રૂઢિપ્રયોગો, કહેવતો, શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ

૧. રૂઢિપ્રયોગો (Idioms)

આ પ્રકરણના સ્વાધ્યાયમાં સત્તાવાર રૂઢિપ્રયોગોનો અલગ વિભાગ નથી [૫], પરંતુ કાવ્યના મૂળ લખાણમાં વપરાયેલા વિશિષ્ટ અર્વવાળા સુંદર રૂઢિપ્રયોગ જેવા પ્રયોગો આ મુજબ છે [૪]:

• મનડું ધસી જવું = કોઈના તરફ અત્યંત આકર્ષાવું અથવા હૃદયનું ઝડપથી ખેંચાવું (મન ઝડપથી આકર્ષાવું, મનનું કોઈની તરફ ખેંચાવું અથવા મન દોડી જવું.)
• તન-મન મુખ પર વારવું = કોઈના મુખ (ચહેરા) ના સૌંદર્ય પર પોતાનું તન અને મન ન્યોછાવર કરી દેવાં (પોતાનું સર્વસ્વ અર્પણ કરી દેવું (ઓવારી જવું)). કોઈના સુંદર ચહેરા પર મોહિત થઈને પોતાનું સર્વસ્વ સમર્પિત કરી દેવું [૪].
• આળ કરી આલિંગન દેવું = પ્રેમપૂર્વક અથવા વહાલથી બાથમાં ભરી ભેટવું [વહાલ કરીને અથવા પ્રેમથી સામે ચાલીને ભેટી પડવું. (‘આલિંગન’ એટલે બાથમાં લેવું અથવા ભેટવું).].
• નિરખી નિરખી હરખાવું = વારંવાર એકીટશે ધ્યાનથી જોઈને મનમાં અત્યંત આનંદિત થવું [૫, ૬].

• જીભ ન ઊપડવી = બોલવાની હિંમત ન હોવી / ભય કે સંકોચને લીધે સ્પષ્ટ ન કહી શકવું [૩૦૮].
• માથું કૂટવું = ક્રોધ કે અત્યંત પસ્તાવાના કારણે પોતાનું નસીબ દોષી ગણવું અથવા રોવું [૩૦૫, ૩૦૭].
• જોખમ ખેડવું = સાહસ કરવું / મુશ્કેલી કે ભયને વહોરી લેવો [૩૦૫].
• દુઃખ વહોરી લેવું = હાથે કરીને મુશ્કેલી કે પીડા સ્વીકારવી [૩૦૫].
• કજ ફીટવું (અથવા કરજ ફીટવું) = દેવું ચૂકવાઈ જવું / કરજમાંથી મુક્ત થવું [૩૦૫, ૩૧૨].
• હૃદયમાં ભમર ચડાવવી = અત્યંત અણગમો, રોષ કે ગુસ્સો વ્યક્ત કરવો [૩૨૫].
• મનમાં માર્ગ થઈ જવો = મન માટે સાચો રસ્તો જડવો અથવા સત્ય સમજાયા પછી હૃદય હળવું થવું [૩૨૧, ૩૨૫].
• સો ગળણે ગાળીને પીવું = કોઈપણ બાબતનો નિર્ણય કરતાં પહેલાં ખૂબ જ ઝીણવટપૂર્વક વિચાર કરવો [૩૨૫].

• હૃદય સાથે ચાંપવું (કાવ્યમાં: હૃદિયા સાથે ચાંપિયા) = પ્રેમથી ભેટવું, આલિંગન આપવું [૧૪, ૧૬].
• તેડી લાવવું = બોલાવી લાવવું, આદરપૂર્વક સાથે લઈ આવવું [૧૪, ૧૬].
• કેર કરવો (કાવ્યમાં: તેં કીધો કેર) = જુલમ ગુજારવો, અન્યાય કે અત્યંત દુઃખદાયક વર્તન કરવું [૧૪, ૧૫].
• વાદ વદવો (કાવ્યમાં: વાદ વદ્યો બેઉ બાંધવે) = અંદરોઅંદર હરીફાઈ કરવી, ચર્ચા કે પરસ્પર સ્પર્ધા કરવી [૧૩, ૧૫].
• બારે મેહ વરસવા (કાવ્યમાં: આવ્યા બારે મેહ) = મુસળધાર ધોધમાર વરસાદ પડવો (કાવ્યમાં સંકટ આવવાના અર્થમાં) [૧૩].
• સોમદૃષ્ટિ કરવી (કાવ્યમાં: સોમદૃષ્ટિ શ્યામે કરી) = ચંદ્ર જેવી શીતળ કૃપાદૃષ્ટિ વરસાવવી, અત્યંત દયાભાવ રાખવો [૧૪, ૧૫].
• લાજ વધારવી (કાવ્યમાં: લાજ નિજ દાસની વધારો છે) = આબરૂ સાચવવી અથવા પ્રતિષ્ઠા વધારવી [૧૪].
• જૂજવા થવું (કાવ્યમાં: તે દહાડાના જૂજવા) = એકબીજાથી જુદા પડવું, અલગ થવું [૧૪, ૧૫]

• આભપરાનો છાંયો હોવો = સુરક્ષિત આશ્રય કે રક્ષણ હોવું (પાઠમાં પ્રયોગ: આભપરાની ટેકરીઓની સુરક્ષિત છાયાનો ઉલ્લેખ) [૩૧૭, ૩૨૪].
• ભમર ચડાવવી (અથવા ભમ્મરો ખેંચાવી) = ક્રોધ કે આશ્ચર્ય વ્યક્ત કરવું, અણગમો દર્શાવવો [૩૧૫, ૩૨૪].
• મનમાં માર્ગ થઈ જવો (અથવા મનમાં માર્ગ કરી દેવો) = મન માટે સાચો રસ્તો જડવો અથવા આધ્યાત્મિક સત્ય સમજાયા પછી હૃદય હળવું થવું [૩૧૯, ૩૨૪].
• સો ગળણે ગાળીને પીવું = ખૂબ જ વિચારપૂર્વક, ચોકસાઈ કરીને કે ઝીણવટભરી ચકાસણી કરીને જ કોઈ નિર્ણય લેવો [૩૧૭, ૩૨૪].
• હોંકારો દેવો = સંમતિ આપવી, પડઘો પડવો કે ટેકો આપવો [૩૧૭, ૩૨૪].

• આંખ ખૂલવી (કાવ્યના સંદર્ભમાં) = જન્મ થવો અથવા દુનિયાનું પ્રથમ ભાન થવું [૭૦, ૭૩].
• પગલી ભરવી = ચાલતાં શીખવું અથવા જીવનના પ્રથમ પગલાં માંડવા [૭૦, ૭૩].
• યૌવનની વાદળીઓ વરસવી = યુવાનીનો ખીલાટ થવો અથવા યુવાનીના તરંગો અને ઉત્સાહનો અનુભવ થવો [૭૧, ૭૩].
• જીવનજંગે ભમવું (અથવા જીવનજંગ ખેડવો) = જીવનના સંઘર્ષો અને મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો [૭૧, ૭૫].

• હરખપદૂડા થઈ જવું = આનંદથી ગાંડાઘેલા થઈ જવું [૮૩].
• સમસમી જવું = મનમાં ને મનમાં ધૂંધવાઈ જવું અથવા ક્રોધ દબાવી રાખવો [૮૩].
• હૈયું ભરાઈ આવવું = અત્યંત દુઃખ કે લાગણીના કારણે રડું-રડું થઈ જવું [૮૩].
• વહારે ધાવું = કોઈની મદદે કે સહાય કરવા માટે દોડી જવું [૮૩].
• ગોઠી જવું = ફાવટ આવવી અથવા અનુકૂળ થઈ જવું [૮૩].
• હૈયું કકળી ઊઠવું = હૃદયમાં અત્યંત તીવ્ર દુઃખ કે વેદના થવી [૮૩].
• હૈયે ટાઢક વળવી = મનમાં શાંતિ થવી, રાહત કે ધીરજ મળવી [૮૩].
• પનારે પડવું = માથે પડવું અથવા અનિચ્છાએ પણ ફરજિયાતપણે સંબંધ નિભાવવો પડે તેવી સ્થિતિ [૮૩].
• છાતીએથી અળગો કરવો = અત્યંત દુઃખ સાથે કોઈ વહાલા સ્વજનને પોતાનાથી દૂર કરવો [૮૩].
• કડવો ઘૂંટડો હૈયામાં સમાવવો = ભારે હૈયે અપમાન કે અસહ્ય દુઃખ સહન કરી લેવું [૬૬૧].
• દિલ કપાઈ જવું = અત્યંત આઘાત કે તીવ્ર વેદના થવી [૬૬૦].
• ઝબકી જવું = અચાનક ચોંકીને જાગી જવું [૬૫૯].
• કંઠ રુંધાઈ જવો = ગળગળા થઈ જવાને કારણે અથવા રડવું આવવાથી સ્પષ્ટ બોલી ન શકવું [૬૬૧, ૬૬૬].

• બાવડાંના જોરે (બાવડાંને જોરે) દુનિયા બદલવી = જાતમહેનત, શારીરિક બળ કે પુરુષાર્થના જોરે જગતમાં મોટું પરિવર્તન લાવવું.
• હૈયાનાં ખમીર માગવાં = રાષ્ટ્રના વિકાસ માટે નાગરિકો પાસેથી હિંમત, જોશ, શક્તિ અને આંતરિક તાકાતની અપેક્ષા રાખવી.
• કાગળ ઉપર કરામત કરવી (કરામતું કરવી) = વાસ્તવિક કે વ્યાવહારિક કામ કરવાને બદલે માત્ર કાગળ પર જ મોટી મોટી યોજનાઓ કે લખાણપટ્ટી બતાવીને હોશિયારી દર્શાવવી.
• જયજયકાર ગાવો (બુલંદ સૂરે) = વિજય કે સફળતાની ખુશીમાં અત્યંત ઉત્સાહપૂર્વક આદર અને સન્માનના ગીતો ગાવાં.

• માએ શેર સૂંઠ ખાવી = અત્યંત હિંમતવાન, બહાદુર કે શક્તિશાળી હોવું [૩૭૦].
• પત્તો ન ખાવો = સફળ ન થવું, મેળ ન પડવો અથવા કોઈ સ્થાન ન મળવું [૩૬૯].
• દયા આણવી = કોઈના પર દયા કરવી, કરુણા દાખવવી [૩૬૮, ૩૭૪].
• આભારવશ થવું = કોઈના ઉપકાર નીચે દબાવું અથવા કૃતજ્ઞ થવું [૩૬૪].
• કપાળ તમારું ! = ગુસ્સો, અણગમો કે આશ્ચર્ય વ્યક્ત કરવું અથવા સામેવાળાની અજ્ઞાનતા પર અકળામણ દર્શાવવી [૩૭૦].
• પાયો હોવો = મુખ્ય આધાર હોવો અથવા કોઈ બાબતની મજબૂત શરૂઆત હોવી [૩૬૯].

• કુળને ઉજાળવું = કુળની પ્રતિષ્ઠા વધે તેવું શ્રેષ્ઠ કાર્ય કરવું / કુળને શોભાવવું [૩૯૯].
• જીવતરની હાશ થવી = જિંદગીમાં પરમ શાંતિ, આંતરિક નિરાંત કે મોટો સંતોષ મળવો [૩૯૭, ૩૯૮].
• શણગાર સોહવો = ઘરની આબરૂ, મર્યાદા કે શોભા અત્યંત ખીલી ઊઠવી

• રૂપ આપવું (પ્રકૃતિને હરહંમેશ સંસ્કૃતિનું રૂપ આપવું) = સામાન્ય કે સહજ બાબતોમાં ચિંતન અને સંસ્કારો ઉમેરીને તેને વધુ ઉન્નત બનાવવી [૧૦૯, ૧૧૯].
• ન ખપવું (વિકૃતિ આપણને ન ખપે) = સ્વીકાર્ય ન હોવું, અનુકૂળ ન આવવું અથવા મંજૂર ન હોવું [૧૦૯].
• ખોજ ચાલવી = સાચી દિશામાં સતત સંશોધન કે સદ્વિચારોની શોધ થવી [૧૧૧].
• અડગ દાવો કરવો = કોઈ સત્ય બાબત પર દૃઢ વિશ્વાસ રાખીને હિંમતપૂર્વક પોતાનો સ્પષ્ટ મત રજૂ કરવો [૧૧૧].
• હરગિજ ન કરવું (સ્વીકાર હરગિજ ન કરવો) = કોઈપણ ભોગે સ્વીકાર ન કરવો અથવા કોઈપણ સંજોગોમાં મંજૂર ન રાખવું [૧૦૯].
• ક્ષીણ થવું (વિકૃતિઓ ક્ષીણ થતી જવી) = ઘસાઈ જવું, નબળું પડવું અથવા ધીમે ધીમે નાશ પામવું [૧૧૦, ૧૧૪].

૨. શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ

કાવ્યની પંક્તિઓ, કવિ પરિચય અને સત્તાવાર શબ્દાર્થમાંથી મળતા તમામ શબ્દસમૂહો આ મુજબ છે [૩, ૫]:

• ગાયોનું ધણ અથવા ગાય રૂપી ધન = ગોધન [૫]
• કાને પહેરવાનું સોનાનું એક ઘરેણું = કુંડળ [૫]
• પીળા રંગનું સુંદર રેશમી વસ્ત્ર = પીતાંબર [૫]
• ખભે ઓઢવાની જાડી ચાદર = પછેડી [૫]
• એક પ્રકારનું સુગંધીદાર તેલ = ચુઆ [૫]
• એક પ્રકારનું અત્યંત સુગંધીદાર લાકડું = ચંદન / સુખડ [૫]
• હળને ધારણ કરનાર (બલરામ માટે) = હળધર [૫]
• ગિરિ (પર્વત)ને ધારણ કરનાર (શ્રીકૃષ્ણ માટે) = ગિરિધર / ગિરધર [૩]
• અત્યંત મંગલકારી અથવા કલ્યાણ કરનારું = મહાશુભકારી [૩]
• ગુજરાતી ભાષાના સૌપ્રથમ કવિ = આદિકવિ [૩]
• ઝૂલણા છંદમાં સવારના સમયે ગવાતાં ભક્તિપદો = પ્રભાતિયાં [૩]
• પોતાના જીવનના પ્રસંગો આલેખતાં ભક્તિપદો = આત્મવૃત્તાંતનાં પદો [૩]

• પીધેલી બીડીનો બચેલો પાછળનો વધેલો ભાગ = બીડીનાં ઠૂંઠાં (બીડીનું ઠૂંઠું) [૩૦૮]
• ધતૂરાના ઝાડના ઝીંડવાં = ધતૂરાનાં ડોડવાં [૩૦૮]
• જૂના ચલણ અનુસાર એક પૈસો (તાંબાનો સિક્કો) = દોકડો [૩૦૮]
• સોનાનું કાંડામાં પહેરવાનું નક્કર સોનાનું ઘરેણું = કડું [૩૦૪]
• ગુના કે પાપના પસ્તાવા રૂપે મનની શુદ્ધિ માટે કરવામાં આવતી ક્રિયા = પ્રાયશ્ચિત્ત [૩૦૦]
• પોતાના પર રાખેલું કાબૂ અથવા પોતાની સત્તા હોવી તે = સ્વાધીનતા [૩૦૮]
• બીજાને આધીન હોવું તે અથવા પરતંત્રતા = પરાધીનતા [૩૦૧, ૩૦૮]
• સહી ન શકાય તેવું અસહ્ય દુઃખ કે વેદના = અસહ્ય [૩૦૮]
• શરીરના પાછળના ભાગમાં કે ગુદામાં થતો અત્યંત દર્દનાક રોગ (ગૂમડું) = ભગંદર [૩૦૬]
• બીજાને નુકસાન ન પહોંચાડવાની કે કોઈ પણ જીવને ન મારવાની પરમ શક્તિ = અહિંસા [૩૦૦, ૩૦૭]
• પ્રત્યક્ષ પદાર્થ કે વસ્તુ દ્વારા મળતો જ્ઞાન અથવા અનુભવજન્ય પાઠ = પદાર્થપાઠ [૩૦૭]
• સામેની વ્યક્તિ આગળ પોતાના ગુના કે દોષની ખુલ્લા દિલે કરાતી રજૂઆત = એકરાર (કબૂલાત) [૩૦૫, ૩૦૭]
• ભવિષ્યમાં ક્યારેય પણ ભૂલ ન કરવાની પવિત્ર સોગંદપૂર્વકની પ્રક્રિયા = પ્રતિજ્ઞા [૩૦૫]
• બીડી પીવાની ખૂબ જ ખરાબ કે હાનિકારક ટેવ = કુટેવ [૩૧૦, ૩૧૨]

• ઘાસની બનાવેલી પથારી = સાથરો / સાથરે [૧૫]
• વેદનું લયાનુકારી ગાન = વેદની ધૂન [૧૫]
• ગોર મહારાજનાં પત્ની (અહીં ગુરુ પત્ની) = ગોરાણી [૧૫]
• બળતણ માટેનાં લાકડાં = કાષ્ઠ / ઇંધણ
• ઝાડનું મોટું જૂનું લાકડું અથવા થડિયું = ખોડ [૧૫]
• સાંબેલા જેવી જાડી ધારવાળો ધોધમાર વરસાદ = મુસળધાર [૧૫]
• ચંદ્ર જેવી શીતળ કૃપાદૃષ્ટિ = સોમદૃષ્ટિ [૧૫]
• આખ્યાનનો એક વિશિષ્ટ અંશ કે પ્રકરણનો ભાગ = કડવું (આ આખું કાવ્ય આખ્યાનખંડ છે) [૧૨, ૨૯૬]
• આગામી કડવાની વાર્તાને સાંકળતી કડવાના અંતે આવતી પંક્તિઓ = વલણ [૧૪]
• તાંબાના વાસણ (માણ) પર આંગળીઓથી તાલ આપનાર વિશિષ્ટ કલાકાર = માણભટ્ટ [૧૨]
• યાચના કરવાની કે ભિક્ષા માંગવાની ક્રિયા = જાચવું [૧૫]
• રણને છોડીને ભાગી જનાર (અહીં શ્રીકૃષ્ણ માટે વપરાયેલું નામ) = રણછોડ [૧૩]

• કૂતરાં, ગાય, ભેંસ ઇત્યાદિ પશુઓના કાન વગેરે અંગો પર બાઝતો આઠ પગવાળો જીવ = ગીંગોડો (અથવા ગિંગોડો / જિંગોડો) [૩૨૦].
• કોઈ બાબતની કાળજીપૂર્વક સાચવણી માટેની ભલામણ કે સોંપણી = ભાળવણી [૩૨૦].
• ખુલ્લા રસ્તે મુસાફરોને આશ્રય કે આવાસ આપવા માટે બંધાયેલું સાર્વજનિક મકાન = ધરમશાળા [૩૧૭].
• દરવાજા પાસેની બેસવાની કે ઓશરી જેવી નાની જગ્યા = દોઢી (દેવડી) [૩૧૮, ૩૨૦].
• નદીના પ્રવાહથી પર્વત કે જમીનમાં બનેલો ઊંડો-પહોળો ખાડો કે બખોલ = કોતર [૩૫૧].
• પોતાના માટે નહીં પણ બીજાના હિત કે કલ્યાણ માટે જીવવું તે = પરમાર્થ (પરોપકાર) [૩૧૩, ૩૨૪].
• મોટી નવલકથામાંથી પસંદ કરીને લેવાયેલો નાનો અંશ કે પ્રકરણ = નવલકથાખંડ [૨૯૪, ૩૧૩].
• મુસાફરોની અવરજવર માટેનો મુખ્ય કે મોટો રસ્તો = ધોરીમાર્ગ [૩૨૦].
• સોના કે કિંમતી ધાતુઓની પરખ કરનાર વણિક = પરીખ [૩૧૮].

• ગુજરાતી ભાષા અથવા ગુજરાતની ધરતી = ગુર્જરી [૬૯, ૭૦]
• ઘરની આસપાસ લીલાં વૃક્ષો કે ઝાડીઓનો સમૂહ = ગૃહકુંજ [૭૪]
• નર જાતિની કોયલ = કોકિલ [૭૨]
• ચોમાસાના વાદળોની ભયંકર ગર્જના = ઘનગર્જન [૭૨]
• હૃદયના તાંતણે (હૃદયના આંતરિક સંબંધથી) = ઉરતંતે / ઉરતંતુ [૭૨, ૭૫]
• નદીના પ્રવાહથી જમીન કે પર્વતમાં બનેલો ઊંડો-પહોળો ખાડો કે બખોલ = કોતર [૭૨]
• પરતી વખતે કન્યાને પહેરવાનું પરંપરાગત વસ્ત્ર = પાનેતર [૭૨, ૭૪]
• પુરુષ તરીકેનું સામર્થ્ય, પરાક્રમ કે તેજ = પૌરુષ (પુરુષાતન) [૭૨]
• સારા ફળવાળું અથવા ફળદ્રુપ = સુફલિત [૭૨]
• પોતાના ઘર પ્રત્યેની અદમ્ય માયા કે લાગણી = ગૃહમાયા [૭૨]
• વિશ્વ રૂપી સુંદર વાડી = વિશ્વવાડી [૭૧, ૭૫]
• જીવન રૂપી જંગ કે સંગ્રામ = જીવનજંગ [૭૧, ૭૫]

• અશક્ત કે ઘરડાં ઢોરોને રાખવાનું ધર્માદા સ્થાન = પાંજરાપોળ [૩૭૦].
• રોગ અથવા દર્દની કાળજીપૂર્વક કરાતી સારવાર = ઉપચાર [૩૭૦].
• કાળજી રાખવા કે ભાળ રાખવા માટે કરાતી સોંપણી કે ભલામણ = ભાળવણી [૩૭૦, ૬૬૮].
• હોસ્પિટલ વગેરેમાં દર્દીઓની સારવાર કરનારી સેવિકા = પરિચારિકા [૩૭૦].
• કોઈ દેવમૂર્તિ કે મસ્તક પર થતી અવિરત જલધારા = અભિષેક [૩૭૦].
• આયુર્વેદિક ઉપચારમાં વપરાતી એક પ્રખ્યાત પર્વતીય ઔષધિ = શિલાજિત [૩૭૦].
• કોઈ સ્વજનનું મરણ કે મૃત્યુ થવું તે = મૈણું [૩૭૦, ૬૬૮].
• જેના પતિનું અવસાન થયું હોય તેવી સ્ત્રી = વિધવા [૩૭૦].
• જેનો પતિ હયાત (જીવતો) હોય તેવી સ્ત્રી = સધવા [૩૭૦].
• માતૃત્વ અને વાત્સલ્યનો અત્યંત પૂજનીય ભાવ કે ઊંડી લાગણી = વાત્સલ્યભાવની પરાકાષ્ઠા [૮૬].

• ખેતર કે ગામની હદ અથવા તે ભાગની જમીન = સીમ
• પરસ્પર ભાગીદારીવાળું અથવા સહિયારું = મજિયારું (અથવા મજિયારી)
• જમીન ખોદવા માટેનું લોખંડનું બેઉ બાજુ અણીવાળું ઓજાર = ત્રિકમ
• ખૂબ મોટો, પ્રચંડ કે ઊંચો અવાજ = બુલંદ
• જેનું મૂલ્ય આંકી ન શકાય તેવું અથવા અત્યંત કિંમતી = અમોલું (અથવા અમૂલ્ય)
• શરીરના હાથનો કોણીથી ઉપરનો ભાગ જે શારીરિક શક્તિ દર્શાવે છે = બાવડું
• પરિશ્રમ કે મહેનત કરીને જીવન ગુજારનારી વ્યક્તિ = શ્રમજીવી
• પરિશ્રમ અને શ્રમની પવિત્રતાનો મહિમા ગાતું ગીત = મહેનતનાં ગીત (અથવા શ્રમગીત)

• કચરો નાખવા માટેનું પાત્ર = ડસ્ટબિન / કચરાપેટી [૩૭૧]
• ખૂબ જ પ્રાચીન કે જૂના સમયનું = પુરાણું / પ્રાચીન [૩૭૧]
• પોતાની શક્તિ કે સામર્થ્ય પ્રમાણે = યથાશક્તિ [૩૭૧]
• વિવિધ શણગાર કે ઘરેણાંથી સજાવેલું = વિભૂષિત [૩૭૧]
• ગાયો પ્રત્યે રાખવામાં આવતો પરમ દયાનો ભાવ = જીવદયા [૩૬૮]
• કેરી ખાઈ લીધા પછી અંદરથી નીકળતું ભારે અને નક્કર બીજ = ગોટલો [૩૬૪, ૩૬૫]
• મગફળી કે સિંગના ખાલી છોતરાં = ફોતરાં / ફોફાં [૩૬૬, ૩૬૭]
• ઉનાળાની ધોમધખતી ઋતુનો સમય = ગ્રીષ્મનો સમય [૩૬૫]
• ઘરથી લઈને સ્મશાન (કબર) સુધીની મનુષ્યજીવનની ટૂંકી યાત્રા = ઘરથી કબર સુધીનો માર્ગ [૩૬૭]
• ગમે ત્યાં કચરો નાખવાની કે ગંદકી કરવાની ટેવ = અણઘડતા [૩૬૩]

• કોઈપણ જાતના શણગાર વગરનું અથવા શોભારહિત = અડવું [૩૯૮]
• આંગળીઓ વડે લીંપણ કરેલી દીવાલ પર કરાતી પરંપરાગત ભાત કે ચિત્રામણ = આંગળાં [૩૯૮]
• બારસાખના ઉપલા આડા લાકડાની બંને બાજુ બહાર રહેતો સુશોભિત છેડો = ટોડલો (અથવા ટોલ્લો) [૩૯૮]
• પિયર અને સાસરી એમ બંને પરિવારોની કીર્તિ વધારનારી નારી = કુળદીપિકા [૪૦૩] (અથવા બબ્બે કુળ ઉજાળનારી) [૩૯૭]
• માથે રહીને કાયમ માટે રક્ષણ આપનારું પાત્ર = છત્તર (છત્ર) [૩૯૮, ૪૦૦]
• આનંદનો મોટો ઉત્સવ કે મંગળ પ્રસંગ = ઓચ્છવ (ઉત્સવ) [૩૯૯]
• આખી જિંદગી અથવા મનુષ્યનો આખો જન્મારો = જીવતર [૩૯૯]
• પ્રેમ અને વહાલથી નીતરતા મધુર શબ્દો = વેણલે [૪૦૨]
• સૂર્ય કે ગરમી સામે રક્ષણ આપતી શીતળ છાયા = છાંયડી [૪૦૨]
• સો કમળો જેવી અદભુત સુગંધ લઈને આવનાર ઘરની સાક્ષાત્ દેવી = પુત્રવધૂ (લક્ષ્મીજી સ્વરૂપ) [૩૯૭]

• ત્યજવા યોગ્ય અથવા ત્યાગ કરવા યોગ્ય = વર્જ્ય [ત્યાજ્ય]
• આત્મા કે પરમાત્મા સંબંધી બાબતોને લગતું પરમ જ્ઞાન = આધ્યાત્મિક (આધ્યાત્મિક દૃષ્ટિ) [૧૧૧]
• ઘસાયેલું, ખૂબ નબળું કે જર્જરિત થઈ ગયેલું = ક્ષીણ [૧૧૪]
• ક્યારેય ધરાય નહીં તેવું અથવા અતિશય ખાવાની કુટેવવાળું = અકરાંતિયું [૧૧૪]
• નિરંતર જાગ્રત, સજાગ કે સાવચેત રહેવું તે = સાવધ [૧૧૪]
• કોઈપણ બાબત, ચર્ચા કે પ્રયોગોનો છેવટનો તારવેલો સાર = નિષ્કર્ષ [૧૧૪]
• જેના જેવું બીજું કોઈ ન હોય તેવું અથવા બિલકુલ અજોડ = અદ્વિતીય [૧૧૪]
• વચ્ચે અટક્યા વગરનું અથવા સતત એકધારું વહેતું = અસ્ખલિત [૧૧૪]
• કાયમ ટકી રહેનારું અથવા સનાતન (જેનો ક્યારેય નાશ ન થાય) = શાશ્વત [૧૧૪]
• મુશ્કેલીથી તૂટે, ફાટે કે ચવાય તેવું અત્યંત મજબૂત = ચવડ [૧૧૪]
• ધન, સંપત્તિ, વૈભવ કે વિચારોનો મોટો સંગ્રહ = સંપદા [૧૧૪]
• મહર્ષિ વેદવ્યાસ દ્વારા રચાયેલું ૧૮ પર્વો ધરાવતું મહાકાવ્ય = મહાભારત [૨૪૮]
• ન ભૂતકાળમાં કે ન ભવિષ્યમાં ક્યારેય જોવા મળ્યું હોય તેવું અદભુત = અપૂર્વ
• ગરીબોને જમીનનું દાન આપવા માટે વિનોબાજીએ શરૂ કરેલી ચળવળ = ભૂદાન ચળવળ [૧૦૫]
• આખોય સંસાર રૂપી ભયંકર સાગર = સંસાર-સાગર [૨૬૬]
• માનવીય સભ્યતા અને વિચારોનો અપ્રતિમ ભંડાર = વિચાર-વૈભવ [૧૧૧]
• માનવનો કુદરતી કે જન્મજાત સહજ સ્વભાવ = પ્રકૃતિ [૧૦૬]
• માનવ સ્વભાવથી સંસ્કારો દ્વારા ઉપર ઊઠેલી પરમ શ્રેષ્ઠ અવસ્થા = સંસ્કૃતિ [૧૦૬]
• સહજ સ્વભાવથી નીચે પતિત થઈને પશુતા તરફ ધકેલાયેલી અવસ્થા = વિકૃતિ [૧૦૬]
• નવા વિચારો, વિજ્ઞાન અને સત્યો સ્વીકારવાની પ્રગતિશીલ માનસિકતા = પ્રયોગશીલતા / વૈજ્ઞાનિક વૃત્તિ [૧૦૬, ૧૧૦]

---

3. કહેવતો (Proverbs)

આ પાંચેય તસવીરોમાં આપેલી તમામ કહેવતો અને તેના અર્થની સંપૂર્ણ યાદી નીચે મુજબ છે:

પેજ ૧ (પાન નં. ૫૫):

1. અન્ન તેવો ઓડકાર – જેવો સંગ મળે તેવું વર્તન થાય
2. અતિ લોભ તે પાપનું મૂળ – લોભના કારણે ઘણાં અનિષ્ટો જન્મે છે.
3. અધૂરો ઘડો છલકાય – જેનામાં ઓછી આવડત હોય તે વધારે હોવાનો દેખાવ કરે
4. આગ લાગે ત્યારે કૂવો ખોદવો – આફત આવ્યા પછી તેમાંથી તરત બચાવનો ઉપાય શોધવો
5. આપ મૂઆ વિના સ્વર્ગે ન જવાય – કામ જાતે કરવાથી જ સિદ્ધ થાય
   • આપ – પોતે / ખુદ
   • મૂઆ – મર્યા વિના / મૃત્યુ પામ્યા વગર (ગુજરાતી તળપદો શબ્દ ‘મૂઆ’ એટલે કે મૃત્યુ પામવું)
6. આંગળી આપતાં પહોંચો પકડવો – સહેજ છૂટ કે પ્રવેશ મળતાં સંપૂર્ણ છૂટ કે પ્રવેશ મેળવવો
7. આંધળામાં કાણો રાજા – અજ્ઞાનીઓમાં અલ્પ જ્ઞાનવાળો પણ પંડિતમાં ખપે
8. ઉતાવળા સો બાવરા, ધીરા સો ગંભીર – ઉતાવળથી કામ બગડે, ધીરજથી સારું થાય
   1. જે લોકો કામમાં ઉતાવળ કરે છે તેઓ બેબાકળા કે અકળાયેલા રહે છે અને તેમનાથી ભૂલો થાય છે. જ્યારે જે લોકો ધીરજથી કામ લે છે તેઓ ગંભીર અને સમજદાર હોય છે, જેથી તેમનું કામ વ્યવસ્થિત થાય છે.
9. ઊજળું એટલું દૂધ નહિ – બાહ્ય દેખાવથી છેતરાવું નહિ
10. ઊજળે લૂગડે ડાઘ લાગે – સારા માણસનો નાનો દોષ પણ જણાઈ આવે
11. ઊને પાણીએ ઘર ન બળે – મોટું કામ કરવા વિશેષ શક્તિ જોઈએ
    • ઊને – ગરમ / ઉષ્ણ (તળપદો ગુજરાતી શબ્દ ‘ઊનું’ એટલે કે ગરમ)
12. ઊંટના અઢારે વાંકા – દોષનો ભંડાર (જે વ્યક્તિમાં કોઈ પણ પ્રકારનો સદ્ગુણ ન હોય)
13. એક નન્નો સો દુઃખ હણે – એક વાર ઘસીને ના પાડવાથી બધી મુસીબતો દૂર થઈ જાય
    1. નન્નો = ના પાડવી / અસ્વીકાર કરવો / ‘ના’ કહેવું
14. એક પંથ દો કાજ – એક કામ કરતાં સાથોસાથ બે કામ થાય
15. એક મરણિયો સોને ભારે – મરવાની તૈયારી રાખી હોય તેના માટે કશું અશક્ય નથી (સાહસી અને જીવ પર ખેલનાર એકલો વ્યક્તિ પણ સો લોકો પર ભારે પડે છે)
16. એક હાથે તાળી ન પડે – સહકાર વિના કામ ન થઈ શકે
17. ઓળખાણ મોટી ખાણ છે – ઓળખાણ હંમેશાં લાભદાયી નીવડે
18. કજિયાનું મોં કાળું – કંકાસથી દૂર રહેવું સારું (ઝઘડાનું પરિણામ હંમેશાં ખરાબ જ આવે છે).
19. કાગડો દહીંથરું લઈ ગયો – અયોગ્ય પાત્રને સુંદર વસ્તુ પ્રાપ્ત થવી
20. કાગનું બેસવું ને ડાળનું પડવું – આકસ્મિક પરિણામ આવવું
21. કામ કર્યા તેણે કામણ કર્યા – કામ કરનાર સૌને પ્રિય લાગે
    1. કામણ = જાદુ / મોહિત કરવું / આકર્ષણ / વશીકરણ
22. કાળા કાળા મંકોડાને રાતી રાતી ઝિમેલો – તદ્દન નિરક્ષર હોવું; તદ્દન અભણ હોવું
    1. જે વ્યક્તિને વાંચતાં-લખતાં બિલકુલ ન આવડતું હોય (તદ્દન અભણ હોય), તેના માટે કાગળ પર કાળી શાહીથી લખેલા અક્ષરો માત્ર “કાળા મંકોડા” અને લાલ શાહીથી લખેલા અક્ષરો “રાતી ઝિમેલો” (લાલ કીડીઓ) જેવા કીડા-મકોડા ફરતા હોય તેવા જ દેખાય છે; તેને એમાં કશો અર્થ સમજાતો નથી.
23. કાંકરે કાંકરે પાળ બંધાય – થોડું થોડું કરતાં મોટું કામ પણ પાર પડે
24. કૂમળું ઝાડ વાળીએ તેમ વળે – નાનપણમાં જેટલી સારી ટેવો પાડવી હોય તેટલી પાડી શકાય
25. કોલસાની દલાલીમાં હાથ કાળા થાય – દુર્જન સાથે કામ પડવાથી કલંક લાગે
26. ખાડો ખોદે તે પડે – માણસ જેવું કર્મ કરે તેવું ફળ તેને મળે

27. ખાલી ચણો વાગે ઘણો – જેનામાં ઓછી આવડત હોય તે, એ વધારે હોવાનો દેખાવ કરે

28. ખાણે લૂણા અને દરવાજા ઉઘાડા – નાની બાબતોમાં કંજૂસાઈ કરવી પણ મોટા નુકસાનને ધ્યાનમાં ન લેવું

29. ખોટો રૂપિયો વધારે ચળકે – અલ્પજ્ઞાની વિશેષ જ્ઞાની હોવાનો વધુ દેખાવ કરે

30. ગરજ સરી એટલે વૈદ વેરી – સ્વાર્થ પૂરો થતાં સંબંધ છૂટે

31. ગામને મોંઢે ગળણું ન દેવાય – બધાને ટીકા કરતાં અટકાવી ન શકાય

32. ઘર ફૂટે ઘર જાય – અંદરો અંદર મતભેદ પડતાં બહારનો શત્રુ ફાવી જાય

33. ઘરકી મુરઘી દાલ બરાબર – ઘરની વ્યક્તિની કોઈ કદર કરતું નથી

34. ઘાણીનો બળદ ઠેરનો ઠેર – કામ કર્યા છતાં પ્રગતિ કે વિકાસ ન થવો

35. ઘી ઢળ્યું તો ખીચડીમાં – પોતાને અથવા પોતાનાંને જ લાભ થવો

36. ચડ જા બેટા શૂળી પર – ઉપર ઉપરથી વહાલ દેખાડીને કાસળ કાઢવું

37. ચડે તે પડે ને ભણે તે ભૂલે – જે કામ કરે તે જ ભૂલ કરે, કંઈ પણ કામ ન કરનાર ભૂલ ન કરે

38. ચમડી તૂટે પણ દમડી ન છૂટે – દુઃખ સહન કરે પણ ધન ન વાપરે

39. ચેતતો નર સદા સુખી – વિચારીને પગલું ભરવું સારું

40. ચોર કોટવાળને દંડે – શઠ માણસ ન્યાયની વાત કરે

41. ચોરનો ભાઈ ઘંટીચોર – બંને સરખા

42. છાશમાં માખણ જાય અને વહુ ફૂવડ કહેવાય – નુકસાન ખમવું છતાં મૂરખ દેખાવું

43. છાશ લેવા જવું ને દોણી સંતાડવી – જે કામ માટે જઈએ તેનો નિર્દેશ પણ ન કરવો; કામ કરવું અને તેની શરમ પણ રાખવી

44. છીંડે ચડ્યો તે ચોર – ચોરીની જગ્યાએ પકડાઈ જાય તે ચોર

45. જાગ્યા ત્યાંથી સવાર – દોષ સમજાય કે તરત છોડવો

46. જા બિલ્લી કુત્તેકો માર – જાતે કામ ન કરે અને એક બીજાને, બીજો ત્રીજાને સોંપ્યા કરે

47. જીવતો નર ભદ્રા પામે – જીવતો હોય તો ગમે ત્યારે પણ સુખી થાય

48. જેવી દૃષ્ટિ તેવી સૃષ્ટિ – જેવા પોતે હોય તેવા જ અન્ય પણ લાગે

49. ઝાઝા હાથ રળિયામણા – વધારે માણસો હોય તો કામ જલદી અને સારું થાય

50. ઝાઝી કીડીઓ સાપને તાણે – ઓછા બળવાન પણ વધારે માણસો વધુ બળવાનને હંફાવે

51. ઝાઝી સુયાણીએ વેતર વંઠે – ઘણા માણસો ભેગા થવાથી કામ બગડે

52. ટકે શેર ભાજી; ટકે શેર ખાજાં – સારું નરસું સૌ સરખું

53. ડુંગરા દૂરથી રળિયામણા – દૂરથી બધું જ સુંદર દેખાય; પૂરો પરિચય ન થાય ત્યાં સુધી બધું સારું લાગે

54. ડૂબતો માણસ તરણું પકડે – પડતો માણસ ગમે તેનો સહારો લે

55. દોરડી બળે પણ વળ ન મૂકે – ગમે તેટલાં દુઃખ પડે પણ ટેક ન મૂકે

56. દુઃખનું ઓસડ દહાડા – સમય પસાર થતાં દુઃખની માત્રા ઘટતી જાય છે

57. ધીરજનાં ફળ મીઠાં – ધીરજ રાખવાથી અનેક લાભ થાય છે

58. ધોબીનો કૂતરો નહિ ઘરનો, નહિ ઘાટનો – બંને પક્ષને પ્રસન્ન રાખવા મથનાર નિષ્ફળ જાય છે

59. ધોળું એટલું દૂધ નહિ – બહારથી સરસ લાગે તે બધું સારું ન હોય

60. નવરો બેઠો નખોદ વાળે – કામ વગરનો માણસ કોઈને કંઈ ખટપટ કર્યા જ કરે

61. નહિ મામા કરતાં કહેણો મામો સારો – કશું ન હોય તેના કરતાં થોડું પણ હોય તે સારું

62. નાચવું નહિ ત્યારે આંગણું વાંકું – કામ ન કરવું હોય ત્યારે ખોટું કારણ બતાવવું

63. નાદાનની દોસ્તી જીવનું જોખમ – ઓછી બુદ્ધિવાળી વ્યક્તિ સાથેની મિત્રતા નુકસાનમાં પરિણમે

64. નાનો નાનો પણ રાઈનો દાણો – નાનો પણ શક્તિશાળી

65. પગ જોઈને પાથરણું તાણો – ગજા મુજબ કામ કરવું; આવક મુજબ ખર્ચ કરવું

66. પહેલું સુખ તે જાતે નર્યાં – તંદુરસ્તી એ પ્રથમ સુખ છે

67. પાડાના વાંકે પખાલીને ડામ – એકને વાંકે બીજાને સજા

68. પાણી પહેલાં પાળ બાંધવી – અગમચેતી વાપરવી, સંકટ કે મુશ્કેલી આવે તે પહેલાં તેનો ઉપાય વિચારી રાખવો

69. પારકી આશ સદા નિરાશ – બીજા ઉપર આધાર રાખવો નિરર્થક હોય છે

70. પૂછતો નર પંડિત – પૂછીએ તો જાણી શકીએ

71. પ્રાણ અને પ્રકૃતિ સાથે જાય – સ્વભાવ બદલવો અત્યંત મુશ્કેલ છે

72. ફરે તે ચરે, બાંધ્યું ભૂખે મરે – પુરુષાર્થ વિના આળસુ થઈ બેસી રહેનાર કદી કંઈ પ્રાપ્ત કરી શકે નહિ

73. બળિયાના બે ભાગ – બળવાન માણસ બળના કારણે હંમેશાં વધુ લઈ જાય

74. બાર ભૈયા ને તેર ચોકા – જૂથ નાનું પણ મતભેદ ઘણા

(અહીં ‘ભૈયા’ એટલે ભાઈઓ (કે માણસો) અને ‘ચોકા’ એટલે રસોઈ કરવાની જગ્યા (ચૂલો). જો કોઈ જગ્યાએ બાર માણસો ભેગા થયા હોય, પરંતુ તેમના વિચારો એટલા બધા અલગ હોય કે તેઓ ભેગા મળીને કામ કરવાના બદલે તેર (૧૩) અલગ-અલગ ચૂલા પર રસોઈ બનાવે!

જ્યારે કોઈ સમૂહ, કુટુંબ કે જૂથમાં લોકો વચ્ચે બિલકુલ એકતા ન હોય, દરેક વ્યક્તિ પોતાનો જ કક્કો ખરો કરવા માંગતી હોય (પોતાનું જ ધાર્યું કરતી હોય) અને કોઈ એકબીજા સાથે સહમત ન થતું હોય ત્યારે આ કહેવત વપરાય છે. (અંગ્રેજીમાં આ પરિસ્થિતિ માટે “Too many cooks spoil the broth” કહેવત વપરાય છે).)

75. બે હાથ વગર તાળી પડે નહિ – કોઈ કામ સહકાર વિના થઈ શકે નહિ

76. બોલે તેનાં બોર વેચાય – કહ્યા વિના કોઈ જાણે નહિ

77. ભણતાં પંડિત નીપજે; લખતાં લહિયો થાય – મહાવરાથી બધું સાધ્ય થાય

78. ભાવતું હતું ને વૈદે કહ્યું – પોતાને ગમતું હિતકારી પણ હોય

79. ભેંશ આગળ ભાગવત – અણસમજુને ઉપદેશ આપવો નકામો છે

80. ભેંશ ભાગોળે, છાશ છાગોળે અને સોદા બજારમાં / ઘેર ધમાધમ – અનિશ્ચિતને નિશ્ચિત માની લેવું (વસ્તુ હજુ હાથમાં આવી ન હોય કે કામ પૂરું ન થયું હોય, તે પહેલાં જ તેના ફળ (પરિણામ) કે હિસ્સા માટે અગાઉથી જ ઝઘડો કે ઉતાવળ કરવી.) (ભાગોળ’ એટલે ગામનું પાદર)

81. મન હોય તો માળવે જવાય – ઈચ્છા હોય તો બધું શક્ય બને

82. મારે તેની તલવાર – સાધનનો ઉપયોગ કરે તેનું સાધન ગણાય

83. મીઠા ઝાડના મૂળ ન ખોદાય – કોઈની ભલમનસાઈ કે ઉદારતાનો ગેરલાભ ન લેવાય

84. મુખમાં રામ અને બગલમાં છૂરી – દેખાવે સારો પણ દિલમાં કપટી

85. મૂઈ ભેંશના મોટા ડોળા – વસ્તુ જતી રહે પછી તેની પ્રશંસા કરવી (મૂઇ = મરેલી)

86. મોરનાં ઈંડા ચીતરવા ન પડે – સાચી વસ્તુની જાણ થયા વિના ન રહે

87. રજનું ગજ – નાની વાતને મોટું રૂપ આપવું

88. રાત થોડીને વેશ ઝાઝા – સમય ઓછોને કામ ઘણાં

89. લક્ષ્મી ચાંદલો કરવા આવે ત્યારે મોં ધોવા જવું – આવેલી તક ગુમાવવી

90. લીલા વનના સૂડા ઘણા – લાભ દેખાય ત્યાં ઘણા દોડી આવે (‘સૂડા’ એટલે પોપટ)

91. લોભિયા વસે ત્યાં ધૂતારા ભૂખે ન મરે – લોભ કરનારને છેતરનારા મળી રહે

92. લોભે લક્ષણ જાય – લોભથી નુકશાન પહોંચે

93. વંખાણી ખીચડી દાંતે વળગે – ખૂબ વખાણીએ એ જ ખરાબ નીવડે

94. વગ કરે પગ – લાગવગથી પ્રવેશ મેળવી શકાય છે

95. વહુની રીસને સાસુનો ગુસ્સો – એકનો ગુસ્સો બીજાને લાભ કરે

96. વાડ વિના વેલો ન ચડે – ઊંચું સ્થાન મેળવવા કોઈ મોટી વ્યક્તિની ઓથ જોઈએ

97. વાતનું વતેસર – નાની વાતને મોટું રૂપ આપવું

98. વાર્યા ન વળે તે હાર્યા વળે – સમજાવવાથી ન સમજે તેને નિષ્ફળતા મળતાં આપમેળે ઠેકાણે આવે

99. વાવે તેવું લણે – કરે તેવું પામે

100. વિદ્યાવિહીન નર તે પશુ – જ્ઞાન વિનાની વ્યક્તિ પશુ સમાન છે

101. વિનાશકાળે વિપરીત બુદ્ધિ – વિનાશ થવાનો હોય ત્યારે બુદ્ધિથી અવળું સૂઝે

102. વીતી હોય તે જાણે – દુઃખ અનુભવનાર જ દુઃખને સમજી શકે છે

103. વો દિન કહાં કે મિયાં કે પાંવમે જુતી – કમનસીબ માણસના ભાગ્યમાં સારી ચીજ હોતી નથી

104. સબસે બડી ચૂપ – શાંત રહેવાથી ફાયદો થાય છે

105. સવા મણ તેલે અંધારું – સાધનો હોવા છતાં ગેરવ્યવસ્થા હોવી

106. સસ્તું ભાડું ને સિદ્ધપુરની જાત્રા – મર્યાદિત સાધનોથી સુંદર કામ કરવું

107. સંગ તેવો રંગ – સોબતની અસર પડે છે

108. સંપત પ્રમાણે સોડ તાણો – ગજા મુજબ કામ કરવું; આવક મુજબ ખર્ચ કરવું

109. સંપ ત્યાં જંપ – સંપથી શાંતિ ને સુખ મળે છે

110. સત્યને નહિ આંચ – સત્યનો સદા જય થાય છે

111. સાંભળવું સૌનું પણ કરવું મનનું – બધાંની વાત સાંભળવી પણ આપણા મનને ઠીક લાગે તે જ કરવું

112. સુથારનું મન બાવળિયે – સ્વાર્થમાં નજર હોવી

113. હાથનાં કર્યા હૈયે વાગ્યાં – જેવું કાર્ય કર્યું હોય તેવાં ફળ મળે છે.

114. હાથીના દાંત ચાવવાના જુદા ને દેખાડવાના જુદા – કહેવું કંઈ ને કરવું કંઈ

115. હીરાની પરખ ઝવેરી જ કરી જાણે – ગુણની કદર ગુણવાન જ કરી શકે

116. હૈયું બાળવા કરતાં હાથ બાળવા સારા – કોઈ પાસે કામની આશા રાખવી તેના કરતાં જાતે કરી લેવું સારું

117. હૈયે તેવું હોઠે – જેવા વિચાર હોય તે વાણીમાં ઊતર્યા વિના ન રહે

• રામબાણ વાગ્યાં રે હોય તે જાણે = જેણે સત્યનો કે પ્રેમનો સાચો અને તીવ્ર અનુભવ હૃદયથી કર્યો હોય તે જ તેનું પરમ રહસ્ય કે પીડા સમજી શકે છે [૩૦૬].
• શાંતિ પમાડે તેને સંત કહીએ = જે પોતાના સાનિધ્ય, વચન કે આચરણથી વ્યાકુળ હૃદયોને પરમ શાંતિ આપે, તે જ સાચો સંત કહેવાય [૩૨૫].
• જનની જન્મભૂમિશ્ચ સ્વર્ગાદપિ ગરીયસી = જનની (માતા) અને જન્મભૂમિ (વતન) સ્વર્ગ કરતાં પણ વધારે ચડિયાતાં અને પૂજનીય છે [૭૦].

• સિદ્ધિ તેને જઈ વરે જે પરસેવે નાહાય = જે વ્યક્તિ સખત શારીરિક શ્રમ અને પરિશ્રમ કરે છે, તેને જ જીવનમાં સાચી સફળતા કે સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.
• પરિશ્રમ એ જ પારસમણિ = જે રીતે પારસમણિના સ્પર્શથી લોખંડ સોનું બની જાય છે, તે જ રીતે પુરુષાર્થ કે મહેનત દ્વારા મનુષ્ય પોતાની તમામ મુશ્કેલીઓ દૂર કરીને ધારી સફળતા મેળવી શકે છે.
• સાહસ કરે તે પામે = હિંમતપૂર્વક સાહસ કરનાર વ્યક્તિ જ જીવનમાં શ્રેષ્ઠ ફળ કે લક્ષ્ય મેળવી શકે છે.

• સબ ભૂમિ ગોપાલ કી = આખીય પૃથ્વી ભગવાનની જ છે (લોકો ગમે ત્યાં કચરો ફેંકવા માટે અને પોતાની ગંદકીની કુટેવને છુપાવવા આ ભક્તિભાવવાળી કહેવતનો ખોટો આશ્રય લે છે) [૩૬૬, ૩૭૪].
• તાકાત હોય, તમારી માએ શેર સૂંઠ ખાધી હોય તો… = જો ખરેખર હિંમત કે સાચી શક્તિ હોય તો (આ એક પડકાર ફેંકવા માટે વપરાતી લોકોક્તિ છે) [૩૭૦].
• દિલકે ટુકડે હજાર હુએ, એક યહાં ગિરા, એક વહાં ગિરા = હૃદય તૂટવા પર ગવાતી આ પ્રખ્યાત ફિલ્મી કાવ્યપંક્તિને લેખકે કટાક્ષમાં બદલીને પ્રયોજી છે [૩૬૭].

4. વિશેષ શબ્દો

• આદિકવિ = ગુજરાતી ભાષાના સૌપ્રથમ કવિ (નરસિંહ મહેતાને મળેલું બિરુદ) [૩]
• પ્રભાતિયાં = સવારના સમયે ગવાતાં ભક્તિપદો (નરસિંહ મહેતાના પ્રભાતિયાં ઝૂલણા છંદમાં લોકકંઠે ગવાય છે) [૩]
• આત્મવૃત્તાંતનાં પદો = પોતાના જીવનપ્રસંગો આલેખતાં ભક્તિપદો (જેમ કે હાર, હૂંડી, મોસાળું, વિવાહ અને શ્રાદ્ધ) [૩]

• આત્મકથાખંડ = પોતાના જીવનના પ્રસંગો આલેખતી કથામાંથી લીધેલો કોઈ એક વિશેષ અંશ કે પ્રકરણ [૨૯૫, ૨૯૯].
• સત્યના પ્રયોગો = મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધીજીની વિશ્વપ્રસિદ્ધ આત્મકથાનું શીર્ષક [૨૯૯].
• અક્ષરદેહ = ગાંધીજી દ્વારા લખાયેલા તમામ પત્રો અને લેખનકાર્યોનો સંગ્રહ કરતી મહાન ગ્રંથશ્રેણી [૨૯૯].
• આરોગ્યની ચાવી / અનાસક્તિ યોગ / મંગળપ્રભાત = ગાંધીજી દ્વારા લખાયેલાં પ્રખ્યાત અને ચિંતનશીલ પુસ્તકોના નામ [૨૯૯].
• સત્યાચરણ = અડગ રીતે સત્યના માર્ગે ચાલવું તે [૩૦૦].
• નિર્ભિકતા = કોઈપણ પ્રકારના ભય કે ડર વગર સાચી વાત સ્વીકારવાનું વલણ [૩૦૦].
• મોતીબિંદુના પ્રેમબાણ = પિતાજીના આંસુરૂપી મોતીઓ દ્વારા થયેલી પરમ પ્રેમની તીવ્ર અને હૃદયસ્પર્શી અસર [૩૧૧, ૩૧૨].
• શુદ્ધતમ એકરાર = પિતા સામે નિખાલસપણે ચિઠ્ઠી દ્વારા પોતાના ચોરીના તમામ દોષો સ્વીકારી લેવાની હિંમતભરી બાબત [૩૦૫, ૩૦૭].

• આખ્યાનખંડ = પૌરાણિક ગ્રંથોમાંથી કોઈ એક પ્રસંગ લઈને રસપૂર્વક રજૂ કરાયેલું લાંબું કાવ્યસ્વરૂપ (આખ્યાન) માંથી લીધેલો ટૂંકો ભાગ [૧૨, ૨૯૬].
• કવિ-શિરોમણિ = ગુજરાતી ભાષાના આખ્યાન કવિઓમાં સર્વોચ્ચ શિખર સમાન (મહાકવિ પ્રેમાનંદને મળેલું ગૌરવવંતું બિરુદ) [૧૨].
• સુદામાચરિત્ર = કવિ પ્રેમાનંદ દ્વારા રચાયેલી વિખ્યાત આખ્યાનકૃતિ, જેમાંથી પ્રસ્તુત પ્રકરણ લેવામાં આવ્યું છે [૧૨, ૧૪].
• રાગ રામગરી = પ્રસ્તુત કાવ્ય ગાવા માટે કવિએ પ્રયોજેલો વિશિષ્ટ શાસ્ત્રીય રાગ [૧૩].
• ત્રણે ભ્રાત = કૃષ્ણના મોટા ભાઈ બલરામ, ખુદ શ્રીકૃષ્ણ અને તેમના પરમ મિત્ર સુદામો [૧૩, ૧૫].
• દાસનું દારિદ્ર = ભક્ત સુદામાની અત્યંત ગરીબી [૧૪].

• અતારની વાત (તળપદો પ્રયોગ) = અત્યારની વાત [૪૩૬].
• આતમાની ગુલાબી = આત્માનું પરમ તેજ, ભક્તિભાવની અત્યંત ખીલેલી અવસ્થા [૩૧૮].
• અમરફળ = ગરીબો માટે સફરજન જેવા મીઠા અને ગુણકારી બોર [૩૧૫].
• કુદરતી પ્રેરણા = સહજતાથી કોઈ પણ જાતના દેખાડા વગર થતું સત્કાર્ય.
• ઝેર તો પીધાં છે જાણી જાણી = દર્શક દ્વારા રચાયેલી વિખ્યાત બૃહન્નવલકથાનું શીર્ષક, જેમાંથી પ્રસ્તુત પ્રકરણ લેવામાં આવ્યું છે [૩૧૩].
• તુલસીશ્યામ = સૌરાષ્ટ્રનું પ્રખ્યાત યાત્રાધામ અને ત્યાં જવાનો ધોરીમાર્ગ [૩૧૭, ૩૨૦].
• બનારસી લંગડો = ઉત્તમ સ્વાદ અને મીઠાશ માટે વિશ્વપ્રસિદ્ધ એવી કેરીની એક ઉત્તમ જાત [૩૧૫].
• બૃહન્નવલ = કદ અને ગંભીર વિષયવસ્તુની દૃષ્ટિએ અત્યંત મોટી નવલકથા [૩૧૩].
• માંડણ ભગત = ધોરાજી પાસે થઈ ગયેલા ગોપાળબાપાના આધ્યાત્મિક ગુરુ, જેમના આત્માના તેજની પ્રશંસા મહારાજા આગળ કરવામાં આવી છે [૩૧૮].
• મૂરતિયું = પાઠના સંદર્ભમાં સજીવ માણસો માટે વપરાયેલો સંવેદનશીલ શબ્દ [૩૧૬].
• રાજા વજેસંગજી અને પેશ્વા સરકાર = કોતર પાસે જીર્ણ શિવાલય બંધાવનાર જુનવાણી શાસકો [૩૧૬].
• વણિક / લુહાણા = વેપાર કરનારી ચોક્કસ જ્ઞાતિ (ગોપાળબાપા પોતે વણિક હતા) [૩૧૭].
• શીંગોડો = વાર્તાની પૃષ્ઠભૂમિ સમાન કોતરોની બાજુમાંથી વહેતી સૌરાષ્ટ્રની નદી [૩૧૫, ૩૨૦].
• હરિનામનો વેપાર = સંસારના ભૌતિક વેપારને છોડીને માત્ર ભક્તિ અને પરમાર્થનું કામ કરવું તે [૩૧૮].

• સુન્દરમ્ = કવિ ત્રિભુવનદાસ પુરુષોત્તમદાસ લુહારનું જગવિખ્યાત સાહિત્યિક ઉપનામ (તખલ્લુસ) [૬૯].
• પૂર્ણયોગના સાધક = પુડુચેરીના શ્રી અરવિંદ આશ્રમમાં રહીને આધ્યાત્મિક સાધના કરનાર (કવિ સુન્દરમ્ માટે) [૬૯].
• વસુધા = કવિ સુન્દરમ્‌નો પ્રસિદ્ધ કાવ્યસંગ્રહ, જેમાંથી પ્રસ્તુત ‘ગુર્જરીના ગૃહકુંજે’ કાવ્ય લેવામાં આવ્યું છે [૭૦, ૭૨].
• રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક = ગુજરાતી સાહિત્યનો સર્વોચ્ચ પુરસ્કાર જે કવિ સુન્દરમ્‌ને સાહિત્યિક યોગદાન બદલ મળ્યો છે [૬૯].
• ધ્રુવ પંક્તિ = ગીત-કાવ્યની મુખ્ય પંક્તિ જે વારંવાર પુનરાવર્તિત થઈને કાવ્યને સુંદર લય આપે છે (દા.ત. ‘ગુર્જરીના ગૃહકુંજે અમારું જીવન ગુંજે ગુંજે’) [૭૪].
• રાગ કાફી = આ આખા કાવ્યને મધુર રીતે ગાવા માટે સત્તાવાર રીતે સૂચવાયેલો શાસ્ત્રીય રાગ [૭૫].

• ઈશ્વર પેટલીકર = વાર્તાકારનું નામ, જેઓ મૂળ પેટલી ગામના વતની હોવાથી પોતાની અટક ‘પટેલ’ પરથી બદલીને ‘પેટલીકર’ કરી હતી [૭૨].
• નવલિકા / ટૂંકી વાર્તા = જીવનના કોઈ મહત્વના અંશને લાઘવપૂર્વક રજૂ કરતું ગદ્ય સાહિત્યસ્વરૂપ [૭૩].
• અમરતકાકી મંગુની નાતમાં વટલાઈ ગયાં = વાર્તાના અંતે મૂકેલો હૃદયસ્પર્શી સંકેત, જેનો અર્થ થાય છે કે મંગુની અવિરત ચિંતામાં અમરતકાકી પોતે પણ છેવટે પાગલ (ગાંડાં) થઈ ગયાં હતાં [૭૩].
• તાકડે = બરાબર યોગ્ય સમયે અથવા યોગ્ય ટાણે [૭૫].
• આળપંપાળ = બાળકના અતિશય લાડકોડ અને તેની વધારે પડતી સેવા-ચાકરી કરવી તે [૬૫૬].
• નવી બા = હોસ્પિટલની મેટ્રને અમરતકાકીની ચિંતા દૂર કરવા મંગુની સારવાર માટે પોતાને આપેલી ઉપમા [૬૬૬].
• કજાત = ખરાબ વર્તણૂક કે ખરાબ લક્ષણોવાળી સ્ત્રી [૬NT, ૬૫૬].
• જથરવથર = અસ્તવ્યસ્ત, વેરવિખેર કે વિખરાયેલા [૩૭૦, ૬૬૮].
• બહાવરી = ગભરાયેલી, વ્યાકુળ કે બેબાકળી બનેલી [૬૬૯].
• ડમણિયું = મુસાફરી કરવા માટેનું બળદગાડું [૬૬૧].
• કરૂણ અને હૃદયસ્પર્શી = હૃદયને હચમચાવી મૂકે તેવી પીડા આપતું કરુણ લખાણ [૮૭].

• નાથાલાલ દવે = માનવીય પરિશ્રમનું ગૌરવ કરનાર કાવ્યના રચયિતા કવિશ્રી, જેઓ ગુજરાત રાજ્યના શિક્ષણાધિકારી તરીકે પણ સેવા આપી ચૂક્યા છે.
• કાલિંદી / જહાનવી / અનુરાગ / સોનાવરણી સીમ = કવિ નાથાલાલ દવેના જાણીતા કાવ્યસંગ્રહો.
• માલમ = વહાણ ચલાવનારો મુખ્ય નાવિક (અહીં દેશને આગળ ધપાવનાર અને મહેનત કરનાર દેશના નાગરિક માટે પ્રયોજાયેલું સુંદર સંબોધન).
• નદીયુંનાં નીર બાંધવાં = નદીઓ પર બંધ (ડેમ) બાંધીને પાણીનો પ્રવાહ રોકવો અને સિંચાઈ માટે ઉપયોગ કરવો.
• ઘર ઘર ગૂંજો ચરખે = ગાંધીજીના આત્મનિર્ભરતાના આંદોલનને આધારે રેશમ કાંતવાના ચરખાનો અવાજ ઘરે ઘરે ગુંજતો કરવો.
• તળપદા પ્રાદેશિક બહુવચનો = કવિએ પ્રાદેશિક મીઠાશ અને લય લાવવા માટે ‘નદીઓ’ને બદલે ‘નદીયું’, ‘નજરો’ને બદલે ‘નજરું’ અને ‘કરામતો’ને બદલે ‘કરામતું’ જેવા વિશિષ્ટ શબ્દો વાપર્યા છે.
• વર્ણાનુપ્રાસ અલંકાર = એક જ વર્ણ (અક્ષર) થી શરૂ થતાં પદોની વિશિષ્ટ ગૂંથણી, જેમ કે “મહેનત મજિયારી”, “કરે કરામતું” અને “સીમ સોહામણી”

---