સિમ્યુલેશન (અનુરુપ)

૧. સિમ્યુલેશનનો અર્થ (Meaning of Simulation)

સિમ્યુલેશન એટલે “કૃત્રિમ અથવા આબેહૂબ વાતાવરણ ઊભું કરવું”. શિક્ષણની ભાષામાં તેને સિમ્યુલેટેડ ટીચિંગ (Simulated Teaching – અનુરુપ શિક્ષણ) કહેવામાં આવે છે.

આ એક એવી તાલીમ પદ્ધતિ છે જેમાં તાલીમાર્થી શિક્ષક (Student-teacher) વાસ્તવિક શાળામાં અને વાસ્તવિક બાળકો વચ્ચે જતા પહેલાં, પોતાના જ સહાધ્યાયીઓ (સાથે ભણતા મિત્રો) વચ્ચે શિક્ષક તરીકે ભણાવવાનો મહાવરો કરે છે. અહીં વર્ગખંડનું વાતાવરણ કૃત્રિમ હોય છે, પણ શિક્ષણ કાર્ય વાસ્તવિક હોય છે. તેને આપણે સાદી ભાષામાં શિક્ષક બનવાનું ‘રોલ-પ્લે’ (Role-play) કહી શકીએ.

૨. ઇતિહાસ અને ઉદ્ભવ (History & Origin)

• આ પદ્ધતિનો ઉદ્ભવ મૂળ રૂપમાં લશ્કરી તાલીમ અને ઉડ્ડયન ક્ષેત્રે (Pilot Training / Flight Simulators) થયો હતો. પાયલોટને સીધું અસલી વિમાન આપવાને બદલે કૃત્રિમ મશીનમાં ટ્રેનિંગ અપાય છે, જેથી જોખમ ન રહે.
• શિક્ષણ ક્ષેત્રે શિક્ષકોની તાલીમ માટે આ પદ્ધતિ લાવવાનો શ્રેય મુખ્યત્વે ક્રૂકશેન્ક (Cruickshank – 1968) નામના શિક્ષણશાસ્ત્રીને જાય છે. તેમણે શિક્ષકોની તાલીમમાં આવતી મુશ્કેલીઓ ઘટાડવા આ કૃત્રિમ શિક્ષણ પદ્ધતિ વિકસાવી હતી.

૩. સિમ્યુલેશનના સોપાનો / પ્રક્રિયા (Steps of Simulated Teaching)

આ પ્રક્રિયા ચોક્કસ ક્રમમાં ચાલે છે:

1. ભૂમિકાઓની વહેંચણી (Assigning Roles): વર્ગના તાલીમાર્થીઓને ત્રણ અલગ-અલગ ભૂમિકા અપાય છે:
   • શિક્ષક (Teacher) – જે ભણાવશે.
   • વિદ્યાર્થીઓ (Students) – બાકીના મિત્રો જે વિદ્યાર્થીઓ તરીકે બેસશે.
   • નિરીક્ષક (Observer) – જે ભણાવનારની પદ્ધતિ અને ભૂલો નોંધશે.
2. કૌશલ્ય અને વિષયની પસંદગી (Selecting Skill & Topic): કોઈ ચોક્કસ કૌશલ્ય (જેમ કે પ્રશ્ન-પ્રવાહિતા કે કાપાકાર્ય) અને વિષય નક્કી કરવો. (દા.ત. વિજ્ઞાનનો કોઈ પ્રયોગ સમજાવવો અથવા ગણિતના અઘરા સમીકરણો બોર્ડ પર ગણાવવા).
3. પાઠ આયોજન (Lesson Planning): નક્કી કરેલા ટોપિક પર એક નાનો માઈક્રો-લેસન પ્લાન બનાવવામાં આવે છે.
4. શિક્ષણ સત્ર (Teaching Session): તાલીમાર્થી શિક્ષક ૫ થી ૧૦ મિનિટ માટે પોતાનો પાઠ ભણાવે છે.
5. પ્રતિપુષ્ટિ અને ચર્ચા (Feedback & Discussion): પાઠ પૂરો થયા પછી નિરીક્ષક અને ‘વિદ્યાર્થી’ બનેલા મિત્રો શિક્ષકને તેમના પ્લસ પોઈન્ટ અને ભૂલો વિશે યોગ્ય ફીડબેક આપે છે.
6. પુનઃ આયોજન અને શિક્ષણ (Re-plan and Re-teach): મળેલી સલાહ મુજબ ભૂલો સુધારીને ફરીથી પાઠનું આયોજન થાય છે અને ફરી ભણાવવામાં આવે છે.

૪. સિમ્યુલેશનનું મહત્વ / ફાયદા (Importance / Advantages)

• આત્મવિશ્વાસમાં વધારો: વાસ્તવિક વર્ગખંડમાં જતા પહેલા જ ભણાવવાની પ્રેક્ટિસ મળતી હોવાથી સ્ટેજ-ફિયર (ડર) દૂર થાય છે અને કોન્ફિડન્સ વધે છે.
• ભૂલો સુધારવાની તક: આ એક ‘સેફ ઝોન’ છે. અહીં તમે ભૂલ કરશો તો પણ સામે અસલી બાળકો નથી, તમારા જ મિત્રો છે, તેથી શરમ વિના ભૂલો સુધારી શકાય છે.
• તાત્કાલિક પ્રતિપુષ્ટિ (Immediate Feedback): પાઠ પૂરો થતા જ તરત ખબર પડી જાય છે કે કઈ બાબતમાં સુધારાની જરૂર છે.
• કૌશલ્યનો વિકાસ: શિક્ષક તરીકેના વિવિધ કૌશલ્યો (બોર્ડ વર્ક, હાવભાવ, અવાજમાં આરોહ-અવરોહ) પર ઝીણવટપૂર્વક ધ્યાન આપી શકાય છે.

૫. સિમ્યુલેશનની મર્યાદાઓ (Limitations)

• કૃત્રિમ વાતાવરણ: આ સૌથી મોટી મર્યાદા છે. તમારા સહાધ્યાયીઓ ક્યારેય ધોરણ ૬ થી ૧૨ ના વાસ્તવિક બાળકો જેવું વર્તન કરી શકતા નથી. વાસ્તવિક બાળકોના પ્રશ્નો, તેમની માનસિકતા અને તોફાન તદ્દન અલગ હોય છે, જેનો અનુભવ અહીં મળતો નથી.
• સમયનો વ્યય (Time-consuming): આખી પ્રક્રિયા (ભણાવવું, ફીડબેક, ફરી ભણાવવું) ખૂબ સમય માંગી લે છે.
• યોગ્ય નિરીક્ષણનો અભાવ: જો નિરીક્ષક (Observer) યોગ્ય કે સાચો ફીડબેક ન આપે, તો ભણાવનાર પોતાની ભૂલો ક્યારેય સુધારી શકતો નથી.
• ગંભીરતાનો અભાવ: સામે પોતાના જ મિત્રો બેઠા હોવાથી ઘણીવાર શિક્ષણમાં જે ગંભીરતા હોવી જોઈએ તે જળવાતી નથી અને વાતાવરણ મજાકિયું બની જાય છે.

સિમ્યુલેશનની મર્યાદાઓ

B.Ed. અને પી.ટી.સી. ની તાલીમમાં ‘સિમ્યુલેશન’ (Simulation – આભાસી શિક્ષણ કે ભૂમિકા ભજવવી) એ ખૂબ જ અગત્યની પદ્ધતિ છે. આમાં તાલીમાર્થીઓ (શિક્ષકો) વારાફરતી શિક્ષક બને છે અને બાકીના તાલીમાર્થીઓ વિદ્યાર્થીઓ બનીને બેસે છે.

પરંતુ, વાસ્તવિક શાળા અને આ તાલીમ કેન્દ્રના વર્ગ વચ્ચે ઘણો તફાવત હોય છે. તમે આપેલી આ ૭ મર્યાદાઓ એ જ તફાવત અને મુશ્કેલીઓ દર્શાવે છે. ચાલો, દરેક મર્યાદાને ઉદાહરણ સાથે સરળતાથી સમજીએ:

૧. દરેક વિષયના અભ્યાસક્રમ માટે લાગુ પાડી શકાય નહીં: બધા જ વિષયો કે ટોપિક સિમ્યુલેશન દ્વારા ભણાવવા શક્ય નથી. દાખલા તરીકે, ગણિતમાં ત્રિકોણમિતિ કે વિજ્ઞાનમાં ન્યૂટનના નિયમો બોર્ડ પર કે મોડેલ દ્વારા આભાસી વર્ગમાં ભણાવી શકાય, પરંતુ ઇતિહાસનો કોઈ મોટો પ્રસંગ કે ભૂગોળમાં નદીઓનો પ્રવાહ સમજાવવા માટે વાસ્તવિક વાતાવરણ કે પ્રવાસની જરૂર પડે છે.

૨. શૈક્ષણિક સાધનના અભાવને કારણે સૂચન / માર્ગદર્શન સશક્ત બની શકતું નથી: સિમ્યુલેશન માટે સારા શૈક્ષણિક સાધનો (TLM) જેમ કે 3D મોડેલ, પ્રોજેક્ટર કે પ્રયોગશાળાના સાધનો હોવા જરૂરી છે. જો તાલીમ કેન્દ્રમાં આ સાધનો જ ન હોય, તો નિરીક્ષક (પ્રોફેસર) તાલીમાર્થીને સાધનનો સાચો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો તેનું યોગ્ય માર્ગદર્શન આપી શકતા નથી.

૩. જૂથ તાલીમાર્થીઓ સમક્ષ મહાવરો હોવાથી પૂરતી ગંભીરતા જોવા મળતી નથી: આ સૌથી મોટી વ્યાવહારિક મર્યાદા છે. અહીં શિક્ષક બનનાર અને વિદ્યાર્થીઓ બનીને બેઠેલા બધા જ મિત્રો (સાથી તાલીમાર્થીઓ) હોય છે. તેથી વાસ્તવિક વર્ગખંડ જેવો ડર કે શિસ્ત હોતી નથી. ઘણીવાર મિત્રો મજાક-મસ્તી કરે છે, જેથી પાઠ (Lesson) માં જે ગંભીરતા હોવી જોઈએ તે જળવાતી નથી.

૪. વિષય પદ્ધતિમાં જો તાલીમાર્થીઓની સંખ્યા વધુ હોય તો અસરકારકતા ઘટે છે: જો B.Ed. કૉલેજના કોઈ એક વર્ગમાં ૫૦ થી ૬૦ જેટલા તાલીમાર્થીઓ હોય, તો દરેકને વારાફરતી શિક્ષક બનીને ભણાવવાનો પૂરતો સમય મળતો નથી. સંખ્યા વધુ હોવાથી ઘોંઘાટ પણ થાય છે અને પાઠની ગુણવત્તા બગડે છે.

૫. કેળવાયેલા તજ્જ્ઞના અભાવે યોગ્ય માર્ગદર્શન આપી શકાતું નથી: પાછળ બેસીને અવલોકન કરનાર પ્રોફેસર જો ફ્લેન્ડર્સની પદ્ધતિ કે અન્ય નિરીક્ષણ પદ્ધતિઓમાં નિષ્ણાત ન હોય, તો તેઓ તાલીમાર્થીની સાચી ભૂલો પકડી શકતા નથી. માત્ર “સરસ ભણાવ્યું” કહી દેવાથી તાલીમાર્થીનો સાચો વિકાસ થતો નથી.

૬. આ વ્યવસ્થા આભાસી હોવાથી વાસ્તવિકતા સાથે પૂરતું સમાયોજન સાધી શકાતું નથી: આ એક ‘બનાવટી’ વર્ગખંડ છે. અહીં બેઠેલા ‘વિદ્યાર્થીઓ’ બધું સમજે છે. પરંતુ જ્યારે આ જ તાલીમાર્થી નોકરી મળ્યા પછી ખરેખર શાળામાં જાય છે, ત્યારે વાસ્તવિક બાળકોના તોફાન, અણધાર્યા પ્રશ્નો અને માનસિકતા સાવ અલગ હોય છે. આભાસી તાલીમ વાસ્તવિકતાનો સામનો કરવા માટે ૧૦૦% પૂરતી નથી હોતી.

૭. તાલીમાર્થીઓ સ્નાતક કે અનુસ્નાતક કક્ષાના હોઈ માધ્યમિક શાળાના વિદ્યાર્થીઓ તરીકેનો રોલ ભજ્વવામાં ઘણી વાર લઘુતાગ્રંથિ અનુભવે છે: તાલીમાર્થીઓએ B.Sc. કે M.Sc. જેવી ઉચ્ચ ડિગ્રીઓ મેળવેલી હોય છે અને તેમની ઉંમર ૨૨-૨૫ વર્ષની હોય છે. હવે આવા પરિપક્વ યુવાનોને ધોરણ ૬ કે ૮ ના નાના બાળકો જેવો અભિનય કરવાનું કહેવામાં આવે, તો તેમને શરમ આવે છે અથવા તેઓ સંકોચ (લઘુતાગ્રંથિ) અનુભવે છે. તેઓ નાના બાળકો જેવા સાવ સરળ કે કાલાઘેલા પ્રશ્નો પૂછી શકતા નથી.