પ્રવૃત્તિ ૬.૧: સ્વાદ અને ગંધનો સંબંધ
૧. થોડીક ખાંડ તમારા મોંમાં રાખો. તેનો સ્વાદ કેવો છે?
જવાબ: ખાંડનો સ્વાદ ગળ્યો (મીઠો – Sweet) લાગે છે.
૨. નાક બંધ કરીને ખાંડ ખાવાથી તેના સ્વાદમાં કોઈ ફેર પડે છે?
જવાબ: હા, થોડો ફેર જણાય છે. ખાંડ ગળી તો લાગે છે (કારણ કે જીભ કામ કરે છે), પરંતુ તેનો જે પૂરો ‘અહેસાસ’ કે મજા આવવી જોઈએ તે આવતી નથી.
૩. નાક બંધ કરીને જમતી વખતે શું તમને ભોજનનો સંપૂર્ણ સ્વાદ આવે છે?
જવાબ: ના! બિલકુલ નહિ. જ્યારે નાક બંધ હોય છે ત્યારે શાક, દાળ કે અન્ય ભોજન એકદમ ફીક્કું (Bland) અથવા સ્વાદ વગરનું લાગવા માંડે છે. આપણે બે અલગ-અલગ વાનગીઓ વચ્ચેનો ભેદ બરાબર પારખી શકતા નથી.
🔬 આવું કેમ થાય છે? (વૈજ્ઞાનિક કારણ)
આપણે ભોજનનો જે ‘સ્વાદ’ (Flavor) માણીએ છીએ, તે ખરેખર બે અલગ-અલગ વસ્તુઓનું મિશ્રણ છે:
સંપૂર્ણ સ્વાદ (Flavor) = જીભનો સ્વાદ (Taste) + નાકની સુગંધ (Smell)
જ્યારે આપણે નાક બંધ કરી દઈએ છીએ, ત્યારે ગંધ પારખનારા કોષો (Olfactory receptors) મગજ સુધી સુગંધનો મેસેજ પહોંચાડી શકતા નથી. આના કારણે મગજ ભોજનનો સાચો અને પૂરો સ્વાદ ઓળખી શકતું નથી.
🤧 શરદી થાય ત્યારે પણ આવું જ થાય છે!
શરદી થાય ત્યારે આપણા નાકમાં શ્લેષ્મ (કફ / Mucus) ભરાઈ જાય છે. આ કફના કારણે ગંધ પારખનારા કોષો ઢંકાઈ જાય છે અને તે સુગંધ ગ્રહણ કરી શકતા નથી. આ જ કારણથી શરદીમાં આપણને ભાવતું જમવાનું પણ ફીક્કું અને બેસ્વાદ લાગે છે!
🌿 પહેલા સમજો આ જૈવિક શબ્દોનો અર્થ:
૧. અંતઃસ્ત્રાવ (હોર્મોન): વનસ્પતિ કે પ્રાણીના શરીરમાં બનતું એક ખાસ રસાયણ, જે મેસેન્જર (સંદેશાવાહક) તરીકે કામ કરે છે અને શરીરના વિકાસને કંટ્રોલ કરે છે.
૨. પ્રરોહ (શૂટ): વનસ્પતિનો જમીનની ઉપરનો ભાગ (જેમ કે થડ, ડાળી અને પાંદડા). મૂળિયાં સિવાયનો ઉપરનો આખો ભાગ.
૩. આધારસૂત્ર (ટેન્ડ્રિલ): દૂધી, કારેલા કે વટાણા જેવા વેલાઓમાં સ્પ્રિંગ જેવી પાતળી દોરીઓ નીકળે છે, જે બીજા ઝાડ કે લાકડી પર વીંટળાઈ જાય છે તેને આધારસૂત્ર કહેવાય છે.
૪. જલાનુવર્તન: ‘જલ’ એટલે પાણી અને ‘અનુવર્તન’ એટલે તેની તરફ ગતિ કરવી. વનસ્પતિના મૂળ હંમેશાં પાણીની શોધમાં પાણીવાળી જમીન તરફ જ લાંબા થાય છે, તેને જલાનુવર્તન કહેવાય.
પ્રશ્ન ૧: વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવો એટલે શું ?
જવાબ: વનસ્પતિમાં ઉત્પન્ન થતા એવા રાસાયણિક પદાર્થો કે જે વનસ્પતિની વૃદ્ધિ, વિકાસ અને પર્યાવરણ સામેના પ્રતિભાવનું નિયંત્રણ અને સંકલન કરે છે, તેને વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવો (Plant Hormones) કહે છે. આ રસાયણો વનસ્પતિના કોઈ એક ભાગમાં બને છે અને જ્યાં જરૂર હોય ત્યાં વહન પામે છે.
પ્રશ્ન ૨: લજામણીનાં પર્ણોનું હલનચલન, એ પ્રકાશ તરફ પ્રરોહની ગતિથી કેવી રીતે ભિન્ન છે ?
જવાબ: આ બંને વચ્ચે મુખ્ય બે તફાવત છે:
- લજામણીનાં પર્ણો: જ્યારે આપણે લજામણીના પાંદડાને અડીએ છીએ, ત્યારે તે તરત જ બીડાઈ જાય છે (ખૂબ ઝડપી ગતિ). આ ગતિ પાંદડામાં રહેલા પાણીના પ્રમાણમાં ફેરફાર થવાથી થાય છે. આનાથી છોડની કોઈ ‘વૃદ્ધિ’ થતી નથી. તેને સ્પર્શની દિશા સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી.
- પ્રકાશ તરફ પ્રરોહની ગતિ: જ્યારે છોડ પર સૂર્યપ્રકાશ પડે છે, ત્યારે છોડ ધીમે ધીમે પ્રકાશની દિશામાં વળે છે. આ ગતિ ખૂબ ધીમી હોય છે અને તે ‘વૃદ્ધિ’ (Growth) સાથે જોડાયેલી છે. આ ગતિ હંમેશાં પ્રકાશની દિશામાં જ થાય છે.
પ્રશ્ન ૩: વૃદ્ધિ પ્રેરક વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવનું એક ઉદાહરણ આપો.
જવાબ: વનસ્પતિમાં વૃદ્ધિ (Growth) વધારવા માટેના મુખ્ય અંતઃસ્ત્રાવો આ મુજબ છે:
૧. ઑક્સિન (Auxin) – તે છોડની લંબાઈ વધારે છે.
૨. જીબરેલિન (Gibberellin) – તે પ્રકાંડ (થડ) ની વૃદ્ધિ કરે છે.
(પરીક્ષામાં તમે આમાંથી કોઈપણ એક નામ લખી શકો છો.)
૧. ઑક્સિન (Auxin) – તે છોડની લંબાઈ વધારે છે.
૨. જીબરેલિન (Gibberellin) – તે પ્રકાંડ (થડ) ની વૃદ્ધિ કરે છે.
(પરીક્ષામાં તમે આમાંથી કોઈપણ એક નામ લખી શકો છો.)
પ્રશ્ન ૪: કોઈ આધારની ચોતરફ વૃદ્ધિ કરવામાં ઑક્સિન કઈ રીતે આધારસૂત્રને મદદરૂપ થાય છે ?
જવાબ: જ્યારે વેલાનું આધારસૂત્ર (સ્પ્રિંગ જેવો ભાગ) કોઈ લાકડી કે તારના સંપર્કમાં (અડકીને) આવે છે, ત્યારે ત્યાં એક જાદુ થાય છે.
જે ભાગ લાકડીને અડેલો છે, ત્યાં ઑક્સિન નામનો વૃદ્ધિ કરતો અંતઃસ્ત્રાવ ઓછો થઈ જાય છે. આ ઑક્સિન ખસીને આધારસૂત્રની વિરુદ્ધ બાજુએ (બહારની બાજુએ) જમા થઈ જાય છે.
ઑક્સિન વધુ હોવાથી બહારની બાજુના કોષો ઝડપથી લાંબા થાય છે, જ્યારે અડેલો ભાગ ધીમે વધે છે. આ અસમાન વૃદ્ધિના કારણે આધારસૂત્ર લાકડીની ફરતે ગોળ-ગોળ વીંટળાઈ જાય છે.
જે ભાગ લાકડીને અડેલો છે, ત્યાં ઑક્સિન નામનો વૃદ્ધિ કરતો અંતઃસ્ત્રાવ ઓછો થઈ જાય છે. આ ઑક્સિન ખસીને આધારસૂત્રની વિરુદ્ધ બાજુએ (બહારની બાજુએ) જમા થઈ જાય છે.
ઑક્સિન વધુ હોવાથી બહારની બાજુના કોષો ઝડપથી લાંબા થાય છે, જ્યારે અડેલો ભાગ ધીમે વધે છે. આ અસમાન વૃદ્ધિના કારણે આધારસૂત્ર લાકડીની ફરતે ગોળ-ગોળ વીંટળાઈ જાય છે.
પ્રશ્ન ૫: જલાનુવર્તન દર્શાવવા માટેના એક પ્રયોગનું નિદર્શન કરો.
જવાબ (પ્રયોગ):
- પદ્ધતિ: એક કાણાંવાળી ચાળણી કે જાળી લો. તેમાં થોડો ભીનો લાકડાનો વહેર (ભૂસો) ભરો. હવે આ ભીના વહેરમાં ચણા કે મગના થોડા બીજ વાવો. આ ચાળણીને હવામાં લટકાવી રાખો.
- અવલોકન: થોડા દિવસો પછી બીજ ઉગશે અને તેના મૂળિયાં જાળીના કાણાંમાંથી નીચે (ગુરુત્વાકર્ષણને કારણે) લટકવા લાગશે. પરંતુ થોડા સમય પછી તમે જોશો કે આ નીચે લટકતા મૂળિયાં પાછા વળીને જાળીની અંદર રહેલા ભીના વહેર (પાણી) તરફ વળી જાય છે અને જાળીમાં ઘૂસી જાય છે.
- નિષ્કર્ષ: આ સાબિત કરે છે કે વનસ્પતિના મૂળ ગુરુત્વાકર્ષણ કરતાં પણ વધુ ખેંચાણ પાણી પ્રત્યે અનુભવે છે. મૂળની પાણી તરફની આ ગતિને જલાનુવર્તન કહે છે.