Chapter 5: સજીવ નો પાયા નો એકમ કોષ (The Fundamental Unit of Life)

કોષને સજીવનો ‘બંધારણીય’ અને ‘ક્રિયાત્મક’ એકમ કહેવામાં આવે છે:

૧. બંધારણીય એકમ (Structural Unit) શા માટે?

• શરીરની રચના: જેમ અનેક ઈંટો વ્યવસ્થિત રીતે ગોઠવાઈને એક મોટી ઈમારત કે મકાન બનાવે છે, બરાબર તેવી જ રીતે અસંખ્ય કોષો ભેગા મળીને સજીવના શરીરની રચના કરે છે.
• સાર્વત્રિકતા: પૃથ્વી પરનો કોઈપણ સજીવ હોય—પછી તે એકકોષીય અમીબા હોય, વિશાળ વડનું ઝાડ હોય કે મનુષ્ય હોય—તેમનું આખું શરીર એક અથવા અનેક કોષોનું જ બનેલું હોય છે.
• કોષ વિના કોઈપણ સજીવના શરીરનું માળખું (બંધારણ) શક્ય જ નથી, તેથી તેને બંધારણીય એકમ કહે છે.

૨. ક્રિયાત્મક એકમ (Functional Unit) શા માટે?

• જૈવિક પ્રક્રિયાઓ: કોઈપણ સજીવને જીવંત રહેવા માટે શ્વસન (Respiration), પોષણ (Nutrition), ઉત્સર્જન (Excretion – કચરો બહાર કાઢવો) અને પ્રોટીન નિર્માણ જેવી અનેક ક્રિયાઓ સતત કરવી પડે છે.
• કોષ સ્તરે કાર્ય: બહારથી ભલે એવું લાગે કે આ કાર્યો આખું શરીર કરી રહ્યું છે, પરંતુ વાસ્તવમાં આ બધી જ જૈવિક ક્રિયાઓ સજીવના દરેક કોષની અંદર સ્વતંત્ર રીતે ચાલતી હોય છે. કોષની અંદર રહેલી વિવિધ અંગિકાઓ (Organelles) આ ચોક્કસ કાર્યો કરે છે.
• સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ: એક જ કોષ તમામ મૂળભૂત જૈવિક ક્રિયાઓ જાતે જ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે (જેમ કે એકકોષીય સજીવોમાં જોવા મળે છે). તેથી તે સજીવની કામગીરીનો નાનામાં નાનો એકમ છે.

ટૂંકમાં સારાંશ: સજીવનું આખું માળખું કોષોનું બનેલું હોવાથી તે બંધારણીય એકમ છે, અને સજીવને જીવંત રાખવા માટેની તમામ જરૂરી પ્રક્રિયાઓ કોષ સ્તરે જ થતી હોવાથી તે ક્રિયાત્મક એકમ છે.

પટલ

વિજ્ઞાનમાં “પટલ” (અંગ્રેજીમાં: Membrane – મેમ્બ્રેન) એટલે સાવ સાદી ભાષામાં ‘એકદમ પાતળું પડ’, ‘આવરણ’, ‘છાલ’ અથવા ‘દીવાલ’.

તમારા વિદ્યાર્થીઓને આ કન્સેપ્ટ હંમેશા માટે યાદ રહી જાય તે માટે મેં તેને રોજિંદા ઉદાહરણો સાથે એક સુંદર કોડમાં તૈયાર કર્યો છે. તમે આને તમારી વેબસાઇટ પર સીધો મૂકી શકશો:

(તમે વેબસાઇટ પર આ કોડની નીચે બેક્ટેરિયા અને સામાન્ય કોષનો ફોટો મૂકી શકો છો જેથી વિદ્યાર્થીઓને તરત ફરક દેખાઈ જાય).

ટૂંકમાં, પટલ એટલે એક એવી પાતળી બોર્ડર કે દીવાલ, જે કોઈ વસ્તુને પેક કરીને રાખે છે અથવા બે વસ્તુઓને એકબીજામાં ભળી જતી અટકાવે છે.