પ્રકરણ ૮: આનુવંશિકતા (પાયાના પ્રશ્નો)
🧬 પહેલા સમજો આ જૈવિક શબ્દોનો અર્થ:
૧. આનુવંશિકતા (Heredity): માતા-પિતાના શારીરિક કે માનસિક લક્ષણો તેમના બાળકોમાં (વારસામાં) આવવાની પ્રક્રિયા.
૨. લક્ષણ (Trait): સજીવની કોઈ પણ ખાસિયત (જેમ કે વાળ વાંકડિયા હોવા, ચામડીનો રંગ, નાકનો આકાર વગેરે).
૩. ભિન્નતા (Variation): એક જ જાતિના સજીવોમાં જોવા મળતો તફાવત (જેમ કે બધા માણસોના ચહેરા એકબીજાથી અલગ હોવા).
૪. અલિંગી પ્રજનન: જેમાં માત્ર એક જ સજીવ પોતાનામાંથી નવો સજીવ બનાવે. આમાં બાળકો બિલકુલ તેમના માતા-પિતા જેવા જ હોય છે (દા.ત. અમીબા, બેક્ટેરિયા).
૧. જો એક ‘લક્ષણ-A’ અલિંગી પ્રજનનવાળી વસ્તીમાં 10 % સભ્યોમાં જોવા મળે છે અને ‘લક્ષણ-B’ તેની વસ્તીમાં 60 % સજીવોમાં મળી આવે છે, તો કયું લક્ષણ પહેલા ઉત્પન્ન થયું હશે ?
જવાબ: ‘લક્ષણ-B’ પહેલા ઉત્પન્ન થયું હશે.
કારણ: અલિંગી પ્રજનનમાં ફેરફાર (ભિન્નતા) ખૂબ જ ધીમેથી થાય છે અને પેઢી દર પેઢી આગળ વધે છે. જે લક્ષણ ૬૦% સજીવોમાં (વધુ લોકોમાં) જોવા મળે છે, તેનો સીધો અર્થ એ છે કે તે લક્ષણ ઘણી જૂની પેઢીઓથી ચાલ્યું આવે છે અને ધીમે ધીમે બધામાં ફેલાયું છે. જ્યારે ૧૦% વાળું લક્ષણ હજુ હમણાં જ થોડી પેઢીઓ પહેલાં નવું આવ્યું હશે એટલે તે ઓછા લોકોમાં છે.
૨. કોઈ જાતિમાં ભિન્નતાઓની ઉત્પત્તિ તેમના અસ્તિત્વને કેવી રીતે પ્રોત્સાહિત કરે છે ?
જવાબ: ભિન્નતા (અલગપણું) સજીવોની આખી જાતિને અચાનક આવતી મુશ્કેલીઓથી બચાવીને તેમનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખે છે.
કારણ: આપણું પર્યાવરણ (Environment) ક્યારેય એકસરખું રહેતું નથી. ક્યારેક પૃથ્વીનું તાપમાન ખૂબ વધી જાય અથવા કોઈ નવો રોગ આવી જાય. જો બધા સજીવો બિલકુલ એકસરખા જ હોય, તો આવી આફત આવતા બધા એકસાથે નાશ પામશે. પણ જો તેમનામાં ભિન્નતા હશે (એટલે કે અમુક સજીવો ગરમી કે રોગ સહન કરવા માટે સક્ષમ હશે), તો તેવા સજીવો મુશ્કેલીમાં પણ જીવતા રહી જશે અને તેમની આખી જાતિને ખતમ થતી બચાવી લેશે.