અલંકાર

🌟 પ્રસ્તાવના: અલંકાર એટલે શું?

વિદ્યાર્થીઓને શરૂઆતમાં આ ઉદાહરણ આપો:

• વાક્ય ૧: “મિલ્ખાસિંઘ ખૂબ ઝડપથી દોડતા.”
• વાક્ય ૨: “મિલ્ખાસિંઘ તો એવું દોડતા જાણે ઊડતા ન હોય !”

વિદ્યાર્થીઓને પૂછો કે બંનેમાંથી કયું વાક્ય સાંભળવું વધારે ગમે છે? બીજું વાક્ય, બરાબર ને! કારણ કે તેમાં દોડવાની ઝડપને પક્ષીના ઊડવા સાથે જોડીને રજૂઆતને આકર્ષક અને સચોટ બનાવી છે. જેમ ઘરેણાં (અલંકાર) પહેરવાથી શરીરની સુંદરતા વધે છે, તેમ ભાષાને સુંદર, આકર્ષક અને સચોટ બનાવવા માટે જે રૂપ વપરાય છે તેને ‘અલંકાર’ કહે છે.

અલંકારના મુખ્ય બે પ્રકાર છે:

૧. શબ્દાલંકાર

૨. અર્થાલંકાર.

---

📌 ભાગ ૧: શબ્દાલંકાર (Std 9 & 10)

જે પંક્તિમાં સુંદરતા કે ચમત્કૃતિનો આધાર શબ્દ કે ધ્વનિ (અવાજ) પર હોય, તેને શબ્દાલંકાર કહે છે. (જો તેમાં સમાન અર્થવાળો બીજો શબ્દ મૂકીએ તો તેની સુંદરતા નષ્ટ થઈ જાય છે).

૧. વર્ણાનુપ્રાસ અલંકાર (Std 9)

• વ્યાખ્યા: જ્યારે પંક્તિમાં કોઈ એકનો એક અક્ષર (વર્ણ) વારંવાર આવે અને કાનને ગમે તેવો અવાજ (નાદસૌંદર્ય) ઊભો કરે, ત્યારે તેને વર્ણાનુપ્રાસ કહેવાય છે.
• પીડીએફના તમામ ઉદાહરણો:
  1. કામિની કોકિલા કેલિ કૂજન કરે, સાગરે ભાસતી ભવ્ય ભરતી. (અહીં ‘ક’ અને ‘ભ’ અક્ષર વારંવાર આવ્યો છે).
  2. પીગળે પીગળે પડછાયાના પહાડ. (‘પ’ વર્ણનું પુનરાવર્તન).
  3. કાળું એનું કામ, કાળાં કર્મનો કાળો મોહન. (‘ક’ વર્ણ).
  4. ગોતી, ભૂલી ભૂલી હું તને ભાળી હો વાલમા. (‘ભ’ વર્ણ).
  5. સુયોગ અણમૂલ સુંદર સુહાગી માંગલ્યનો. (‘સ’ વર્ણ).
  6. પરે, પરોઢે પોઢીને પલભર. (‘પ’ વર્ણ).

૨. પ્રાસસાંકળી / આંતરપ્રાસ અલંકાર (Std 9)

• વ્યાખ્યા: કાવ્યની એક પંક્તિના બે ભાગ (ચરણ) હોય. પહેલા ચરણનો છેલ્લો શબ્દ અને બીજા ચરણનો પહેલો શબ્દ જ્યારે પ્રાસ (Rhyme) ધરાવતા હોય (જાણે બે કટકાને સાંકળથી જોડ્યા હોય), ત્યારે તેને પ્રાસસાંકળી કહે છે.
• પીડીએફના તમામ ઉદાહરણો:
  1. મહેતાજી નિશાએ આવ્યા, લાવ્યા પ્રસાદને કર્યો ઓચ્છવ. (આવ્યા – લાવ્યા વચ્ચે પ્રાસ છે).
  2. વિદ્યા ભણ્યો જેહ, તેહ ઘેર વૈભવ રૂડો. (જેહ – તેહ).
  3. પ્રેમ પદારથ અમો પામીએ, વામીએ જન્મ મરણ જંજાળ. (પામીએ – વામીએ).
  4. વાપરીએ વિચારીને વાણી, પાણી પણ એમ જ વેંતે વેંતે. (વાણી – પાણી).

૩. યમક / શબ્દાનુપ્રાસ અલંકાર (Std 10)

• વ્યાખ્યા: જ્યારે કોઈ એક જ શબ્દ કે શબ્દનો ટુકડો (શબ્દખંડ) પંક્તિમાં બે વાર આવે, પરંતુ તેનો અર્થ અલગ થતો હોય અથવા માત્ર અવાજની ચમત્કૃતિ થતી હોય તેને યમક અલંકાર કહે છે.
• પીડીએફના તમામ ઉદાહરણો:
  1. આ તપેલી તપેલી છે, ત્યાં તું તપેલી ક્યાં આવી? (પહેલી વાર ‘તપેલી’ એટલે વાસણ, બીજી વાર એટલે ગરમ થયેલી, ત્રીજી વાર એટલે ગુસ્સે થયેલી).
  2. છે મતવાલી, નથી નમાલી, નવા લોહીની લાલી. (અહીં આખા શબ્દને બદલે ‘-આલી’ શબ્દખંડનો પ્રાસ મળ્યો છે).
  3. જવાની તો જવાની છે, થોડી રોકી રોકાવાની છે? (પહેલી વાર ‘જવાની’ એટલે યુવાની, બીજી વાર એટલે ‘જતી રહેવાની’).
  4. સ્નેહધન, કુસુમવન, વિમલ પરિમલ ગહન, નિજ ગગન… (અહીં ‘-અન’ અને ‘-અલ’ શબ્દના ટુકડાઓનો પ્રાસ છે).
  5. પાટણપુરી હાલ તુજ હાલ જ આવા. (પહેલો ‘હાલ’ એટલે અત્યારે, બીજો ‘હાલ’ એટલે દશા/પરિસ્થિતિ).
  6. અખાડામાં જવા મેં ઘણા અખાડા કર્યા છે. (પહેલો અખાડો એટલે કસરતશાળા, બીજો અખાડો એટલે આંખ આડા કાન કરવા/ધ્યાન ન આપવું).
  7. જોયું જે નકશામાં, જોયું તે ન કશામાં. (નકશા અને ન કશા – બંને બોલવામાં સરખા લાગે છે).

---

📌 ભાગ ૨: અર્થાલંકાર (Std 9 & 10)

જે પંક્તિમાં સુંદરતાનો આધાર અર્થ પર હોય તેને અર્થાલંકાર કહે છે. (જો સમાન અર્થવાળો બીજો શબ્દ મૂકીએ તો પણ અલંકાર સચવાયેલો રહે છે).

વિદ્યાર્થીઓને આ ૪ પાયાના શબ્દો પહેલાં શીખવજો:

1. ઉપમેય: જેની સરખામણી કરવાની છે તે મૂળ વસ્તુ.
2. ઉપમાન: જેની ‘સાથે’ સરખામણી કરવાની છે તે બીજી વસ્તુ.
3. સાધારણ ધર્મ: બંને વચ્ચે રહેલો સમાન ગુણ.
4. ઉપમાવાચક શબ્દ: સરખામણી દર્શાવતો શબ્દ (જેવો, જેવી, સમું).

૪. ઉપમા અલંકાર (Std 9)

• વ્યાખ્યા: ઉપમેયની ઉપમાન સાથે કોઈ સમાન ગુણને લીધે સરખામણી થાય. ઓળખવાની ચાવી: જેવો, જેવી, જેવું, સરખો, સમો, સી, પેઠે, સમોવડ જેવા શબ્દો આવે.
• પીડીએફના તમામ ઉદાહરણો:
  1. દમયંતીનું મુખ ચંદ્ર જેવું સુંદર છે. (મુખ=ઉપમેય, ચંદ્ર=ઉપમાન, જેવું=ઉપમાવાચક શબ્દ).
  2. ભમરા સમો આ ભમતો પવન..
  3. તેણે ખીંટીએથી કાળી નાગણ જેવી તલવાર લીધી..
  4. ઊડે ધવલ ફેણ શી વિખર કેશવાળી છટા..
  5. કાળ સમોવડ તરંગ ઉપર ઉછળે આતમનાવ..
  6. અમારા એ દાદા વિપુલ વડના ઝૂંડ સરખા..
  7. ગોપાળદાસે ધરેલાં મીઠાં લીંબુ જેવા બોરને જોઈ રહ્યા..
  8. ભગતનો અવાજ જોયો હોય તો વાંસળી જેવો..

૫. રૂપક અલંકાર (Std 9)

• વ્યાખ્યા: ઉપમેય અને ઉપમાન બંને એક જ છે તેવું બતાવવામાં આવે (એકરૂપતા). અહીં કોઈ સરખામણીવાચક શબ્દ ન હોય, સીધું જ ‘રૂપી’ અથવા ‘એ જ’ કહી દેવાય છે.
• પીડીએફના તમામ ઉદાહરણો:
  1. દમયંતીનો મુખચંદ્ર શોભી રહ્યો છે. (મુખ એ જ ચંદ્ર છે).
  2. મારી બંસીમાં બોલ બે વગાડી તું જા, મારી વીણાની વાણી જગાડી તું જા. (વાણી રૂપી વીણા).
  3. દુઃખનાં ઊગ્યાં છે ઝીણાં ઝાડ જો. (દુઃખ રૂપી ઝાડ).
  4. ન્હોતી ખબર કે જિંદગી, તું તે છે માત્ર ગણિત! (જિંદગી રૂપી ગણિત).
  5. મુને લાગી કટારી પ્રેમની રે. (પ્રેમ રૂપી કટારી).
  6. રજપૂતના મોં પર આશાનાં કિરણ ફૂટવાં લાગ્યાં. (આશા રૂપી કિરણ).
  7. મારે મન લાયબ્રેરી લોકશાહીનું મંદિર છે..

૬. ઉત્પ્રેક્ષા અલંકાર (Std 9)

• વ્યાખ્યા: ઉપમેય એ જાણે ઉપમાન જ હોય તેવી કલ્પના કે સંભાવના કરવામાં આવે. ઓળખવાની ચાવી: જાણે, રખે, શકે, દિસે જેવા શબ્દો આવે.
• પીડીએફના તમામ ઉદાહરણો:
  1. દમયંતીનું મુખ એવું શોભી રહ્યું છે કે જાણે ચંદ્ર ન હોય!.
  2. વર્ષાકાલે જલધિજલનાં હોય જાણે તરંગ..
  3. એની પાતળી દેહલતા જાણે નાગણની જેમ ફૂંફાડા મારતી ઊભી થઈ ગઈ..
  4. એની મૂંછોના આંકડા જાણે અત્યંત ઝેરી વીંછીના… ડંખ..
  5. સંધ્યાએ જાણે ફૂલગુલાબી બનાવી દીધી..
  6. સામા કાંઠાનો પેલો વગડો જ જાણે વલપતો ન હોય!.
  7. જાણે એને મટ્યું હોય તેમ અમરતકાકી મંગુના લગ્નની યોજના પણ વિચારવા મંડી જતાં..

૭. વ્યતિરેક અલંકાર (Std 9)

• વ્યાખ્યા: ઉપમેયને ઉપમાન કરતાં પણ વધારે ચડિયાતું (શ્રેષ્ઠ) બતાવવામાં આવે. સામાન્ય રીતે ઉપમાન મોટું હોય, પણ અહી ઉપમેયને મોટું બતાવાય છે.
• પીડીએફના તમામ ઉદાહરણો:
  1. દમયંતીના મુખ આગળ તો ચંદ્ર પણ ઝાંખો લાગે. (મુખને ચંદ્રથી શ્રેષ્ઠ બતાવ્યું).
  2. સુદામાના વૈભવ આગળ તો કુબેર કોણ માત્ર? (સુદામાના વૈભવને ધનના દેવતા કુબેરથી મોટો કહ્યો).
  3. વરસે ઘડીક વ્યોમ વાદળી રે લોલ, માડીનો મેઘ બારે માસ રે! (વાદળી કરતા માતાના પ્રેમને ચડિયાતો કહ્યો).
  4. કમળ થકીયે કોમળું રે, બહેની! અંગ છે એનું! (અંગને કમળથી પણ કોમળ કહ્યું).
  5. એ કામિનીનો કંઠ સાંભળી, કોકિલા થઈ કાળી. (સ્ત્રીના અવાજને કોયલ કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ કહ્યો).
  6. ગણિતમાં આંકડા ભૂંસી શકાય, જિંદગીમાં એ ક્યહીં

૮. અતિશયોક્તિ અલંકાર (Std 9)

• વ્યાખ્યા: વાતને એટલી વધારીને કહેવાય કે તેમાં ઉપમેયનો તો ઉલ્લેખ જ ન હોય, માત્ર ઉપમાન જ હોય! (એટલે કે ઉપમાન ઉપમેયને ગળી જાય).
• પીડીએફના તમામ ઉદાહરણો:
  1. મહારાજ નીરખતાં નીરખતાં પોતાના ચંદ્રની પ્રતીક્ષા કરી રહ્યા હતા. (અહીં ‘ચંદ્ર’ એટલે રાણી કે પ્રેયસી. ‘રાણી’ શબ્દ છે જ નહિ, સીધો ચંદ્ર વાપર્યો છે).
  2. કાચે તે તાંતણે હરિજીએ બાંધી. (અહીં ‘તાંતણો’ એટલે પ્રેમ. ‘પ્રેમ’ શબ્દ છુપાવી દીધો છે).
  3. આણું વાળવા આવશે એટલે મારી કોયલ ઊડી જશે. (અહીં ‘કોયલ’ એટલે દીકરી).
  4. સિપાઈની નજર એ બે બોકડાઓ ઉપર જ પડી. (બોકડાઓ એટલે બે વ્યક્તિઓ).
  5. મારો હંસલો નાનો ને દેવળ જૂનું રે થયું. (હંસલો = આત્મા, દેવળ = શરીર).
  6. દીકરાનાં બાળકો એમને દીઠાં ગમતાં નથી અને ગાંડા હીરાને છાતીએથી અળગો કરાતો નથી. (ગાંડો હીરો એટલે મંગુ દીકરી).
  7. મહારાજ, આ તમારી પડખેના દીપડા ન રંજાડે તોયે ઘણું છે. (અહીં ‘દીપડા’ એટલે ક્રૂર અમલદારો).

૯. શ્લેષ અલંકાર (Std 10)

• વ્યાખ્યા: જ્યારે વાક્યમાં એક જ શબ્દ લખાયેલો હોય, પણ તેના એકથી વધારે અર્થ થતા હોય, અને તેથી આખા વાક્યના પણ બે અર્થ થતા હોય તેને શ્લેષ અલંકાર કહે છે. (યમક અને શ્લેષ વચ્ચેનો તફાવત વિદ્યાર્થીઓને ખાસ કહેજો: યમકમાં શબ્દ વારંવાર છપાય છે, શ્લેષમાં શબ્દ એક જ વાર છપાય છે પણ અર્થ અનેક આપે છે).
• પીડીએફના તમામ ઉદાહરણો:
  1. રાજાની ખ્યાતિ તેના કરના યોગ્ય ઉપયોગ પર નિર્ભર છે. (‘કર’ એટલે ‘વેરો/ટેક્સ’ અને ‘હાથ/સત્તા’).
  2. વર્ષા તમારી રાહ જુએ છે. (વર્ષા એટલે વરસાદની ઋતુ અને વર્ષા નામની છોકરી).
  3. મીઠું બની અમ જગે રસ તે ભરે છે. (મીઠું એટલે નમક/મીઠું અને મીઠું એટલે ગળ્યું/મીઠાશ).
  4. રવિ નિજ કર તેની ઉપરે ફેરવે છે. (રવિ એટલે સૂર્ય અને છોકરો; કર એટલે કિરણ અને હાથ).
  5. એ કેવી રીતે ભૂલે પોતાની પ્યારી માને! (મા એટલે માતા અને જન્મભૂમિ).
  6. ચોમાસું આવતાં સૃષ્ટિ નવું જીવન મેળવે છે. (જીવન એટલે જિંદગી અને પાણી).

૧૦. સજીવારોપણ અલંકાર (Std 10)

• વ્યાખ્યા: જ્યારે કોઈ જડ કે નિર્જીવ વસ્તુમાં સજીવ (માણસ) ના ગુણો કે ચેતનપણાનું આરોપણ કરવામાં આવે ત્યારે તેને સજીવારોપણ કહે છે.
• પીડીએફના તમામ ઉદાહરણો:
  1. માણેકના કરુણ ચિત્કારે તેમનો પીછો પકડ્યો. (અવાજ કોઈનો પીછો ના પકડી શકે, પણ તેને સજીવની જેમ બતાવ્યો છે).
  2. અસ્તાચળે પહોંચેલ સૂર્યમા’રાજ નર્મદાની જળસપાટી પર છેક અમારા સુધી લાલ કાર્પેટ બિછાવી આપે. (સૂર્ય જાણે કાર્પેટ પાથરતો હોય તેમ).
  3. ખીણમાંથી સાગ છેક સૂર્ય સાથે હરીફાઈ કરવા મથે. (ઝાડ હરીફાઈ કરે છે).
  4. લળી લળીને હેત કરતાં વાંસનાં ઝૂંડનાં ઝૂંડ. (વાંસ માણસની જેમ હેત કરે છે).
  5. માણેકની ચીસ એમની પાછળ દોડતી દોડતી આગળ ચાલી..
  6. અમારી સંસ્થા… બાળકોનું સન્માન કરશે. (સંસ્થા નિર્જીવ છે પણ સન્માન આપવાની માનવીય ક્રિયા કરે છે).

૧૧. વ્યાજસ્તુતિ અલંકાર (Std 10)

• વ્યાખ્યા: જ્યારે વખાણના બહાને નિંદા કરવામાં આવે, અથવા નિંદાના બહાને વખાણ કરવામાં આવે ત્યારે તેને વ્યાજસ્તુતિ કહે છે.
• પીડીએફના તમામ ઉદાહરણો:
  1. જાદવ સ્ત્રી તાળી દેઈ હસે, ધન્ય નગર આવો નર વસે, કીધાં હશે વ્રતતપ અપાર, તે સ્ત્રી પામી હશે આ ભરથાર. (અહીં દેખીતી રીતે વખાણ લાગે છે, પણ હકીકતમાં સુદામાની ગરીબી જોઈને સ્ત્રીઓ તેમની મજાક-નિંદા કરી રહી છે).
  2. ગાંધીજી હિંસા અને અસત્યના કટ્ટર વેરી હતા. (અહીં ‘વેરી’ (દુશ્મન) કહીને નિંદા લાગે છે, પણ ખરેખર મહાત્મા ગાંધીના શ્રેષ્ઠ ગુણના વખાણ છે).
  3. સૂર્યદેવ! તમારા કિરણોએ તો શું ધોળું કર્યું? અંધકારનું મુખ તો કાળું થઈ ગયું છે! (વખાણ દ્વારા નિંદા).
  4. કૃષ્ણ છે મહાચોર, સ્મરણમાત્રથી જ ચોરી લે પાપ જન્મોનાં. (‘મહાચોર’ કહીને પહેલા નિંદા કરી, પછી પાપ ચોરી લેનાર કહીને વખાણ કર્યા).
  5. હે રાજા! તેં શત્રુઓની પત્નીઓને વિધવા બનાવી… ત્યાં તારી સ્તુતિ કેવી રીતે કરવી? (સ્તુતિ/વખાણ કેવી રીતે કરવા એમ કહી નિંદા કરી, પણ ખરેખર રાજાના પરાક્રમના વખાણ છે).
  6. “ચાતક, ચકવા, ચતુર નર, નિશદિન ફરે ઉદાસ, ખર, ઘૂવડ ને મૂર્ખ નર, સુખે નિજ વાસ (બુદ્ધિશાળી લોકો દુઃખી ફરે છે અને મૂર્ખ લોકો સુખી છે એમ કહીને સમાજની વાસ્તવિકતા પર કટાક્ષ (સ્તુતિના બહાને નિંદા) કર્યો છે.)

૧૨. અનન્વય અલંકાર (Std 10)

• વ્યાખ્યા: જ્યારે ઉપમેયને સરખાવવા માટે બીજું કોઈ મળે જ નહિ, અને ઉપમેયની સરખામણી પોતાના (ઉપમેય) સાથે જ થાય ત્યારે તેને અનન્વય કહે છે.
• પીડીએફના તમામ ઉદાહરણો:
  1. મા તે મા. (મા ની સરખામણી મા સાથે જ).
  2. મનેખ જેવા મનેખનેય કપરો કાળ આવ્યો છે. (અહીં ‘જેવા’ શબ્દ છે પણ મનેખ ની સરખામણી મનેખ સાથે જ છે, માટે ઉપમા નથી પણ અનન્વય છે).
  3. ગિલાનો છકડો એટલે ગિલાનો છકડો..
  4. ભાઈ, સ્વર્ગ એ તો સ્વર્ગ..
  5. શિયાળો ઈ શિયાળો..
  6. હીરો એ હીરો ને કાચ એ કાચ, એકનું સ્થાન બીજો લઈ શકે?.

---