વિજ્ઞાનમાં “પટલ” (અંગ્રેજીમાં: Membrane – મેમ્બ્રેન) એટલે સાવ સાદી ભાષામાં ‘એકદમ પાતળું પડ’, ‘આવરણ’, ‘છાલ’ અથવા ‘દીવાલ’.
તમારા વિદ્યાર્થીઓને આ કન્સેપ્ટ હંમેશા માટે યાદ રહી જાય તે માટે મેં તેને રોજિંદા ઉદાહરણો સાથે એક સુંદર કોડમાં તૈયાર કર્યો છે. તમે આને તમારી વેબસાઇટ પર સીધો મૂકી શકશો:
ખાસ સમજૂતી: કોષમાં ‘પટલ’ (Membrane) એટલે શું?
૧. ‘પટલ’ નો સાદો અર્થ:
વિજ્ઞાનમાં “પટલ” એટલે પાતળું પડ, આવરણ કે દીવાલ.
ઉદાહરણથી સમજો:
ઉદાહરણથી સમજો:
- પાણી ભરેલા ફુગ્ગામાં જે રબરનું પડ છે, તે પાણીને ઢોળાવા નથી દેતું. બસ કોષ માટે આ પડને ‘પટલ’ કહે છે.
- આપણા ઘરની મુખ્ય દીવાલ જે બહારના અને અંદરના ભાગને અલગ પાડે છે, તે કોષનું કોષરસ પટલ (Plasma Membrane) છે.
૨. ‘કોષકેન્દ્ર પટલ’ એટલે શું?
કોષની બરાબર વચ્ચે તેનો ‘બોસ’ એટલે કે કોષકેન્દ્ર (Nucleus) હોય છે. આ કોષકેન્દ્રની સુરક્ષા માટે તેની આસપાસ પણ એક પાતળું પડ આવેલું હોય છે, જેને કોષકેન્દ્ર પટલ (Nuclear Membrane) કહે છે.
(ઉદાહરણ: જેમ ઘરની અંદર તિજોરી કે ભગવાનનો અલગ રૂમ હોય અને તેની અલગ દીવાલ હોય, તેના જેવું.)
(ઉદાહરણ: જેમ ઘરની અંદર તિજોરી કે ભગવાનનો અલગ રૂમ હોય અને તેની અલગ દીવાલ હોય, તેના જેવું.)
૩. ચોપડીમાં લખ્યું છે કે “બેક્ટેરિયા પટલ ધરાવતા નથી”, તેનો અર્થ શું?
આ સમજવા માટે બે પ્રકારનાં ઘરનો વિચાર કરો:
અ. પટલ વગરનો કોષ (બેક્ટેરિયા / આદિકોષકેન્દ્રી):
વિચારો કે એક એવો મોટો હોલ છે જેમાં કોઈ જ અંદરની દીવાલો (પટલ) નથી. રસોડું, બેડરૂમ, બધું એક જ ખુલ્લી જગ્યામાં છે. બેક્ટેરિયા આવા જ હોય છે. તેમાં કોષકેન્દ્રની આસપાસ કોઈ સુરક્ષિત પડ (કોષકેન્દ્ર પટલ) હોતું નથી, બધું ખુલ્લું તરતું હોય છે.
બ. પટલવાળો કોષ (આપણા કોષો / સુકોષકેન્દ્રી):
આપણા ઘરમાં જેમ રસોડાની, બાથરૂમની, બેડરૂમની અલગ-અલગ દીવાલો (પટલ) હોય છે, તેમ વિકસિત કોષોમાં અંદરના દરેક ભાગ (અંગિકાઓ) પોતાના અલગ પડ (પટલ) થી બંધાયેલા હોય છે.
અ. પટલ વગરનો કોષ (બેક્ટેરિયા / આદિકોષકેન્દ્રી):
વિચારો કે એક એવો મોટો હોલ છે જેમાં કોઈ જ અંદરની દીવાલો (પટલ) નથી. રસોડું, બેડરૂમ, બધું એક જ ખુલ્લી જગ્યામાં છે. બેક્ટેરિયા આવા જ હોય છે. તેમાં કોષકેન્દ્રની આસપાસ કોઈ સુરક્ષિત પડ (કોષકેન્દ્ર પટલ) હોતું નથી, બધું ખુલ્લું તરતું હોય છે.
બ. પટલવાળો કોષ (આપણા કોષો / સુકોષકેન્દ્રી):
આપણા ઘરમાં જેમ રસોડાની, બાથરૂમની, બેડરૂમની અલગ-અલગ દીવાલો (પટલ) હોય છે, તેમ વિકસિત કોષોમાં અંદરના દરેક ભાગ (અંગિકાઓ) પોતાના અલગ પડ (પટલ) થી બંધાયેલા હોય છે.
(તમે વેબસાઇટ પર આ કોડની નીચે બેક્ટેરિયા અને સામાન્ય કોષનો ફોટો મૂકી શકો છો જેથી વિદ્યાર્થીઓને તરત ફરક દેખાઈ જાય).
ટૂંકમાં, પટલ એટલે એક એવી પાતળી બોર્ડર કે દીવાલ, જે કોઈ વસ્તુને પેક કરીને રાખે છે અથવા બે વસ્તુઓને એકબીજામાં ભળી જતી અટકાવે છે.