શિક્ષક યોગ્યતા કસોટી (TET/TAT) અને અન્ય સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની તૈયારી કરતા તમામ વિદ્યાર્થીઓ માટે મનોવિજ્ઞાન (Psychology) વિષયમાં ‘બચાવ પ્રયુક્તિ’ ખૂબ જ અગત્યનો મુદ્દો છે. ચાલો આ જટિલ (Complex) લાગતા વિષયને એકદમ સરળ ભાષામાં અને ઉદાહરણો સાથે સમજીએ.
બચાવ પ્રયુક્તિ (Defense Mechanism) એટલે શું?
જ્યારે મનુષ્ય કોઈ માનસિક આઘાત, નિષ્ફળતા, તણાવ કે ચિંતાનો સામનો કરે છે, ત્યારે તેના અહંકાર (Ego) ને ઠેસ પહોંચે છે. આ માનસિક પીડાથી પોતાની જાતને બચાવવા માટે માનવ મન અજાણતાં જ (Unconsciously) જે યુક્તિઓ કે રસ્તાઓ અપનાવે છે, તેને ‘બચાવ પ્રયુક્તિ’ કહેવામાં આવે છે.
શોધ અને ઇતિહાસ (Discovery and History)
- મુખ્ય શોધક: બચાવ પ્રયુક્તિનો સિદ્ધાંત (Concept) સૌથી પહેલા પ્રખ્યાત મનોવૈજ્ઞાનિક સિગ્મંડ ફ્રોઈડ (Sigmund Freud) દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો.
- વર્ગીકરણ (Categorization): ત્યારબાદ તેમની પુત્રી અન્ના ફ્રોઈડે (Anna Freud) આ પ્રયુક્તિઓને અલગ-અલગ વિભાગમાં વહેંચીને તેની વિસ્તૃત સમજૂતી આપી હતી.
બચાવ પ્રયુક્તિના તમામ પ્રકારો (Types of Defense Mechanisms)
પરીક્ષાની દૃષ્ટિએ નીચે મુજબની તમામ ૧૫ બચાવ પ્રયુક્તિઓ સમજવી જરૂરી છે:
૧. યૌક્તિકીકરણ (Rationalization)
- સમજૂતી: પોતાની નિષ્ફળતા કે ભૂલ છુપાવવા માટે સાચા નહિ, પણ સાચા લાગે તેવા બહાના (Excuses) કાઢવા.
- ઉદાહરણ: શિયાળ દ્રાક્ષ સુધી ન પહોંચી શકે એટલે કહે છે કે “દ્રાક્ષ ખાટી છે”. નાપાસ થનાર વિદ્યાર્થી કહે કે “પેપર જ બહુ અઘરું હતું”.
૨. પ્રક્ષેપણ (Projection)
- સમજૂતી: પોતાની ખામીઓ કે નિષ્ફળતાનો પૂરો દોષ બીજી વ્યક્તિ કે સંજોગો પર ઢોળી દેવો.
- ઉદાહરણ: નાચતા ન આવડે તો આંગણું વાંકુ. ક્રિકેટર આઉટ થાય ત્યારે પીચ (Pitch) કે બેટ સામે જોઈને ખામી કાઢે.
૩. વિસ્થાપન / સ્થાનાંતર (Displacement)
- સમજૂતી: કોઈ શક્તિશાળી વ્યક્તિ પરનો ગુસ્સો ત્યાં ન કાઢી શકવાથી, બીજી કોઈ નિર્દોષ કે નબળી વ્યક્તિ પર ઉતારવો.
- ઉદાહરણ: ઓફિસમાં બોસનો ઠપકો સાંભળ્યા પછી, ઘરે આવીને પિતા પોતાના બાળકો પર કારણ વગર ગુસ્સો કરે.
૪. દમન (Repression)
- સમજૂતી: ખૂબ જ દુઃખદાયક યાદો કે અપમાનને અજાણતાં જ (Unconsciously) મનના અજ્ઞાત હિસ્સામાં ધકેલી દેવા, જેથી તે યાદ જ ન આવે.
- ઉદાહરણ: બાળપણમાં થયેલા કોઈ ગંભીર અકસ્માતને વ્યક્તિ મોટી થઈને બિલકુલ ભૂલી જાય.
૫. શમન (Suppression)
- સમજૂતી: ખરાબ વિચારો, ગુસ્સો કે દુઃખદ યાદોને જાણીજોઈને (Consciously) દબાવવાનો કે ભૂલવાનો પ્રયાસ કરવો.
- ઉદાહરણ: પરીક્ષા વખતે ઘરની કોઈ મુશ્કેલી યાદ આવે, તો વિદ્યાર્થી જાણીજોઈને તે વિચાર પડતો મૂકીને પેપર લખવામાં ધ્યાન આપે.
૬. પ્રતિક્રિયા ઘડતર (Reaction Formation)
- સમજૂતી: મનમાં જે અસલી લાગણી કે વિચાર હોય, તેનાથી તદ્દન વિરોધી (Opposite) વર્તન બહાર દેખાડવું.
- ઉદાહરણ: મનમાં કોઈ વ્યક્તિ પ્રત્યે ખૂબ નફરત હોય, છતાં જ્યારે તેઓ મળે ત્યારે બહારથી ખૂબ જ પ્રેમ અને મીઠાશ બતાવવી.
૭. ઉર્ધ્વીકરણ / માર્ગીકરણ (Sublimation)
- સમજૂતી: સમાજ દ્વારા ન સ્વીકારાય તેવી ખરાબ વૃત્તિઓ કે આવેગોને, સમાજ સ્વીકારે તેવા કોઈ સારા માર્ગે વાળી દેવા. (આ હકારાત્મક પ્રયુક્તિ છે).
- ઉદાહરણ: ખૂબ જ ગુસ્સાવાળા સ્વભાવનો માણસ પોતાના ગુસ્સાને સ્પોર્ટ્સ કે બોક્સિંગમાં વાપરીને ચેમ્પિયન બની જાય.
૮. ક્ષતિપૂર્તિ (Compensation)
- સમજૂતી: જ્યારે વ્યક્તિ કોઈ એક ક્ષેત્રમાં નબળી હોય, ત્યારે તે ખામીને છુપાવવા બીજા ક્ષેત્રમાં ખૂબ મહેનત કરી અસાધારણ સફળતા મેળવે છે.
- ઉદાહરણ: ભણવામાં ખૂબ જ નબળો વિદ્યાર્થી રમતગમત કે સંગીતમાં આગળ વધીને પોતાનું નામ કમાય.
૯. પીછેહઠ / પરાગમન (Regression)
- સમજૂતી: ભારે તણાવ કે દુઃખના સમયે પોતાની ઉંમર કરતાં નાનું અને બાળકો જેવું વર્તન કરવા લાગવું.
- ઉદાહરણ: મોટી ઉંમરની વ્યક્તિ ખૂબ દુઃખ આવી પડે ત્યારે નાના બાળકની જેમ ધ્રુસકે-ધ્રુસકે રડવા લાગે કે જીદ કરવા લાગે.
૧૦. ઇનકાર (Denial)
- સમજૂતી: વાસ્તવિકતા (Reality) એટલી કડવી હોય કે વ્યક્તિ તેને સ્વીકારવાની જ ચોખ્ખી ના પાડી દે છે.
- ઉદાહરણ: ડોક્ટર રિપોર્ટ જોઈને ગંભીર બીમારીનું કહે, છતાં દર્દી એમ જ માને કે “આ રિપોર્ટ ખોટો છે, મને આવું કંઈ થઈ જ ન શકે”.
૧૧. તાદાત્મ્ય (Identification)
- સમજૂતી: પોતાની નિષ્ફળતા ભૂલીને પોતાની જાતને કોઈ સફળ વ્યક્તિ કે મોટી સંસ્થા સાથે જોડીને ગર્વ અનુભવવો.
- ઉદાહરણ: સામાન્ય નોકરી કરતો યુવાન એમ કહીને રૂઆબ જમાવે કે, “તમને ખબર છે, મારા કાકા તો મોટા મિનિસ્ટર છે!”
૧૨. કલ્પનાવિહાર / દિવાસ્વપ્ન (Fantasy)
- સમજૂતી: વાસ્તવિકતામાં જે વસ્તુ કે સફળતા ન મળે, તે ખુલ્લી આંખના સપના (Daydreaming) માં મેળવીને ખુશ થવું.
- ઉદાહરણ: ગરીબ માણસ પોતે લોટરી જીતી ગયો છે અને મોટી ગાડીમાં ફરે છે તેવા સપના જોઈને આનંદ માણે.
૧૩. અલિપ્તતા / પલાયન (Withdrawal)
- સમજૂતી: મુશ્કેલી કે સમસ્યાનો સામનો કરવાને બદલે તે પરિસ્થિતિથી દૂર ભાગી જવું કે સાવ અલગ પડી જવું.
- ઉદાહરણ: વારંવાર નાપાસ થતો વિદ્યાર્થી શાળાએ જવાનું જ બંધ કરી દે અને લોકોથી દૂર એકલો રહેવા લાગે.
૧૪. સહાનુભૂતિ મેળવવી (Sympathism)
- સમજૂતી: પોતાની મુશ્કેલીઓ કે નિષ્ફળતાનું વર્ણન કરીને લોકોની દયા (Pity) અને ધ્યાન ખેંચવાનો પ્રયાસ કરવો.
- ઉદાહરણ: નાપાસ થયેલો વિદ્યાર્થી બધાને એમ કહેતો ફરે કે “હું બહુ બીમાર હતો એટલે જ વાંચી ન શક્યો”, જેથી લોકો તેના પર દયા ખાય.
૧૫. નકારાત્મકતા (Negativism)
- સમજૂતી: દરેક વાતમાં વિરોધ કરવો અને કોઈ જે કામ કરવાનું કહે, તેનાથી સાવ ઊલટું જ કામ કરવું.
- ઉદાહરણ: માતા બાળકને જમવાનું કહે, તો બાળક જાણીજોઈને જમવાની ના પાડે અને ભૂખ્યું રહે.
નિષ્કર્ષ (Conclusion)
બચાવ પ્રયુક્તિઓ મનુષ્યના મનને તૂટતું બચાવવા માટે એક ‘શોક એબ્સોર્બર’ (Shock Absorber) જેવું કામ કરે છે. મર્યાદિત પ્રમાણમાં તેનો ઉપયોગ સામાન્ય છે, પરંતુ જો કોઈ વ્યક્તિ વાસ્તવિકતાનો સામનો કરવાને બદલે સતત આ જ પ્રયુક્તિઓનો સહારો લે, તો તે માનસિક બીમારીનો શિકાર બની શકે છે.