઠવાયેલા હોય છે.
• સ્તંભાકાર / પક્ષ્મલ અધિચ્છદ: આંતરડાના અસ્તરમાં (અભિશોષણ માટે) થાંભલા જેવા કોષો હોય છે. શ્વાસનળીમાં આ કોષો પર વાળ જેવી રચના ‘પક્ષ્મો’ હોય છે જે શ્લેષ્મને દૂર કરે છે.
• ઘનાકાર અધિચ્છદ: ઘન આકારના કોષો જે મૂત્રપિંડનલિકા અને લાળગ્રંથિની નલિકામાં યાંત્રિક આધાર આપે છે.
• ગ્રંથીય અધિચ્છદ: પદાર્થોનો સ્ત્રાવ કરે છે.

૪.૨ સંયોજક પેશી (Connective Tissue):

• આ પેશીના કોષો આંતરકોષીય આધારક દ્રવ્ય (Matrix) માં ખૂંપેલા હોય છે.

1. રુધિર (Blood): પ્રવાહી આધારક દ્રવ્યને રુધિરરસ (Plasma) કહે છે, જેમાં RBC (લાલ કણો), WBC (શ્વેતકણો) અને ત્રાકકણો હોય છે. તે વાયુઓ, ખોરાક અને ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોનું વહન કરે છે.
2. અસ્થિ (Bone): શરીરના હાડપિંજરનું નિર્માણ કરે છે. કૅલ્શિયમ અને ફૉસ્ફરસના બનેલા સખત આધારકમાં ગોઠવાયેલ હોય છે.
3. અસ્થિબંધ (Ligament): બે અસ્થિઓને એકબીજા સાથે જોડતી સ્થિતિસ્થાપક પેશી.
4. સ્નાયુબંધ (Tendon): સ્નાયુ પેશીને અસ્થિ સાથે જોડતી મજબૂત રેસામય પેશી.
5. કાસ્થિ (Cartilage): પ્રોટીન અને શર્કરાનું બનેલું ઘન આધારક ધરાવે છે. તે અસ્થિના સાંધાને લીસા બનાવે છે (દા.ત., કાન, નાક, શ્વાસનળી).
6. તંતુઘટક પેશી (Areolar): ત્વચા અને સ્નાયુ વચ્ચે, અંગોની અંદરની ખાલી જગ્યા ભરે છે અને પેશીઓનું સમારકામ કરે છે.
7. મેદપૂર્ણ પેશી (Adipose): ચરબીનો સંગ્રહ કરે છે અને ઉષ્માનિયમનનું કાર્ય કરે છે.

૪.૩ સ્નાયુ પેશી (Muscular Tissue):

• સ્નાયુઓ સંકોચનશીલ પ્રોટીનના બનેલા છે જે શરીરના હલનચલન માટે જવાબદાર છે.

1. રેખિત / ઐચ્છિક સ્નાયુ: અસ્થિઓ સાથે જોડાયેલા હોવાથી તેને કંકાલ સ્નાયુ પણ કહે છે. તેના કોષો લાંબા, નળાકાર, અશાખિત અને બહુકોષકેન્દ્રીય હોય છે. તેમાં ઘેરા અને આછા પટ્ટાઓ જોવા મળે છે. હાથ-પગનું હલનચલન ઐચ્છિક છે.
2. અરેખિત / અનૈચ્છિક સ્નાયુ: જઠર, આંખની કીકી, શ્વાસવાહિની વગેરેમાં જોવા મળે છે જ્યાં આપણી ઈચ્છા મુજબ હલનચલન થતું નથી. આ કોષો લાંબા, છેડેથી અણીદાર (ત્રાકાકાર) અને એકકોષકેન્દ્રીય હોય છે.
3. હૃદસ્નાયુ (Cardiac Muscle): હૃદયના સ્નાયુઓ જે જીવનપર્યંત લયબદ્ધ સંકોચન-શિથિલન કરે છે. આ કોષો નળાકાર, શાખિત અને એકકોષકેન્દ્રીય હોય છે.

૪.૪ ચેતા પેશી (Nervous Tissue):

• મગજ, કરોડરજ્જુ અને ચેતાઓ આ પેશીની બનેલી છે.
• ઉત્તેજના સામે અત્યંત ઝડપથી પ્રતિચાર આપી શરીરમાં સંદેશાઓનું (ઊર્મિવેગનું) વહન કરે છે.
• ચેતાપેશીના એકમને ચેતાકોષ (Neuron) કહે છે.
• ચેતાકોષ મુખ્યત્વે કોષકાય (જેમાં કોષકેન્દ્ર અને કોષરસ હોય છે), અક્ષતંતુ (એક લાંબો પ્રવર્ધ) અને શિખાતંતુ (અનેક ટૂંકી શાખાઓ)નો બનેલો હોય છે. એક ચેતાકોષ 1 મીટર લાંબો હોઈ શકે છે.