Chapter 6: નિયંત્રણ અને સંકલન (Control and Cordination)

પ્રકરણ 6 (નિયંત્રણ અને સંકલન) માં પાના નંબર 105 ની આસપાસ આપેલા 5 પ્રશ્નો અને તેના એકદમ સરળ જવાબો નીચે મુજબ છે:

પ્રશ્ન 1: પરાવર્તી ક્રિયા અને ચાલવાની ક્રિયા વચ્ચે શું ભેદ છે ?

જવાબ:

• પરાવર્તી ક્રિયા (Reflex Action): આ ક્રિયા આપણા પર્યાવરણમાં થતા ફેરફાર સામે અચાનક, અત્યંત ઝડપથી અને વિચાર્યા વગર થતો પ્રતિચાર છે. તેમાં મગજને વિચારવાનો સમય લાગતો હોવાથી, ઝડપી નિર્ણય માટે મગજને બદલે ‘કરોડરજ્જુ’ દ્વારા જ સીધો આદેશ આપવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ગરમ વસ્તુને અડકતા જ અચાનક હાથ પાછો ખેંચી લેવો.
• ચાલવાની ક્રિયા: આ એક પૂર્વનિર્ણિત (અગાઉથી નક્કી કરેલી) અને ઐચ્છિક (આપણી ઈચ્છા મુજબની) ક્રિયા છે. આપણે ક્યારે અને કેટલું ચાલવું છે તે મગજ દ્વારા વિચારીને નક્કી કરવામાં આવે છે. ચાલવા જેવી ઐચ્છિક ક્રિયાઓનું નિયંત્રણ પશ્ચમગજમાં આવેલા ‘અનુમસ્તિષ્ક’ દ્વારા થાય છે.

પ્રશ્ન 2: બે ચેતાકોષોની વચ્ચે આવેલ ચેતોપાગમમાં કઈ ઘટના બને છે ?

જવાબ: ચેતોપાગમ (Synapse) એટલે એક ચેતાકોષના અંતિમ છેડા અને બીજા ચેતાકોષની શરૂઆત વચ્ચેની ખાલી જગ્યા. જ્યારે કોઈ માહિતી વિદ્યુત-આવેગ સ્વરૂપે પહેલા ચેતાકોષના અક્ષતંતુના છેડે પહોંચે છે, ત્યારે તે ત્યાં કેટલાક ખાસ રસાયણો મુક્ત કરે છે. આ રસાયણો ચેતોપાગમની ખાલી જગ્યા પસાર કરીને તેની બાજુમાં રહેલા બીજા ચેતાકોષના શિખાતંતુમાં નવો વિદ્યુત-આવેગ શરૂ કરે છે. આમ, ચેતોપાગમમાં સંદેશાનું એક કોષમાંથી બીજા કોષમાં રાસાયણિક સ્વરૂપે વહન થાય છે.

પ્રશ્ન 3: મગજનો કયો ભાગ શરીરની સમસ્થિતિ અને સમતુલન જાળવી રાખવાનું કાર્ય કરે છે ?

જવાબ: મગજના પાછળના ભાગમાં (પશ્ચમગજમાં) આવેલો ‘અનુમસ્તિષ્ક’ (Cerebellum) નામનો ભાગ ઐચ્છિક ક્રિયાઓની ચોકસાઈ તથા શરીરની સમસ્થિતિ અને સંતુલન જાળવી રાખવાનું કાર્ય કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, એક સીધી રેખામાં ચાલવું કે સાયકલ ચલાવવી તે આ ભાગને કારણે જ શક્ય બને છે.

પ્રશ્ન 4: આપણને અગરબત્તીની સુવાસની ખબર કેવી રીતે થાય છે ?

જવાબ: આપણા નાકમાં ગંધને પારખવા માટે વિશેષ ‘ઘ્રાણગ્રાહી એકમો’ આવેલા હોય છે. જ્યારે અગરબત્તીની સુવાસ નાકમાં પ્રવેશે છે, ત્યારે આ એકમો તેને ઓળખીને ચેતાકોષો મારફતે એક વિદ્યુત-સંદેશો મગજ સુધી પહોંચાડે છે. આપણા મુખ્ય વિચારવાવાળા ભાગ એટલે કે અગ્રમગજમાં સુંઘવા (ઘ્રાણ) માટેનો એક વિશિષ્ટ વિસ્તાર આવેલો હોય છે. આ વિસ્તાર આવેલી માહિતીનું અર્થઘટન કરે છે અને ત્યારે આપણને અગરબત્તીની સુવાસનો અનુભવ થાય છે.

પ્રશ્ન 5: પરાવર્તી ક્રિયામાં મગજની ભૂમિકા શું છે ?

જવાબ: પરાવર્તી ક્રિયાઓ ભયજનક પરિસ્થિતિમાં અત્યંત ઝડપી પ્રતિચાર આપવા માટે હોય છે, જેમાં વિચારવાનો સમય હોતો નથી. આથી, આ ક્રિયામાં મગજને બદલે કરોડરજ્જુ જ સીધો આદેશ આપીને ઝડપી ‘પરાવર્તી કમાન’ રચે છે. એટલે કે અચાનક થતી ક્રિયામાં તાત્કાલિક નિર્ણય લેવામાં મગજની કોઈ સીધી ભૂમિકા હોતી નથી. પરંતુ, આ ઘટનાની સંવેદનાઓ (માહિતી) મગજ સુધી પહોંચે ચોક્કસ છે, જેથી મગજ તે ઘટનાને યાદ રાખી શકે અને ભવિષ્યમાં આપણે સાવચેત રહી શકીએ.

ચોક્કસ, પ્રકરણ 6 (નિયંત્રણ અને સંકલન) માં આપેલા મુખ્ય 4 વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવો અને તેમનાં કાર્યો મેં નીચે મુજબ કોષ્ટકમાં સરળ રીતે દર્શાવ્યા છે:

ખાસ નોંધ: આ 4 અંતઃસ્ત્રાવોમાંથી પહેલા ત્રણ (ઓક્ઝિન, જીબરેલિન અને સાયટોકાઈનીન) વનસ્પતિની વૃદ્ધિમાં સહાયક છે, જ્યારે છેલ્લો (એબ્સિસિક ઍસિડ) વૃદ્ધિને અવરોધવાનું (અટકાવવાનું) કાર્ય કરે છે.

ચોક્કસ, પાના નંબર 111 પર પ્રાણીઓમાં અંતઃસ્ત્રાવોના ટોપિકને લગતા 4 પ્રશ્નો આપેલા છે. હું આ ચારેય પ્રશ્નોના જવાબો તમને વિગતવાર અને એકદમ સરળ ભાષામાં સમજાવું છું:

પ્રશ્ન 1: પ્રાણીઓમાં રાસાયણિક સંકલન કેવી રીતે થાય છે ?

જવાબ: પ્રાણીઓમાં રાસાયણિક સંકલન ‘અંતઃસ્ત્રાવો’ (Hormones) નામના રાસાયણિક સંયોજનો દ્વારા થાય છે. પ્રાણીઓના શરીરમાં આવેલી વિશિષ્ટ અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ (Endocrine glands) આ અંતઃસ્ત્રાવો ઉત્પન્ન કરે છે. આ અંતઃસ્ત્રાવો સીધા જ રુધિર (લોહી) માં ભળે છે અને રુધિરના વહન દ્વારા શરીરના જે-તે ચોક્કસ લક્ષ્ય અંગો (Target organs) કે વિશિષ્ટ પેશીઓ સુધી પહોંચે છે. ત્યાં પહોંચીને તેઓ કોષોની સપાટી પર રહેલા વિશિષ્ટ અણુઓ સાથે જોડાઈને ચોક્કસ રાસાયણિક ફેરફારો પ્રેરે છે અને આ રીતે આખા શરીરમાં વિવિધ ક્રિયાઓનું રાસાયણિક સંકલન થાય છે.

પ્રશ્ન 2: આયોડિનયુક્ત મીઠાના ઉપયોગની સલાહ કેમ આપવામાં આવે છે ?

જવાબ: આપણા ગળાના ભાગમાં આવેલી ‘થાઇરોઇડ ગ્રંથિ’ને ‘થાઇરોક્સિન’ (Thyroxine) નામનો અંતઃસ્ત્રાવ બનાવવા માટે આયોડિનની સખત જરૂર પડે છે. આ થાઇરોક્સિન અંતઃસ્ત્રાવ આપણા શરીરમાં કાર્બોદિત, પ્રોટીન અને ચરબીના ચયાપચયનું નિયંત્રણ કરે છે અને શરીરની યોગ્ય વૃદ્ધિ માટે ઉત્કૃષ્ટ સંતુલન જાળવે છે. જો આપણા આહારમાં આયોડિનની ઊણપ હોય, તો થાઇરોક્સિન પૂરતા પ્રમાણમાં બનતો નથી અને આપણને ‘ગોઇટર’ (Goiter) નામનો રોગ થઈ શકે છે, જેનાં એક લક્ષણ તરીકે ગળું ફૂલી જાય છે. આથી, ગોઇટરથી બચવા અને થાઇરોઇડ ગ્રંથિ યોગ્ય રીતે કામ કરી શકે તે માટે આયોડિનયુક્ત મીઠું ખાવાની સલાહ આપવામાં આવે છે.

પ્રશ્ન 3: જ્યારે એડ્રિનાલિન રુધિરમાં સ્ત્રવિત થાય છે ત્યારે આપણું શરીર કેવો પ્રતિચાર દર્શાવે છે?

જવાબ: જ્યારે મનુષ્ય ડર, ગુસ્સો કે ભયજનક સ્થિતિમાં હોય ત્યારે એડ્રિનલ ગ્રંથિમાંથી ‘એડ્રિનાલિન’ અંતઃસ્ત્રાવ સીધો રુધિરમાં સ્ત્રવે છે અને શરીરના વિવિધ ભાગો સુધી પહોંચે છે. તેનાથી શરીર નીચે મુજબનો ત્વરિત પ્રતિચાર આપે છે:

• એડ્રિનાલિન હૃદય પર કાર્ય કરે છે જેથી હૃદયના ધબકારા ઝડપી બની જાય છે, પરિણામે સ્નાયુઓને વધારે ઓક્સિજન મળી રહે છે.
• પાચનતંત્ર અને ત્વચા (ચામડી) તરફ જતો રુધિરનો પ્રવાહ ઓછો થઈ જાય છે, કારણ કે આ અંગોની નાની ધમનીઓની આસપાસના સ્નાયુઓ સંકોચાઈ જાય છે. આ રુધિર હવે આપણા હાથ-પગના કંકાલ સ્નાયુઓ તરફ ધકેલાય છે.
• ઉરોદરપટલ અને પાંસળીઓના સ્નાયુઓ સંકોચાવાથી શ્વસન-દર (શ્વાસ લેવાની ગતિ) પણ વધે છે. આ બધા જ પ્રતિચારો ભેગા મળીને પ્રાણીના શરીરને મુશ્કેલ પરિસ્થિતિ સામે ‘લડવા માટે કે ભાગી જવા માટે’ (Fight or Flight) એકદમ તૈયાર કરી દે છે.

પ્રશ્ન 4: મધુપ્રમેહના કેટલાક દર્દીઓની સારવાર ઇન્સ્યુલિનના ઈન્જેક્શન આપીને કેમ કરવામાં આવે છે ?

જવાબ: મધુપ્રમેહ (ડાયાબિટીસ – Diabetes) ના દર્દીઓના શરીરમાં આવેલી ‘સ્વાદુપિંડ’ (Pancreas) નામની ગ્રંથિ પૂરતા પ્રમાણમાં ‘ઇન્સ્યુલિન’ (Insulin) નામનો અંતઃસ્ત્રાવ બનાવી શકતી નથી. ઇન્સ્યુલિન અંતઃસ્ત્રાવનું મુખ્ય કામ આપણા રુધિરમાં શર્કરા (Sugar/Glucose) ના સ્તરનું નિયંત્રણ કરવાનું છે. જો ઇન્સ્યુલિન યોગ્ય માત્રામાં ઉત્પન્ન ન થાય તો લોહીમાં શર્કરાનું સ્તર વધી જાય છે, જેના કારણે શરીરમાં ઘણી બધી હાનિકારક અસરો થાય છે. તેથી, લોહીમાં શર્કરાનું સ્તર સામાન્ય અને નિયંત્રિત રાખવા માટે આવા દર્દીઓને બહારથી ઇન્સ્યુલિનના ઇન્જેક્શન આપીને સારવાર કરવામાં આવે છે.

સ્વાધ્યાય ના પ્રશ્નો

પ્રશ્ન 1: નીચે આપેલ પૈકી કયો વનસ્પતિ અંતઃસ્રાવ છે ? (a) ઈન્સ્યુલિન (b) થાઈરૉક્સિન (c) ઈસ્ટ્રોજન (d) સાયટોકાઈનીન

જવાબ: (d) સાયટોકાઈનીન.

પ્રશ્ન 2: બે ચેતાકોષોની વચ્ચે આવેલ “ખાલી ભાગ’ને કહે છે. (a) શિખાતંતુ (b) ચેતોપાગમ (c) અક્ષતંતુ (d) આવેગ

જવાબ: (b) ચેતોપાગમ (Synapse).

પ્રશ્ન 3: મગજ શેના માટે જવાબદાર છે ? (a) વિચારવા (b) હૃદયના સ્પંદન (c) શરીરનું સમતુલન જાળવવા (d) ઉપર્યુક્ત તમામ

જવાબ: (d) ઉપર્યુક્ત તમામ. મગજના અલગ-અલગ ભાગો આ તમામ કાર્યો કરે છે; અગ્રમગજ વિચારવા માટે, લંબમજ્જા હૃદયના સ્પંદન જેવી અનૈચ્છિક ક્રિયાઓ માટે, અને અનુમસ્તિષ્ક શરીરની સમસ્થિતિ અને સંતુલન જાળવવા માટે જવાબદાર છે.

પ્રશ્ન 4: આપણા શરીરમાં ગ્રાહીએકમોનું કાર્ય શું છે ? એવી સ્થિતિ પર વિચાર કરો, જ્યાં ગ્રાહીએકમો યોગ્ય પ્રકારથી કાર્ય કરી રહ્યા નથી. કોઈ સમસ્યાઓ ઉત્પન્ન થઈ શકે છે ? જવાબ: આપણા શરીરમાં ગ્રાહી એકમો (Receptors) પર્યાવરણમાંથી આવતી તમામ માહિતી કે સૂચનાઓની ઓળખ કરવાનું કાર્ય કરે છે. આ ગ્રાહી એકમો સામાન્ય રીતે આપણાં સંવેદાંગો (જેમ કે અંતઃકર્ણ, નાક, જીભ, આંખ વગેરે) માં આવેલા હોય છે. જો ગ્રાહી એકમો યોગ્ય રીતે કાર્ય ન કરતા હોય, તો આપણું શરીર પર્યાવરણમાં થતા ફેરફારો (જેમ કે ગરમીનો સ્પર્શ, સ્વાદ, ગંધ વગેરે) ની સંવેદના ગ્રહણ કરી શકશે નહીં. પરિણામે, મગજને યોગ્ય માહિતી ન મળવાથી તે સમયસર પ્રતિચાર આપી શકશે નહીં અને શરીરને નુકસાન પહોંચી શકે છે.

પ્રશ્ન 5: ચેતાકોષની સંરચના દર્શાવતી આકૃતિ દોરો અને તેનાં કાર્યોનું વર્ણન કરો.

જવાબ: (નોંધ: તમે તમારા પાઠ્યપુસ્તકમાં આકૃતિ 6.1 (a) માં ચેતાકોષની આકૃતિ જોઈ શકો છો). કાર્યો: ચેતાકોષ એ ચેતાપેશીનો એકમ છે. પર્યાવરણમાંથી મળતી માહિતી ચેતાકોષના અગ્રભાગે આવેલા શિખાતંતુઓ દ્વારા મેળવવામાં આવે છે અને એક રાસાયણિક ક્રિયા દ્વારા તેમાંથી વિદ્યુતઆવેગ ઉત્પન્ન થાય છે. આ આવેગ શિખાતંતુથી કોષકાય સુધી જાય છે અને ત્યાંથી ચેતાક્ષ (અક્ષતંતુ) માં થઈને તેના અંતિમ છેડા સુધી પહોંચે છે. ચેતાક્ષના છેડેથી વિદ્યુતઆવેગ કેટલાંક રસાયણો મુક્ત કરે છે જે ચેતોપાગમ (Synapse) ને પસાર કરીને પછીના ચેતાકોષના શિખાતંતુમાં સંદેશો પહોંચાડે છે. આમ, ચેતાકોષ માહિતીનું વિદ્યુતઆવેગ સ્વરૂપે સમગ્ર શરીરમાં વહન કરે છે.

પ્રશ્ન 6: વનસ્પતિમાં પ્રકાશાનુવર્તન કેવી રીતે થાય છે ?

જવાબ: જ્યારે વનસ્પતિ પર કોઈ એક તરફથી પ્રકાશ આવતો હોય છે, ત્યારે પ્રરોહાગ્રના (ટોચના) ભાગે ઓક્ઝિન નામનો અંતઃસ્ત્રાવ સંશ્લેષણ પામે છે. આ ઓક્ઝિન પ્રસરણ પામીને પ્રરોહના છાયાવાળા (પ્રકાશથી દૂરના) ભાગમાં જમા થાય છે. ઓક્ઝિનનું આ સંકેન્દ્રણ છાયાવાળી બાજુના કોષોને લંબાઈમાં વધુ ઝડપથી વૃદ્ધિ કરવા માટે ઉત્તેજિત કરે છે. પરિણામે, છાયાવાળો ભાગ વધુ વૃદ્ધિ પામે છે અને છોડ પ્રકાશની તરફ વળતો જોવા મળે છે.

પ્રશ્ન 7: કરોડરજ્જુને ઈજા થવાથી કયા સંકેતો મેળવવામાં ખલેલ પહોંચે છે ?

જવાબ: આખા શરીરની ચેતાઓ મગજ તરફ જતી વખતે કરોડરજ્જુમાં મળે છે અને કરોડરજ્જુમાં જ પરાવર્તી કમાન રચાય છે. આથી, જો કરોડરજ્જુને ઈજા થાય તો ગરમ વસ્તુને અડકવા જેવી પરાવર્તી ક્રિયાઓ (reflex actions) ના સંકેતોમાં ખલેલ પહોંચે છે. આ ઉપરાંત, શરીરના વિવિધ ભાગોમાંથી મગજ તરફ આવતી સંવેદનાઓ અને મગજમાંથી સ્નાયુઓને અપાતા આદેશો કે સંકેતોના વહનમાં પણ અડચણ ઊભી થાય છે.

પ્રશ્ન 8: વનસ્પતિમાં રાસાયણિક સંકલન કઈ રીતે થાય છે ?

જવાબ: વનસ્પતિઓમાં પ્રાણીઓની જેમ નિયંત્રણ માટે કોઈ ચેતાતંત્ર કે સ્નાયુપેશીઓ હોતી નથી. વનસ્પતિઓમાં રાસાયણિક સંકલન વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવો દ્વારા થાય છે. આ અંતઃસ્ત્રાવો સંશ્લેષણના સ્થાનથી પ્રસરણ દ્વારા ક્રિયાના વિસ્તાર સુધી સરળતાથી પહોંચી જાય છે. ઓક્ઝિન, જીબરેલિન અને સાયટોકાઈનીન જેવા અંતઃસ્ત્રાવો વનસ્પતિની વૃદ્ધિ અને વિકાસને પ્રેરે છે, જ્યારે એબ્સિસિક ઍસિડ જેવા અંતઃસ્ત્રાવો વૃદ્ધિને અવરોધે છે અને પર્યાવરણ પ્રત્યેના પ્રતિચારનું સંકલન કરે છે.

પ્રશ્ન 9: એક સજીવમાં નિયંત્રણ તેમજ સંકલનના તંત્રની જરૂરિયાત શું છે ?

જવાબ: બહુકોષીય સજીવોનું શારીરિક સંગઠન અત્યંત જટિલ હોય છે. પર્યાવરણમાં થતા પ્રત્યેક પરિવર્તન (ફેરફાર) ના પ્રતિચારરૂપે એક યોગ્ય હલનચલન ઉત્પન્ન થવું જરૂરી છે. આ હલનચલન ચોકસાઈથી નિયંત્રિત હોવા જોઈએ અને પર્યાવરણની વિવિધ ઘટનાઓની ઓળખ સાથે સંકળાયેલા હોવા જોઈએ. શરીરના તમામ વિશિષ્ટ અંગો અને પેશીઓ સુમેળપૂર્વક કાર્ય કરે અને પર્યાવરણની ઉત્તેજનાઓ સામે સજીવ યોગ્ય સમયે બચાવ કે પ્રતિચાર આપી શકે, તે માટે સજીવોમાં નિયંત્રણ અને સંકલન તંત્ર આવશ્યક છે.

પ્રશ્ન 10: અનૈચ્છિક ક્રિયાઓ અને પરાવર્તી ક્રિયાઓ એકબીજાથી કેવી રીતે ભિન્ન છે ?

જવાબ:

• પરાવર્તી ક્રિયાઓ: આ ક્રિયાઓ પર્યાવરણમાં બનતી કોઈ આકસ્મિક કે ભયજનક ઘટના સામે અત્યંત ઝડપી અને અનાયાસે અપાતો પ્રતિચાર છે. તેમાં મગજને વિચારવાનો સમય લાગતો નથી અને તે મુખ્યત્વે કરોડરજ્જુ દ્વારા નિયંત્રિત હોય છે. (દા.ત., આગને અડકતા હાથ પાછો ખેંચી લેવો).
• અનૈચ્છિક ક્રિયાઓ: આ એવી શારીરિક ક્રિયાઓ છે જેના પર આપણા વિચારોનું કે ઈચ્છાનું કોઈ સીધું નિયંત્રણ હોતું નથી, પરંતુ તે જીવન ટકાવી રાખવા માટે સતત ચાલતી પ્રક્રિયાઓ છે. આ ક્રિયાઓ મગજના ભાગો (મધ્યમગજ અને પશ્ચમગજ) દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે. (દા.ત., હૃદયના ધબકારા, શ્વાસોચ્છવાસ, રુધિરનું દબાણ વગેરે).

પ્રશ્ન 11: પ્રાણીઓમાં નિયંત્રણ તેમજ સંકલન માટે ચેતા અને અંતઃસ્ત્રાવ ક્રિયાવિધિની તુલના અને તેમના ભેદ આપો.

જવાબ:

• ચેતા ક્રિયાવિધિ: તેમાં માહિતીનું વહન વીજ-આવેગ સ્વરૂપે ચેતાકોષોની જાળીરૂપ રચના દ્વારા થાય છે, જે અત્યંત ઝડપી હોય છે. વીજ-આવેગ પ્રાણીશરીરના પ્રત્યેક કોષ સુધી પહોંચતો નથી, તે માત્ર ચેતાપેશી સાથે જોડાયેલા કોષો સુધી જ પહોંચે છે. તેની અસર અત્યંત ટૂંકા સમય માટે (ક્ષણિક) હોય છે.
• અંતઃસ્ત્રાવ ક્રિયાવિધિ: તેમાં માહિતીનું વહન રાસાયણિક સંયોજનો (અંતઃસ્ત્રાવો) દ્વારા સીધું રુધિરમાં ભળીને થાય છે. આ પ્રક્રિયા પ્રમાણમાં ધીમી છે, પરંતુ તે રુધિર મારફતે શરીરના તમામ કોષો સુધી વ્યાપક ફેરફારો પ્રદાન કરી શકે છે. તેની અસર લાંબા ગાળાની અને સ્થાયી હોય છે.

પ્રશ્ન 12: લજામણીમાં થતા હલનચલન અને આપણા પગમાં થતાં હલનચલનમાં શું ભેદ છે ?

જવાબ:

• લજામણીનું હલનચલન: તે સ્પર્શની ઉત્તેજના પ્રત્યેનો તાત્કાલિક પ્રતિચાર છે જેમાં વૃદ્ધિનો કોઈ સંબંધ નથી. વનસ્પતિમાં પ્રાણીઓની જેમ પ્રચલન માટે કોઈ સ્નાયુપેશી કે માહિતી વહન માટે ચેતાપેશી હોતી નથી. લજામણીના કોષો તેમનામાં રહેલા પાણીના પ્રમાણમાં ફેરફાર કરીને પોતાનો આકાર બદલે છે (ફૂલીને કે સંકોચાઈને), જેના કારણે પર્ણો બિડાઈ જાય છે.
• પગનું હલનચલન: તે ઐચ્છિક પ્રકારનું હલનચલન છે જે આપણા મગજ અને ચેતાતંત્રના આદેશો દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે. તેમાં સ્નાયુપેશી ભાગ લે છે. સ્નાયુકોષોમાં વિશેષ પ્રકારનું પ્રોટીન હોય છે, જ્યારે ચેતાકીય વીજ-આવેગ ત્યાં પહોંચે છે ત્યારે આ પ્રોટીન પોતાનો આકાર અને ગોઠવણી બદલે છે, જેથી સ્નાયુઓ ટૂંકા થાય છે અને પગનું હલનચલન થાય છે.