1. અધ્યાપન પદ્ધતિ એટલે શું? (Teaching Method)
અધ્યાપન પદ્ધતિ એ શિક્ષણ આપવાનો એક વ્યાપક અને સુયોજિત માર્ગ છે. શિક્ષક પોતાના વિષયવસ્તુને વિદ્યાર્થીઓ સુધી પહોંચાડવા માટે જે ચોક્કસ માળખા કે રસ્તાનો ઉપયોગ કરે છે તેને અધ્યાપન પદ્ધતિ કહેવાય છે.
- તે ‘કેવી રીતે ભણાવવું’ તેનો આધાર પૂરો પાડે છે.
- શિક્ષણમાં માત્ર ગોખણપટ્ટીને બદલે ‘પ્રાયોગિક પદ્ધતિ’ (Experimental Method), ‘પ્રોજેક્ટ પદ્ધતિ’ કે ‘આગમન-નિગમન પદ્ધતિ’ નો ઉપયોગ કરવાથી વિદ્યાર્થીઓ વ્યવહારુ અને વાસ્તવિક જ્ઞાન મેળવી શકે છે. વ્યાખ્યાન પદ્ધતિ પણ એક સામાન્ય પદ્ધતિ છે.
2. અધ્યાપનમાં પ્રવિધિ એટલે શું? (Teaching Technique)
પ્રવિધિ એ પદ્ધતિને અમલમાં મૂકવાની ચોક્કસ અને વ્યવહારુ રીત છે. વર્ગખંડમાં અધ્યાપન પદ્ધતિને વધુ અસરકારક, જીવંત અને રસપ્રદ બનાવવા માટે શિક્ષક જે અંગત કૌશલ્યો કે રીતો અપનાવે છે તેને પ્રવિધિ કહેવાય છે.
- પદ્ધતિ એ મોટો ખ્યાલ છે, જ્યારે પ્રવિધિ એ તેને પાર પાડવાનું માધ્યમ છે.
- ઉદાહરણ: જો શિક્ષક ‘વ્યાખ્યાન પદ્ધતિ’ નો ઉપયોગ કરી રહ્યા હોય, તો તેમાં વચ્ચે વચ્ચે ‘વાર્તા કહેવી’, રોજિંદા જીવનના ‘દ્રષ્ટાંતો (ઉદાહરણો) આપવા’ કે ‘દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય સાધનોનો ઉપયોગ કરવો’ એ પ્રવિધિ છે.
3. અધ્યાપન પ્રવૃત્તિઓ કઈ કઈ છે? (Teaching Activities)
શિક્ષણ-અધ્યાપન પ્રક્રિયા દરમિયાન શિક્ષક અને વિદ્યાર્થીઓ વચ્ચે આંતરક્રિયા (Interaction) વધારવા માટે વર્ગખંડમાં જે કાર્યો કરવામાં આવે છે તેને અધ્યાપન પ્રવૃત્તિઓ કહે છે. મુખ્ય અધ્યાપન પ્રવૃત્તિઓ નીચે મુજબ છે:
- પ્રસ્તાવના (Introduction): નવા પાઠની શરૂઆત કરવી અને પૂર્વજ્ઞાન ચકાસવું.
- પ્રશ્નોત્તરી (Questioning): વિદ્યાર્થીઓને વિચારતા કરવા પ્રશ્નો પૂછવા.
- નિદર્શન (Demonstration): કોઈ સિદ્ધાંત કે કન્સેપ્ટ સમજાવવા પ્રયોગ કરીને બતાવવો (જેમ કે ઉચ્ચતર માધ્યમિકના વિદ્યાર્થીઓને વિજ્ઞાનના પ્રેક્ટિકલ કરાવવા).
- જૂથ ચર્ચા (Group Discussion): વિદ્યાર્થીઓને અંદરોઅંદર વૈચારિક આદાન-પ્રદાન કરવા દેવું.
- સ્વાધ્યાય અને મૂલ્યાંકન (Evaluation): શીખેલા જ્ઞાનની ચકાસણી કરવી.
4. અધ્યાપન પ્રયુક્તિની વ્યાખ્યા આપો. (Teaching Strategy/Device)
અધ્યાપન પ્રયુક્તિ એટલે શિક્ષણ પ્રક્રિયામાં ઉદભવતી કોઈ તાત્કાલિક સમસ્યાના ઉકેલ માટે, કોઈ જટિલ મુદ્દાને સરળ બનાવવા માટે કે વિદ્યાર્થીઓનું ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માટે શિક્ષક દ્વારા અજમાવવામાં આવતી ચતુરાઈપૂર્ણ તરકીબ અથવા વિશિષ્ટ સાધન.
- વ્યાખ્યા: “કોઈ ચોક્કસ શૈક્ષણિક હેતુની સિદ્ધિ માટે શિક્ષક દ્વારા પરિસ્થિતિ અનુસાર વર્ગખંડમાં ઉપયોગમાં લેવાતી બુદ્ધિપૂર્વકની યુક્તિ એટલે પ્રયુક્તિ.”
- ઉદાહરણ: કોઈ અઘરા ગાણિતિક કે વૈજ્ઞાનિક સૂત્રને યાદ રખાવવા માટે કોઈ શોર્ટ-ટ્રીક (Short-trick) બનાવવી, અથવા તો વિદ્યાર્થીઓ કંટાળી ગયા હોય ત્યારે અચાનક કોઈ રસપ્રદ કોયડો પૂછીને તેમનું ધ્યાન ફરીથી વિષય પર ખેંચવું.
1. અધ્યાપન અને અધ્યયન વચ્ચે ભેદ જણાવો.
અધ્યાપન (Teaching) અને અધ્યયન (Learning) એ શિક્ષણ પ્રક્રિયાના બે સિક્કાની બાજુઓ સમાન છે, છતાં બંને વચ્ચે સ્પષ્ટ ભેદ છે:
- પ્રક્રિયાનો પ્રકાર: અધ્યાપન એ માર્ગદર્શન આપવાની પ્રક્રિયા છે, જેમાં શિક્ષક જ્ઞાન, કૌશલ્ય અને મૂલ્યોનું પ્રસારણ કરે છે. અધ્યયન એ જ્ઞાન ગ્રહણ કરવાની પ્રક્રિયા છે, જેનાથી વિદ્યાર્થીના વર્તનમાં કાયમી અને હકારાત્મક ફેરફાર આવે છે.
- કેન્દ્રબિંદુ: અધ્યાપનમાં મુખ્યત્વે શિક્ષક કેન્દ્રસ્થાને (અથવા માર્ગદર્શક તરીકે) હોય છે, જ્યારે અધ્યયનમાં વિદ્યાર્થી (અધ્યેતા) કેન્દ્રસ્થાને હોય છે.
- સ્વરૂપ: અધ્યાપન એ બાહ્ય અને સામાજિક પ્રક્રિયા છે, જ્યારે અધ્યયન એ આંતરિક, માનસિક અને વ્યક્તિગત પ્રક્રિયા છે.
- નિર્ભરતા: અસરકારક અધ્યાપનનો મુખ્ય હેતુ અધ્યયન કરાવવાનો જ હોય છે. જોકે, અધ્યાપન વિના પણ અધ્યયન થઈ શકે છે (જેમ કે સ્વ-અધ્યયન), પરંતુ અધ્યયન વિનાનું અધ્યાપન નિરર્થક છે. પ્રાયોગિક અને વાસ્તવિક પદ્ધતિઓથી થતું અધ્યાપન અધ્યયનને વધુ સચોટ બનાવે છે.
2. અધ્યેતા અને અધ્યાપક વચ્ચેનું કાર્ય જણાવો.
શિક્ષણ પ્રક્રિયાને જીવંત અને અસરકારક બનાવવા માટે અધ્યેતા (વિદ્યાર્થી) અને અધ્યાપક (શિક્ષક) બંનેના કાર્યો ખૂબ મહત્વના છે:
- અધ્યાપક (શિક્ષક) નું કાર્ય: શિક્ષકનું મુખ્ય કાર્ય માત્ર માહિતી આપવાનું નથી, પરંતુ વિદ્યાર્થીના સર્વાંગી વિકાસ માટે યોગ્ય વાતાવરણ પૂરું પાડવાનું છે. શિક્ષકે વિષયવસ્તુનું આયોજન કરવું, યોગ્ય અને પ્રાયોગિક અધ્યાપન પદ્ધતિઓ પસંદ કરવી, વિદ્યાર્થીઓને સતત પ્રેરણા પૂરી પાડવી અને માર્ગદર્શક (Facilitator) તરીકેની ભૂમિકા ભજવવાની હોય છે.
- અધ્યેતા (વિદ્યાર્થી) નું કાર્ય: અધ્યેતાનું કાર્ય વર્ગખંડમાં માત્ર નિષ્ક્રિય શ્રોતા બની રહેવાનું નથી. તેણે સક્રિયપણે શીખવાની પ્રક્રિયામાં ભાગ લેવો, ચિંતન કરવું, તાર્કિક પ્રશ્નો પૂછવા અને શિક્ષકે આપેલા જ્ઞાનને પોતાના પૂર્વજ્ઞાન સાથે જોડીને નવા જ્ઞાનનું નિર્માણ કરવાનું હોય છે.
આ બંને વચ્ચેની દ્વિ-માર્ગીય આંતરક્રિયા (Two-way interaction) થકી જ શિક્ષણકાર્ય સફળ બને છે.
3. ગૃહકાર્ય આપતી વખતે શિક્ષકોએ શી કાળજી રાખવી જોઈએ ?
ગૃહકાર્ય (Homework) એ વિદ્યાર્થીના દ્રઢીકરણ માટે જરૂરી છે, પરંતુ તે આપતી વખતે શિક્ષકે નીચે મુજબની કાળજી લેવી જોઈએ:
- હેતુપૂર્ણતા અને વૈવિધ્ય: ગૃહકાર્ય માત્ર ગોખણપટ્ટી કે યાંત્રિક લખાણ ન હોવું જોઈએ. તેમાં વૈવિધ્ય હોવું જોઈએ. દા.ત., માત્ર પાઠ્યપુસ્તકના સવાલોના જવાબો ઉતારવા આપવાને બદલે, આસપાસના પર્યાવરણમાંથી માહિતી એકઠી કરવી, કોઈ પ્રાયોગિક નોંધ તૈયાર કરવી, અથવા ગણિત-વિજ્ઞાનના સિદ્ધાંતોને લગતી કોઈ વ્યવહારિક સમસ્યાનો ઉકેલ શોધવો.
- માપસરનું પ્રમાણ: ગૃહકાર્યનું પ્રમાણ એવું હોવું જોઈએ કે જેથી વિદ્યાર્થી પર માનસિક બોજો ન પડે અને તેને રમતગમત કે અન્ય પ્રવૃત્તિઓ માટે પણ સમય મળી રહે.
- વ્યક્તિગત તફાવતો: વર્ગના તમામ વિદ્યાર્થીઓની બૌદ્ધિક ક્ષમતા એકસરખી હોતી નથી. શિક્ષકે તેજસ્વી અને નબળા એમ બંને પ્રકારના વિદ્યાર્થીઓની કક્ષાને ધ્યાનમાં રાખીને ગૃહકાર્યની ફાળવણી કરવી જોઈએ.
- નિયમિત તપાસ: આપેલું ગૃહકાર્ય નિયમિતપણે તપાસાવું જોઈએ અને ભૂલો અંગે રચનાત્મક માર્ગદર્શન આપવું જોઈએ.
4. શિક્ષકે વિદ્યાર્થીઓને પૂરક વાંચન માટે કેવી પ્રેરણા પૂરી પાડવી જોઈએ ?
પાઠ્યપુસ્તક સિવાયનું અન્ય સાહિત્ય વાંચવું એ વિદ્યાર્થીના જ્ઞાનવિસ્તાર માટે અત્યંત આવશ્યક છે. શિક્ષક નીચે મુજબ પ્રેરણા પૂરી પાડી શકે:
- જિજ્ઞાસાવૃત્તિ જાગૃત કરવી: વર્ગખંડમાં ભણાવતી વખતે શિક્ષકે વિષયને અનુરૂપ રસપ્રદ પુસ્તકો, મહાન વૈજ્ઞાનિકો કે ગણિતશાસ્ત્રીઓના જીવનચરિત્રો, અથવા વર્તમાન પ્રવાહોની ચર્ચા કરવી જોઈએ. કોઈ રસપ્રદ પ્રસંગ કે વાર્તા અધૂરી મૂકીને વિદ્યાર્થીઓને તે પુસ્તકમાંથી વાંચીને પૂરી કરવા ઉત્સુક કરવા જોઈએ.
- પુસ્તકાલયનો પરિચય: શાળાના પુસ્તકાલયનો મહત્તમ ઉપયોગ કરવા પ્રોત્સાહિત કરવા. શિક્ષકે જાતે વિદ્યાર્થીઓ સાથે લાયબ્રેરીમાં જઈને તેમને વિજ્ઞાન, ટેક્નોલોજી કે સામાન્ય જ્ઞાનના રસપ્રદ મેગેઝીન અને સંદર્ભ ગ્રંથોનો પરિચય કરાવવો જોઈએ.
- ચર્ચા અને પ્રોત્સાહન: વર્ગમાં દર અઠવાડિયે કોઈ એક ‘પુસ્તક સમીક્ષા’ (Book Review) સત્ર રાખી શકાય, જેમાં વિદ્યાર્થીઓએ વાંચેલા પૂરક પુસ્તક વિશે બોલવાની તક મળે. સારું પૂરક વાંચન કરનાર વિદ્યાર્થીઓને વર્ગમાં જાહેરમાં બિરદાવવા જોઈએ.