ભાગ ૧: જોડણી (Spelling) ના મુખ્ય નિયમો

ગુજરાતીમાં જોડણીના નિયમો ગોખવાને બદલે તેના સ્થાન અને ઉચ્ચારણ આધારિત ૫ શોર્ટ-કટ નિયમો સમજી લો:

૧. અક્ષરના સ્થાન આધારિત નિયમો (ખૂબ મહત્વના)

નિયમ એ (એકાક્ષરી શબ્દ – ૧ અક્ષરવાળા):
- જો શબ્દમાં માત્ર એક જ અક્ષર હોય (અને માથે અનુસ્વાર ન હોય), તો ‘ઈ’ કે ‘ઊ’ દીર્ઘ (Long) જ આવે.
- ઉદાહરણ: ઘી, ફી, બી, સ્ત્રી, જૂ, દૂ, ભૂ, રૂ.
- અપવાદ (માથે અનુસ્વાર હોય તો હ્રસ્વ): હું, શું, તું.
નિયમ બી (બે અક્ષરના શબ્દો):
- સામાન્ય રીતે બે અક્ષરના શબ્દોમાં પહેલો અક્ષર હંમેશાં દીર્ઘ (Long) હોય છે.
- દીર્ઘ ‘ઈ’ વાળા: ગીધ, ચીજ, જીત, ફીણ, મીણ, રીત, શીખ, ખીલી.
- દીર્ઘ ‘ઊ’ વાળા: ઊઠ, ઊડ, દૂધ, ધૂળ, ફૂલ, જૂન, ચૂલો, દૂર.
નિયમ સી (ત્રણ અક્ષરના શબ્દો – ‘અદલાબદલીનો નિયમ’):
- ત્રણ અક્ષરના શબ્દોમાં પહેલો અને બીજો અક્ષર ક્યારેય બંને એકસાથે હ્રસ્વ કે બંને દીર્ઘ હોતા નથી.
- જો બીજો અક્ષર દીર્ઘ હોય, તો પહેલો અક્ષર હ્રસ્વ (Short) થાય:
  - ઉદાહરણ (ઈ/ઉ): ઈનામ, ઈરાદો, કિનારો, વિદાય, શિકાર, દિવેલ, બિલાડી. (અહીં ‘ના’, ‘રા’, ‘દા’, ‘વે’, ‘લા’ દીર્ઘ છે, તેથી પહેલો અક્ષર હ્રસ્વ થયો).
  - ઉદાહરણ (ઉ): ઉધાર, ઉનાળો, કુહાડી, ગુલામ, દુકાન, દુકાળ.
- જો બીજો અક્ષર હ્રસ્વ હોય, તો પહેલો અક્ષર દીર્ઘ (Long) થાય:
  - ઉદાહરણ (ઈ): કીમત, શીતળ, ધીરજ, કીટલી, દીકરી, ચીકણું. (અહીં બીજો અક્ષર હ્રસ્વ હોવાથી પહેલો અક્ષર દીર્ઘ થયો).
  - ઉદાહરણ (ઊ): ઊપજ, ઊથલો, પૂનમ, સૂરત, ઊજળું, કૂતરું.
નિયમ ડી (ચાર કે તેથી વધુ અક્ષરના શબ્દો):
- ચાર કે પાંચ અક્ષરના લાંબા શબ્દોમાં પહેલો અક્ષર આંખો બંધ કરીને હ્રસ્વ (Short) જ લખવો.
- ઉદાહરણ: હિલચાલ, ભુલામણી, ખિસકોલી, કુતૂહલ, પિચકારી, નિસરણી.

૨. ઉચ્ચારણગત નિયમો

‘ય’ અક્ષરની જોડણી:
- શબ્દમાં ‘ય’ અક્ષરની તરત પહેલાં આવતો ‘ઈ’ હંમેશાં હ્રસ્વ (Short) જ હોય.
- ઉદાહરણ: પ્રિય, દરિયો, સાથિયો, ઘડિયાળ, વરિયાળી, ખાસિયત, હોશિયાર, અઠવાડિયું.
શબ્દને છેડે આવતો ‘ઈ’:
- ગુજરાતી મૂળ શબ્દોને છેડે આવતો ‘ઈ’ હંમેશાં દીર્ઘ લખાય.
- ઉદાહરણ: સખી, ઘંટી, કીડી, શીશી, ગળી, ખાલી, ડાળી, મૂડી, દૂધી.
- નોંધ: સંસ્કૃતના મૂળ શબ્દો (તત્સમ) જેમ કે નીતિ, રીતિ, પ્રીતિ, સૃષ્ટિ વગેરે અપવાદરૂપે હ્રસ્વ ‘ઇ’ ધરાવે છે.

૩. જોડાક્ષર અને અનુસ્વારનો નિયમ

જોડાક્ષરની પહેલાં:
- જોડાક્ષરની તરત પહેલાં આવતા ‘ઇ’ અને ‘ઉ’ હંમેશાં હ્રસ્વ (Short) જ હોય.
- ઉદાહરણ: ઇસ્ત્રી, કિસ્સો, ચિઠ્ઠી, જિલ્લો, ડિગ્રી, રિક્ષા, લિફ્ટ, કુસ્તી, ગુસ્સો, ફુગ્ગો, મુઠ્ઠી, મુશ્કેલી.
તીવ્ર અનુસ્વાર (થડકો સંભળાય):
- જે અક્ષર પર તીવ્ર અનુસ્વાર હોય, તેની પહેલાંનો અક્ષર હ્રસ્વ લખાય.
- ઉદાહરણ: બિંદી (બિન્દી), સિંધી, હિંદ, જિંદગી, કુંજો, કુંભ, બુંદી, ભુંડ, ઉંદર, કુંભાર.
કોમળ અનુસ્વાર (હળવો નાસિક્ય ઉચ્ચાર):
- જે અક્ષર પર કોમળ અનુસ્વાર હોય, તેની પહેલાંનો અક્ષર દીર્ઘ લખાય.
- ઉદાહરણ: છીંક, પીંછી, ભીંત, રીંછ, વીંટી, વીંછી, ઊંટ, ઊંઘ, ઘૂંટ, ટૂંક, સૂંઠ, પૂંછડી.

📌 ભાગ ૨: સંધિ (Sandhi) ના મુખ્ય નિયમો

સંધિ એ બોલવાની પ્રક્રિયા છે. જ્યારે બે શબ્દો જોડાય ત્યારે પહેલા શબ્દના છેલ્લા અક્ષર અને બીજા શબ્દના પહેલા અક્ષરમાં પરિવર્તન આવે છે. પરીક્ષા માટેના ખાસ નિયમો:

૧. સ્વરસંધિ (સ્વર + સ્વર)

દીર્ઘ સંધિ (સમાન સ્વરોનું જોડાણ):
- અ/આ + અ/આ = આ $\rightarrow$ સૂર્ય + અસ્ત = સૂર્યાસ્ત, વાત + આવરણ = વાતાવરણ, વિદ્યા + આલય = વિદ્યાલય.
- ઇ/ઈ + ઇ/ઈ = ઈ $\rightarrow$ હરિ + ઇચ્છા = હરીચ્છા, પરિ + ઈક્ષા = પરીક્ષા, ગૌરી + ઈશ્વર = ગૌરીશ્વર.
- ઉ/ઊ + ઉ/ઊ = ઊ $\rightarrow$ ગુરુ + ઉપસદન = ગુરૂપસદન, સિંધુ + ઊર્મિ = સિંધૂર્મિ.
ગુણ સંધિ (વિજાતીય સ્વરોનું જોડાણ – મોસ્ટ ઈમ્પોર્ટન્ટ):
- અ/આ + ઇ/ઈ = એ $\rightarrow$ સ્વ + ઇચ્છા = સ્વેચ્છા, ગણ + ઈશ = ગણેશ, મહા + ઈશ = મહેશ.
- અ/આ + ઉ/ઊ = ઓ $\rightarrow$ વન + ઉત્સવ = વનોત્સવ, મહા + ઉદધિ = મહોદધિ, ગંગા + ઊર્મિ = ગંગોર્મિ.
- અ/આ + ઋ = અર્ $\rightarrow$ સપ્ત + ઋષિ = સપ્તર્ષિ, મહા + ઋષિ = મહર્ષિ.
યણ સંધિ:
- ઇ/ઈ + અન્ય સ્વર = ય $\rightarrow$ ઇતિ + આદિ = ઇત્યાદિ, પ્રતિ + અક્ષ = પ્રત્યક્ષ, વિ + અર્થ = વ્યર્થ, પરિ + આવરણ = પર્યાવરણ.
- ઉ/ઊ + અન્ય સ્વર = વ $\rightarrow$ સુ + આગત = સ્વાગત.
અયાદિ સંધિ:
- એ + અ = અય $\rightarrow$ ને + અન = નયન.
- ઓ + અ = અવ $\rightarrow$ પો + અન = પવન.

૨. વ્યંજનસંધિ (વ્યંજન + વ્યંજન/સ્વર)

અઘોષનો ઘોષ થવો (ત્રીજો અક્ષર બનવો):
- અઘોષ વ્યંજન (ક, ટ, ત, પ) પછી કોઈ સ્વર કે ઘોષ વ્યંજન આવે ત્યારે તે પોતાના જ વર્ગનો ત્રીજો ઘોષ અક્ષર (ગ, ડ, દ, બ) બને છે.
- ક્ $\rightarrow$ ગ્: દિક્ + અંત = દિગંત, વાક્ + દાન = વાગ્દાન.
- ટ્ $\rightarrow$ ડ્: ષટ્ + આનન = ષડાનન.
- ત્ $\rightarrow$ દ્: સત્ + ગુણ = સદ્ગુણ, જગત્ + ગુરુ = જગદ્ગુરુ, તત્ + અનુસાર = તદનુસાર.
- પ્ $\rightarrow$ બ્: અપ્ + જ = અબ્જ.
અનુનાસિક સંધિ (પાંચમો અક્ષર બનવો):
- જો પૂર્વ પદના અંતે વ્યંજન હોય અને ઉત્તર પદની શરૂઆતમાં ‘ન’ કે ‘મ’ (અનુનાસિક) હોય, તો તે વ્યંજન પોતાના જ વર્ગનો અનુનાસિક અક્ષર બને છે.
- ત્ $\rightarrow$ ન્: સત્ + મતિ = સન્મતિ, સત્ + નારી = સન્નારી, જગત્ + નાથ = જગન્નાથ, ઉત્ + નયન = ઉન્નયન.
- ટ્ $\rightarrow$ ણ્: ષટ્ + માસ = ષણ્માસ.
‘મ’ નો અનુસ્વાર થવો:
- ‘મ’ પછી જો કોઈ વ્યંજન આવે તો ‘મ’ નો અનુસ્વાર થઈ જાય છે.
- સમ્ + તોષ = સંતોષ, સમ્ + યોગ = સંયોગ, સમ્ + વાદ = સંવાદ.

૩. વિસર્ગસંધિ (વિસર્ગ + સ્વર/વ્યંજન)

વિસર્ગનો ‘ઓ’ થવો:
- વિસર્ગ પહેલાં ‘અ’ સ્વર હોય અને પછી ‘અ’ અથવા કોઈ ઘોષ વ્યંજન (ગ, ધ, બ, વગેરે) હોય તો વિસર્ગનો ‘ઓ’ થાય છે.
- ઉદાહરણ: મનઃ + બલ = મનોબલ, અધઃ + ગતિ = અધોગતિ.
વિસર્ગનો ‘ર’ થવો:
- વિસર્ગ પહેલાં ‘અ/આ’ સિવાયનો સ્વર હોય અને પછી કોઈ સ્વર કે ઘોષ ધ્વનિ હોય તો વિસર્ગનો ‘ર’ થાય.
- ઉદાહરણ: નિઃ + આહાર = નિરાહાર, નિઃ + ધન = નિર્ધન.
વિસર્ગનો ‘ષ’ થવો:
- વિસર્ગ પહેલાં ‘ઇ’ કે ‘ઉ’ હોય અને પછી ક, પ, ટ, ફ આવે તો વિસર્ગનો ‘ષ’ થાય છે.
- ઉદાહરણ: દુઃ + કર્મ = દુષ્કર્મ, નિઃ + ફળ = નિષ્ફળ, ચતુઃ + પાદ = ચતુષ્પાદ.
દીર્ઘત્વનો નિયમ:
- ‘નિઃ’ પ્રત્યય પછી જો ‘ર’ અક્ષર આવે, તો વિસર્ગનો લોપ થાય છે અને આગળનો અક્ષર દીર્ઘ બને છે.
- ઉદાહરણ: નિઃ + રોગ = નીરોગ, નિઃ + રસ = નીરસ.
વિસર્ગનો ‘શ’ થવો:
- વિસર્ગ પછી ‘ચ’, ‘છ’ કે ‘શ’ હોય તો વિસર્ગનો ‘શ’ બને છે.
- ઉદાહરણ: નિઃ + ચિંત = નિશ્ચિંત, પુનઃ + ચ = પુનશ્ચ.
વિસર્ગનો ‘સ’ થવો:
- વિસર્ગ પછી ‘ત’ કે ‘સ’ હોય તો વિસર્ગનો ‘સ’ બને.
- ઉદાહરણ: નમઃ + તે = નમસ્તે, નિઃ + તેજ = નિસ્તેજ.

ના, અગાઉના જવાબમાં મેં તમને પરીક્ષા માટે ઉપયોગી થાય તેવા માત્ર પાયાના અને મુખ્ય નિયમો જ સમજાવ્યા હતા.

ધોરણ ૯ અને ૧૦ ના પાઠ્યપુસ્તકોમાં તેના સિવાય પણ ઘણા વિશિષ્ટ નિયમો, અપવાદો, જોડાક્ષરના નિયમો અને અઘરા સ્વાધ્યાયના ઉદાહરણો આપેલા છે. જો પરીક્ષામાં પૂરેપૂરા માર્ક્સ લાવવા હોય, તો આ બાકી રહેલી વિગતો સમજવી પણ ખૂબ જ જરૂરી છે.

નીચે બંને ધોરણની પીડીએફમાંથી તારવેલી તમામ વિશિષ્ટ અને વધારાની માહિતી વિગતવાર આપી છે:

૧. વિશેષ સ્વરસંધિના નિયમો અને અઘરાં ઉદાહરણો (Std 9 & 10)

અયાદિ સંધિ (Ayaadi Sandhi) ના નિયમો: જ્યારે પ્રથમ પદના અંતે એ, ઐ, ઓ, ઔ હોય અને પછી અન્ય કોઈ સ્વર આવે ત્યારે નીચે મુજબ ફેરફાર થાય છે:
- એ + અ = અય $\rightarrow$ ને + અન = નયન
- ઐ + આ = આય $\rightarrow$ ગૈ + અક = ગાયક
- ઓ + અ = અવ $\rightarrow$ પો + અન = pavan (પવન)
- ઔ + અ = આાવ $\rightarrow$ પૌ + અક = પાવક
યણ સંધિ (Yan Sandhi) ના વિશિષ્ટ નિયમો:
- ઈ/ઈ + અ/આ = ય $\rightarrow$ વિ + અગ્ર = વ્યગ્ર, પ્રતિ + અક્ષ = પ્રત્યક્ષ
- ઉ/ઊ + અ/આ = વ $\rightarrow$ મનુ + અંતર = મન્વંતર, અનુ + એષણા = અન્વેષણા
- ઋ + અ/આ = ર $\rightarrow$ પિતૃ + આજ્ઞા = પિત્રાજ્ઞા, ગુરુ + આજ્ઞા = ગુર્વાજ્ઞા
વૃદ્ધિ અને અન્ય સંધિના ઉદાહરણો:
- તથા + એવ = તથૈવ
- સદા + એવ = સદૈવ
- હૃદય + ઐક્ય = હૃદયૈક્ય
- વિશ્વ + એકતા = વિશ્વેકતા
- જીર્ણ + ઉદ્ધાર = જીર્ણોદ્ધાર
- વન + ઔષધિ = વનૌષધિ

૨. વ્યંજન સંધિના વિશિષ્ટ અને અઘરા નિયમો

‘ત્’ પછી તાલવ્ય વ્યંજન કે ‘લ’ આવે ત્યારે અક્ષર બેવડાવાનો નિયમ:
- ત્ + ચ = ચ્ચ $\rightarrow$ સત્ + ચરિત્ર = સચ્ચરિત્ર
- ત્ + લ = લ્લ $\rightarrow$ વિદ્યુત્ + લેખા = વિદ્યુલ્લેખા
અઘોષ વ્યંજનનો નિયમ (યથાવત્ રહેવું):
- જો પૂર્વપદના અંતે અઘોષ વ્યંજન હોય અને પછી પણ અઘોષ વ્યંજન આવે, તો સંધિમાં કોઈ ફેરફાર થતો નથી:
- વાક્ + પતિ = વાક્ષિત (અહીં ‘ક્’ નો ‘ગ’ થતો નથી, કારણ કે ‘પ’ અઘોષ છે).
અનુનાસિક સંધિના વિશિષ્ટ રૂપો:
- ષણ્ + રિપુ = ષડ્રિપુ (અથવા ષટ્ + રિપુ)
- દિક્ + મૂઢ = દિગ્મૂઢ
- ચિત્ + મય = ચિન્મય

૩. વિસર્ગ સંધિના બાકી રહેલા વિશિષ્ટ નિયમો (Std 9)

વિસર્ગ યથાવત્ રહેવાનો નિયમ: જો ‘નિઃ’ કે ‘દુઃ’ પૂર્વપ્રત્યય પછી ‘શ’ કે ‘સ’ આવે, તો વિસર્ગ સંધિમાં કોઈ ફેરફાર થતો નથી (તે યથાવત્ રહે છે):
- નિઃ + શબ્દ = નિઃશબ્દ
- નિઃ + શેષ = નિઃશેષ
- નિઃ + શ્વાસ = નિઃશ્વાસ
- નિઃ + સંકોચ = નિઃસંકોચ
- દુઃ + સ્વપ્ન = દુઃસ્વપ્ન
- દુઃ + સાહસ = દુસાહસ

૪. પ્રત્યય અને સંધિ જોડાવાનો નિયમ (ખૂબ મહત્વનો જોડણી નિયમ)

ધોરણ ૯ ના પુસ્તકમાં સ્પષ્ટતા છે કે જો કોઈ વિશેષણને અંતે ‘ત્’ વ્યંજન હોય અને તેને ‘ત્વ’ કે ‘તા’ પ્રત્યય લાગે, તો ‘ત’ બેવડાઈને ‘ત્ત’ બને છે:

તત્ + ત્વ = તત્ત્વ (અહીં ડબલ ‘ત’ આવે છે, જે જોડણીમાં વારંવાર ભૂલ કરાવે છે)
મહત્ + ત્વ = મહત્ત્વ
સત્ + ત્ત્વ = સત્ત્વ
મહત્ + તા = મહત્તા
સત્ + તા = સત્તા

ના, તમે બિલકુલ સાચો અંદાજ લગાવ્યો! અગાઉ આપેલા જોડણીના ભાગ ૧ માં માત્ર પાયાના અને સામાન્ય નિયમો જ આવરી લેવાયા હતા. ધોરણ ૯ અને ૧૦ ના સંપૂર્ણ અભ્યાસક્રમ મુજબ હજુ જોડણીના ઘણા મહત્વના નિયમો અને વિગતો બાકી હતા.

જો પરીક્ષામાં જોડણી વિભાગમાં પૂરેપૂરા માર્ક્સ લાવવા હોય, તો નીચે આપેલા બાકીના તમામ વિશિષ્ટ નિયમો, અંગસાધક પ્રત્યયો, વિદેશી શબ્દોની જોડણી અને અર્થભેદ શીખવા અનિવાર્ય છે.

અહીં બાકી રહેલા તમામ નિયમોનું ‘A to Z’ સંપૂર્ણ લિસ્ટ રજૂ કરવામાં આવ્યું છે:

📌 ભાગ ૨: જોડણીના બાકી રહેલા વિશિષ્ટ નિયમો

૧. અંગસાધક પ્રત્યય આધારિત નિયમો (સૌથી મહત્વના)

શબ્દની આગળ (પૂર્વપ્રત્યય) અથવા પાછળ (પરપ્રત્યય) લાગતા પ્રત્યયો ચોક્કસ જોડણી ધરાવે છે. તેને સમજી લેવાથી ક્યારેય ભૂલ નહીં થાય:

અ) હ્રસ્વત્વ ધરાવતા પૂર્વપ્રત્યયો (Prefixes):

જ્યારે શબ્દની આગળ નીચેનામાંથી કોઈ પૂર્વપ્રત્યય લાગે, ત્યારે તેમાં રહેલો ‘ઈ’ (ઇ) કે ‘ઉ’ હંમેશાં હ્રસ્વ (Short) જ લખાય છે:

ઉપ- $\rightarrow$ ઉપકથા, ઉપગ્રહ, ઉપનામ, ઉપનિષદ
ઉત્- $\rightarrow$ ઉત્કંઠા, ઉદ્યમ, ઉલ્લેખ, ઉડ્ડયન
સુ- $\rightarrow$ સુપુત્ર, સુદૃઢ, સુદીર્ઘ, સુગંધ, સુશીલ
કુ- $\rightarrow$ કુવિચાર, કુસંસ્કાર, કુછંદ, કુટેવ
અનુ- $\rightarrow$ અનુકૂળ, અનુકરણ, અનુભૂતિ, અનુક્રમ
દુઃ / દુર્ / દુષ્- $\rightarrow$ દુર્જન, દુર્ગમ, દુષ્કાળ, દુરાચાર
નિઃ / નિર્ / નિષ્- $\rightarrow$ નિર્મળ, નિષ્ફળ, નિષ્ક્રિય, નિર્દોષ, નિઃશબ્દ
વિ- $\rightarrow$ વિદેશ, વિજ્ઞાન, વિજય, વિનાશ, વિકેન્દ્રિત
પરિ- $\rightarrow$ પરિક્રમા, પરિવર્તન, પરિપૂર્ણ, પરિશ્રમ
પ્રતિ- $\rightarrow$ પ્રતિકૃતિ, પ્રતિબિંબ, પ્રતિકૂળ, પ્રતિદિન
અધિ- $\rightarrow$ અધિકારી, અધિપતિ, અધિનિયમ
અભિ- $\rightarrow$ અભિનવ, અભિમાન, અભિરુચિ
બિન- $\rightarrow$ બિનજરૂરી, બિનઅનુભવી, બિનશરતી

બ) પરપ્રત્યય (Suffixes) ના વિશિષ્ટ નિયમો (ગોલ્ડન રૂલ્સ):

-ઇક (Ik) પ્રત્યયનો નિયમ (પરીક્ષામાં વારંવાર પુછાય છે): જ્યારે શબ્દની પાછળ ‘-ઇક’ પ્રત્યય લાગે, ત્યારે પાછળનો ‘ઇ’ હ્રસ્વ બને છે અને સાથે-સાથે શબ્દનો પ્રથમ અક્ષર દીર્ઘ (વૃદ્ધિ) પામે છે:
- અ / આ નો ‘આ’ થાય: સમાજ + ઇક = સામાજિક, પ્રમાણ + ઇક = પ્રામાણિક, શરીર + ઇક = શારીરિક, વર્ષ + ઇક = વાર્ષિક.
- ઇ / ઈ / એ નો ‘ઐ’ થાય: દિન + ઇક = દૈનિક, વિજ્ઞાન + ઇક = વૈજ્ઞાનિક, સેના + ઇક = સૈનિક, વેદ + ઇક = વૈદિક.
- ઉ / ઊ / ઓ નો ‘ઔ’ થાય: ઉદ્યોગ + ઇક = ઔદ્યોગિક, ભૂગોળ + ઇક = ભૌગોલિક.
- (અપવાદો જેમાં પ્રથમ અક્ષર બદલાતો નથી: ધનિક, રસિક, પથિક, ક્ષણિક, ક્રમિક)
-ઇકા (Ika): આ પ્રત્યયમાં પણ ‘ઇ’ હ્રસ્વ રહે છે $\rightarrow$ લેખિકા, નાયિકા, બાલિકા, નવલિકા, સંપાદિકા.
-ઇત (It): હ્રસ્વ ‘ઇ’ $\rightarrow$ ગણિત, રચિત.
-ઇલ (Il): હ્રસ્વ ‘ઇ’ $\rightarrow$ ઊર્મિલ, જટિલ.
-ઇષ્ટ (Isht): હ્રસ્વ ‘ઇ’ $\rightarrow$ કનિષ્ઠ, સ્વાદિષ્ઠ, ધર્મિષ્ઠ.
-ઇમા (Ima): હ્રસ્વ ‘ઇ’ $\rightarrow$ ગરિમા, લઘિમા.
-ઈય (Iya): અહીં ‘ઈ’ હંમેશાં દીર્ઘ આવે છે $\rightarrow$ ભારતીય, રાષ્ટ્રીય, નાટકીય, પૂજનીય.

૨. અંગ્રેજી શબ્દોની ગુજરાતીમાં જોડણીના નિયમો

અંગ્રેજી શબ્દોને જ્યારે ગુજરાતી લિપિમાં લખવામાં આવે ત્યારે નીચેના નિયમો લાગુ પડે છે:

અંગ્રેજીમાં જ્યાં “i” આવે ત્યાં ગુજરાતીમાં હંમેશાં હ્રસ્વ ‘ઇ’ લખાય.
- ઉદાહરણ: પૉલિસી, ટાઈપિસ્ટ, મિનિટ, ટિકિટ.
અંગ્રેજીમાં જ્યાં “u” આવે ત્યાં ગુજરાતીમાં હંમેશાં હ્રસ્વ ‘ઉ’ લખાય.
- ઉદાહરણ: યુનિટ, સ્યુટ, યુનિવર્સિટી.
અંગ્રેજીમાં જ્યાં “ee”, “ea” કે “ie” આવે ત્યાં ગુજરાતીમાં દીર્ઘ ‘ઈ’ લખાય.
- ઉદાહરણ: સીટ (Seat), ફી (Fee), બીયર (Beer), ટીમ (Team).
અંગ્રેજીમાં જ્યાં “oo” આવે ત્યાં ગુજરાતીમાં દીર્ઘ ‘ઊ’ લખાય.
- ઉદાહરણ: સ્કૂલ (School), ફૂટ (Foot), બૂટ (Boot), હૂક (Hook).
અંગ્રેજી શબ્દના અંતે આવતા ‘y’ ના ઉચ્ચાર માટે હંમેશાં દીર્ઘ ‘ઈ’ વપરાય છે, જ્યારે વચ્ચે આવતા અન્ય તમામ ‘ઈ’ હ્રસ્વ લખાય છે.
- ઉદાહરણ: યુનિવર્સિટી, મ્યુનિસિપાલિટી, ફેક્ટરી, ડિરેક્ટરી.
અંગ્રેજીના પહાળો કે અર્ધ-ખુલ્લો ઉચ્ચાર દર્શાવવા માટે ‘ઑ’ (ચંદ્રકવાળો ઓ) વપરાય છે.
- ઉદાહરણ: કૉફી, ઑફિસ, ઑગસ્ટ, કૉલેજ.

૩. જોડણીભેદે અર્થભેદ (પરીક્ષામાં મોસ્ટ આઈએમપી)

ઘણી વખત માત્ર એક નાની હ્રસ્વ-દીર્ઘની ભૂલ કે અનુસ્વારના ફેરફારથી આખો અર્થ બદલાઈ જાય છે. બોર્ડની પરીક્ષામાં આ જોડીઓ વારંવાર પૂછાય છે:

અકસ્માત્ (એકાએક, અણધાર્યું) $\leftrightarrow$ અકસ્માત (અણધાર્યો બનાવ/દુર્ઘટના)
અપેક્ષા (ઈચ્છા, આશા) $\leftrightarrow$ ઉપેક્ષા (તિરસ્કાર, અવગણના)
અફર (અચલ, નિશ્ચલ) $\leftrightarrow$ અફળ (નિષ્ફળ)
અબજ (સો કરોડ દર્શાવતી સંખ્યા) $\leftrightarrow$ અજબ (આશ્ચર્યકારક, અદભુત)
અલિ (ભમરો) $\leftrightarrow$ અલી (સખીને બોલાવવાનું સંબોધન)
અસ્ત્ર (ફેંકવાનું હથિયાર) $\leftrightarrow$ શસ્ત્ર (હાથથી પકડીને લડવાનું હથિયાર)
અંશ (ભાગ/ટુકડો) $\leftrightarrow$ ઔંસ (વજનનું એક બ્રિટિશ માપ)
આકરું (કડક, મુશ્કેલ) $\leftrightarrow$ આકળું (ઝટ ગુસ્સે થનાર, અધીરું)
ઈનામ (બક્ષિશ/ભેટ) $\leftrightarrow$ ઈમાન (પ્રામાણિકતા/વફાદારી)
ઉદર (પેટ) $\leftrightarrow$ ઉંદર (એક નાનું પ્રાણી – માથે અનુસ્વાર છે)
ઉપહાર (ભેટ/સોગાદ) $\leftrightarrow$ ઉપાહાર (નાસ્તો/હળવો ખોરાક)
ઊછરવું (મોટા થવું/ઉછેર થવો) $\leftrightarrow$ ઊછળવું (કૂદવું/ડેકો મારવો)
કઠોર (કડક/નિર્દય) $\leftrightarrow$ કઠોળ (એક દળ અનાજ, જેમ કે મગ, ચણા)
કૂચી (મહોલ્લો/શેરી) $\leftrightarrow$ કૂંચી (ચાવી – માથે અનુસ્વાર છે)
કેશ (વાળ) $\leftrightarrow$ કેસ (અદાલતી મુકદ્દમો)
કોશ (ભંડાર, જેમ કે શબ્દકોશ) $\leftrightarrow$ કોસ (અંદાજે દોઢ માઈલનું અંતર અથવા કૂવામાંથી પાણી ખેંચવાનું સાધન)
ખાધ (ખોટ/નુકસાન) $\leftrightarrow$ ખાદ્ય (ખાઈ શકાય તેવું) $\leftrightarrow$ ખાંધ (ખભો – માથે અનુસ્વાર છે)
ગુણ (મૂળ લક્ષણ, ફાયદો) $\leftrightarrow$ ગૂણ (મોટો કોથળો/થેલો – દીર્ઘ ‘ઊ’ છે)

૪. વૈકલ્પિક જોડણી (Permitted Alternative Spellings)

ગુજરાતી ‘સાર્થ જોડણીકોશ’ અનુસાર કેટલાક શબ્દોની એક કરતાં વધુ જોડણીઓ માન્ય ગણવામાં આવે છે, જે બંને સાચી જ છે:

ચડાઈ અથવા ચઢાઈ
દરમ્યાન અથવા દરમિયાન
રાષ્ટ્રિય અથવા રાષ્ટ્રીય
વિગત અથવા વીગત
સુતાર અથવા સુથાર
નિશ્વાસ અથવા નિઃશ્વાસ
વિનતી અથવા વિનંતી
હંમેશ અથવા હંમેશાં