ધોરણ 9 વિજ્ઞાન – પાઠ 1: આપણી આસપાસનાં દ્રવ્યો
1. નીચેનાં પૈકી ક્યાં દ્રવ્યો છે?
+જવાબ : દ્રવ્ય એટલે જે વસ્તુ જગ્યા રોકે છે અને દળ ધરાવે છે.
દ્રવ્ય છે : બુરશી (ઘન), હવા (વાયુ), બદામ (ઘન), કંડી (પ્રવાહી), લીંબુ (ઘન/પ્રવાહી), પાણી (પ્રવાહી).
દ્રવ્ય નથી : પ્રેમ, વિચાર (ભાવનાઓ), સુગંધ/અતરની સુગંધ (સંવેદના), નિકાર (ભાવના).
2. નીચેનાં અવલોકનોનો માટેના કારણો આપો :
+જવાબ : આ ડિફ્યુઝન (પ્રસરણ) ના કારણે થાય છે.
ગરમ ભોજનમાં તાપમાન વધુ → કણોની ગતિ વધુ → પ્રસરણ ઝડપી → સુગંધ દૂર સુધી ફેલાય છે.
ઠંડા ભોજનમાં તાપમાન ઓછું → કણોની ગતિ ઓછી → પ્રસરણ ધીમું → સુગંધ નજીક જ જોવા મળે છે.
3. તરવૈયો સ્વિમિંગ પુલમાં પાણીના પ્રવાહને કાપીને આગળ વધી શકે છે. આથી દ્રવ્યનો કયો ગુણધર્મ જોવા મળે છે?
+જવાબ : પ્રવાહી (પાણી) ની વહનશીલતા (fluidity) અથવા પ્રવાહી હોવાનો ગુણધર્મ.
પ્રવાહીમાં કણો એકબીજા પરથી સરળતાથી ખસી શકે છે, જેથી તરવૈયો પાણીને કાપીને આગળ વધી શકે છે.
4. દ્રવ્યના કણોમાં કયા પ્રકારની લાક્ષણિકતાઓ હોય છે?
+જવાબ : દ્રવ્યના કણોમાં નીચેની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ હોય છે :
- કણો અતિ સૂક્ષ્મ (very small) હોય છે.
- કણો વચ્ચે અંતર (empty space) હોય છે – અવસ્થા પ્રમાણે બદલાય છે.
- કણો સતત ગતિમાન (continuous motion) હોય છે – તાપમાન પ્રમાણે વધે-ઘટે છે.
- કણો એકબીજાને આકર્ષે છે – ઘનમાં વધુ, વાયુમાં ઓછું.
ધોરણ 9 વિજ્ઞાન – પાઠ 1: આપણી આસપાસનાં દ્રવ્યો (વધુ પ્રશ્નો)
1. પદાર્થના પ્રતિ એકમ ક્ષેત્રફળ એટલે તેની ઘનતા કહે છે. (ઘનતા = દળ/આયતન).
જવાબ : ઘનતા (Density) એટલે પદાર્થનું દળ તેના આયતનથી ભાગ્યા પછી મળતું મૂલ્ય. એટલે કે, એકમ આયતનમાં કેટલું દળ છે તે દર્શાવે છે.
નીચેનાં પદાર્થોને વધતા ક્રમમાં ઘનતા પ્રમાણે ગોઠવો : હવા, ચીમનીનો ધુમાડો, મધ, પાણી, ચોક, કપાસ, લોખંડ.
વધતા ક્રમમાં ઘનતા : હવા < ચીમનીનો ધુમાડો < કપાસ < પાણી < મધ < ચોક < લોખંડ.
2. (a) પદાર્થની બિન્ન અવસ્થાઓના ગુણધર્મોમાં તફાવત દર્શાવતું ટેબલ બનાવો.
જવાબ (a) :
| ગુણધર્મ | ઘન (Solid) | પ્રવાહી (Liquid) | વાયુ (Gas) |
|---|---|---|---|
| આકાર | નિશ્ચિત આકાર | નિશ્ચિત આકાર નથી (પાત્રનો આકાર લે છે) | નિશ્ચિત આકાર નથી |
| આયતન | નિશ્ચિત આયતન | નિશ્ચિત આયતન | નિશ્ચિત આયતન નથી (પાત્ર ભરી લે છે) |
| સંકોચનશીલતા (Compressibility) | ખૂબ ઓછી | ઓછી | ખૂબ વધુ |
| વહનશીલતા (Fluidity) | નથી | હોય છે | હોય છે (ખૂબ વધુ) |
| કણો વચ્ચેનું અંતર | ખૂબ ઓછું | મધ્યમ | ખૂબ વધુ |
| કણોની આકર્ષણ શક્તિ | ખૂબ વધુ | મધ્યમ | ખૂબ ઓછી |
(b) નીચે દર્શાવેલ ગુણધર્મો પર ટિપ્પણી કરો : સખ્તાઈ (Rigidity), સંકોચનશીલતા (Compressibility), વહનશીલતા (Fluidity), પાત્રમાં વાયુ ભરાવો, આકાર, ગતિ ઊર્જા (Kinetic Energy), ઘનતા (Density).
જવાબ (b) :
- સખ્તાઈ (Rigidity) : પદાર્થનો આકાર અને કદ જાળવી રાખવાની ક્ષમતા. ઘનમાં હોય છે, પ્રવાહી અને વાયુમાં નથી.
- સંકોચનશીલતા (Compressibility) : દબાણથી આયતન ઘટાડવાની ક્ષમતા. વાયુમાં ખૂબ વધુ, પ્રવાહીમાં ઓછી, ઘનમાં લગભગ નથી.
- વહનશીલતા (Fluidity) : વહેવાની ક્ષમતા. પ્રવાહી અને વાયુમાં હોય છે (ફ્લુઇડ કહેવાય છે), ઘનમાં નથી.
- પાત્રમાં વાયુ ભરાવો : વાયુ પાત્રના આખા આયતનમાં ફેલાઈ જાય છે અને તેને ભરી લે છે.
- આકાર : ઘનનો નિશ્ચિત આકાર હોય છે, પ્રવાહી અને વાયુનો નથી.
- ગતિ ઊર્જા (Kinetic Energy) : કણોની ગતિને કારણે મળતી ઊર્જા. વાયુમાં સૌથી વધુ, પ્રવાહીમાં મધ્યમ, ઘનમાં સૌથી ઓછી.
- ઘનતા (Density) : દળ / આયતન. ઘનમાં સૌથી વધુ, પછી પ્રવાહી, વાયુમાં સૌથી ઓછી.
3. કારણો સમજાવો :
(a) વાયુ જે પાત્રમાં રાખવામાં આવે તે સમગ્ર પાત્રને પૂર્ણ રીતે ભરી દે છે.
વાયુના કણો વચ્ચે ખૂબ અંતર હોય છે અને તેઓ ઝડપથી ગતિ કરે છે, તેથી તેઓ પાત્રના દરેક ભાગમાં ફેલાઈ જાય છે.
(b) વાયુ એ પૂર્ણ રીતે દબાણ પર છે.
વાયુના કણો એકબીજાથી દૂર અને ઓછા આકર્ષણ ધરાવે છે, તેથી દબાણથી સરળતાથી સંકુચિત થાય છે.
(c) બાફનું ટેબલ બન પદાર્થ કહેવાય છે.
બાફ (vapour) એ પ્રવાહીની વાયુ અવસ્થા છે (જેમ કે પાણીનો બાફ), તેથી તે પદાર્થ છે.
(d) આપણે સરળતાથી આપણો હાથ હવામાં હલાવી શકીએ છીએ; પરંતુ બાફના ટુકડા દ્વારા આપણે હાથ નાખવો મુશ્કેલ છે. કારણ કે…?
હવામાં કણો વચ્ચે ખૂબ અંતર અને ઓછું આકર્ષણ હોવાથી હાથ સરળતાથી પસાર થાય છે. પણ ઘન (બાફના ટુકડા) માં કણો મજબૂત જોડાયેલા હોવાથી હાથ અટકે છે.
4. સામાન્ય રીતે ઘન પદાર્થોની સરખામણીમાં પ્રવાહી પદાર્થોની ઘનતા ઓછી હોય છે; પરંતુ તમે બરફના ટુકડાને પાણી ઉપર તરતો જોયો છે. કારણ કે આવું થાય છે?
જવાબ : બરફ (ઘન પાણી) ની ઘનતા પાણી કરતાં ઓછી હોય છે (બરફ ≈ 0.917 g/cm³, પાણી = 1 g/cm³). તેથી બરફ પાણી પર તરે છે. આ અપવાદ છે કારણ કે પાણી ઠરતાં તેના કણો વચ્ચે અંતર વધી જાય છે (બરફમાં hexagonal structure), જેથી આયતન વધે છે અને ઘનતા ઘટે છે.
ધોરણ 9 વિજ્ઞાન – પાઠ 1: આપણી આસપાસનાં દ્રવ્યો (તાપમાન અને અવસ્થા પરિવર્તન)
1. નીચે દર્શાવેલ તાપમાનને અંશ સેલ્સિયસમાં ફેરવો :
(a) 300 K
300 K – 273 = 27 °C
(b) 573 K
573 K – 273 = 300 °C
નોંધ : કેલ્વિનમાંથી સેલ્સિયસમાં ફેરવવા માટે 273 બાદ કરવું.
2. નીચે દર્શાવેલ તાપમાને પાણીની ભૌતિક અવસ્થા કઈ હશે ?
(a) 250° C
પાણીનું ઉત્કલન બિંદુ 100 °C છે. 250 °C પર પાણી વાયુ અવસ્થા (બાફ/વરાળ) માં હશે.
(b) 100° C
100 °C પર પાણી ઉત્કલન બિંદુ એ છે. તેથી પાણી પ્રવાહી અને વાયુ બંને અવસ્થામાં હોય છે (ઉકળતું પાણી અને બાફ).
3. કોઈ પણ દ્રવ્યની અવસ્થામાં થતા પરિવર્તન દરમિયાન તેનું તાપમાન શા માટે અચળ રહે છે ?
જવાબ : અવસ્થા પરિવર્તન (જેમ કે ગલન, ઉત્કલન, ઘનીકરણ, બાષ્પીભવન) દરમિયાન તાપમાન અચળ રહે છે કારણ કે આ સમયે આપેલી ગરમી (latent heat / અંતર્ગત ઉષ્મા) દ્રવ્યના કણોના આકર્ષણને તોડવા અથવા બનાવવામાં વપરાય છે, નહીં કે કણોની ગતિ (તાપમાન) વધારવામાં. તેથી તાપમાન સ્થિર રહે છે જ્યાં સુધી સંપૂર્ણ અવસ્થા પરિવર્તન ન થાય.
ઉદાહરણ : બરફ 0 °C પર ગળે છે ત્યારે તાપમાન 0 °C જ રહે છે.
4. વાતાવરણીય વાયુઓના પ્રવાહીકરણ માટેની કોઈ પદ્ધતિ સૂચવો.
જવાબ : વાતાવરણીય વાયુઓ (જેમ કે ઓક્સિજન, નાઇટ્રોજન, એર) ને પ્રવાહી બનાવવા માટે લિન્ડે પદ્ધતિ (Linde’s process) અથવા ક્લૉડ પદ્ધતિ (Claude’s process) વપરાય છે.
મુખ્ય પગલાં :
- વાયુને ઉચ્ચ દબાણથી સંકુચિત કરવો (compress).
- સંકુચિત વાયુને ઠંડો કરવો (cool by heat exchanger).
- જૂગલ થ્રોટલિંગ (Joule-Thomson expansion) દ્વારા અચાનક દબાણ ઘટાડીને તાપમાન ખૂબ નીચું કરવું.
- પુનરાવર્તનથી તાપમાન નીચું કરીને વાયુને પ્રવાહી અવસ્થામાં ફેરવવું (જેમ કે લિક્વિડ ઓક્સિજન -183 °C પર).
આ પદ્ધતિમાં જૂગલ-થોમ્સન અસર (Joule-Thomson effect) મુખ્ય છે, જેમાં વાયુ વિસ્તરે ત્યારે ઠંડો થાય છે.
ધોરણ 9 વિજ્ઞાન – પાઠ 1: આપણી આસપાસનાં દ્રવ્યો (બાષ્પીભવન અને ઠંડક)
2. ઉનાળામાં માટલાં (ઘડા)નું પાણી શા માટે ઠંડું રહે છે ?
જવાબ : માટલું (ઘડો) છિદ્રાળ (porous) હોય છે. તેમાંથી પાણી બહાર નીકળીને માટલાની બહારની સપાટી પર આવે છે અને બાષ્પીભવન થાય છે. બાષ્પીભવન દરમિયાન અંતર્ગત ઉષ્મા (latent heat) લેવામાં આવે છે, જે માટલા અને તેના અંદરના પાણીમાંથી લેવામાં આવે છે. તેથી પાણી ઠંડું થાય છે.
3. એસિટોન અથવા પેટ્રોલ અથવા અતર આપણી હથેળી પર મૂકવાથી હથેળી પર ઠંડક અનુભવાય છે. શા માટે ?
જવાબ : એસિટોન, પેટ્રોલ અને અતર જેવા પદાર્થો ઝડપથી બાષ્પીભવન થાય છે (ઉચ્ચ બાષ્પીભવન દર ધરાવે છે). જ્યારે તેઓ હથેળી પર મૂકીએ ત્યારે તેઓ ઝડપથી બાષ્પ બને છે અને આ પ્રક્રિયામાં અંતર્ગત ઉષ્મા હથેળીની ત્વચામાંથી લે છે. તેથી હથેળી ઠંડી પડે છે (ઠંડક અનુભવાય છે).
4. કપમાં રાખેલ ગરમ ચા અથવા દૂધની તુલનામાં રકાબી (પ્લેટ)માં કાઢી આપીએ ત્યારે ચા અથવા દૂધ ઝડપથી ઠંડું પડી શકીએ છીએ. શા માટે ?
જવાબ : રકાબીમાં ચા/દૂધની સપાટી વધુ મોટી થાય છે (વિસ્તાર વધે છે). બાષ્પીભવન સપાટી વિસ્તાર પર આધારિત છે – વધુ સપાટી = વધુ બાષ્પીભવન. તેથી વધુ પાણીના અણુઓ ઝડપથી બાષ્પ બને છે અને અંતર્ગત ઉષ્મા વધુ લે છે, જેથી ચા/દૂધ ઝડપથી ઠંડું થાય છે.
5. ઉનાળામાં આપણે કેવા પ્રકારનાં કપડાં પહેરવાં જોઈએ ?
જવાબ : ઉનાળામાં હળવા રંગના (સફેદ, હળવા પેસ્ટલ કલર), પાતળા અને ઢીલા કપડાં (જેમ કે કોટન, લિનન) પહેરવા જોઈએ. કારણ કે :
- હળવા રંગના કપડાં ગરમી (સૂર્યના કિરણો) ઓછી શોષે છે અને વધુ પ્રતિબિંબિત કરે છે.
- પાતળા અને છિદ્રાળ કાપડમાં પરસેવો ઝડપથી બાષ્પીભવન થાય છે, જે શરીરને ઠંડક આપે છે.
- ઢીલા કપડાંમાં હવાનું પરિભ્રમણ સારું થાય છે, જેથી ઠંડક વધુ મળે છે.
ધોરણ 9 વિજ્ઞાન – પાઠ 1: આપણી આસપાસનાં દ્રવ્યો (અવસ્થા પરિવર્તન અને બાષ્પીભવન)
3. નીચે દર્શાવેલ અવલોકનોના માટેના કારણો દર્શાવો :
(a) નેફ્થલિનની ગોળી (કપડાની ગોળી) સમય જતાં કોઈ પણ ઘન અવશેષ (Residue) છોડ્યા વિના જ અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
જવાબ : નેફ્થલિન સબ્લિમેશન (sublimation) દ્વારા સીધું ઘનમાંથી વાયુમાં ફેરવાય છે (ઘન → વાયુ). તેથી કોઈ અવશેષ (residue) રહેતો નથી અને તે અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
(b) આપણને અતરની સુગંધ (સુવાસ) ઘણા દાબા અંતર સુધી આવે છે.
જવાબ : અતરના કણો (volatile) ઝડપથી બાષ્પીભવન થાય છે અને હવામાં પ્રસરણ (diffusion) દ્વારા દૂર સુધી ફેલાય છે. તેથી સુગંધ ઘણા અંતર સુધી આવે છે.
4. નીચે દર્શાવેલા પદાર્થોને તેમના કણો વચ્ચે વધતા જતા આકર્ષણ બળ અનુસાર યોગ્ય ક્રમમાં ગોઠવો : પાણી, ભાપ, ઓક્સિજન
જવાબ : કણો વચ્ચેનું આકર્ષણ બળ : ઘન > પ્રવાહી > વાયુ
વધતા ક્રમમાં (ઓછાથી વધુ) : ઓક્સિજન (વાયુ) < પાણી (પ્રવાહી) < ભાપ (વાયુ? ના, ભાપ = water vapour, પણ અહીં પાણી = liquid, ભાપ = gas)
સાચો ક્રમ (આકર્ષણ બળ વધતા) : ઓક્સિજન < ભાપ < પાણી
(ભાપ = water vapour, જે વાયુ છે, પણ પાણી પ્રવાહી છે. આકર્ષણ બળ પાણીમાં વધુ છે.)
5. નીચે દર્શાવેલા તાપમાનોએ પાણીની ભૌતિક અવસ્થા કઈ હશે ? (a) 25 °C (b) 0 °C (c) 100 °C
જવાબ :
- (a) 25 °C : પાણી પ્રવાહી અવસ્થામાં (સામાન્ય તાપમાન).
- (b) 0 °C : પાણી ઘન અને પ્રવાહી બંને અવસ્થામાં (ગલનબિંદુ/ઠરણબિંદુ, બરફ અને પાણી).
- (c) 100 °C : પાણી પ્રવાહી અને વાયુ બંને અવસ્થામાં (ઉત્કલનબિંદુ, ઉકળતું પાણી અને બાફ).
6. નીચેનાં વાર્ષિકપાણી માટે બે કારણો આપો :
(a) પાણી ઓરડાના તાપમાને પ્રવાહી સ્વરૂપમાં હોય છે.
કારણો : (1) પાણીનું ગલનબિંદુ 0 °C અને ઉત્કલનબિંદુ 100 °C છે, તેથી ઓરડાના તાપમાન (25-30 °C) પર તે પ્રવાહી રહે છે. (2) કણો વચ્ચે મધ્યમ આકર્ષણ બળ હોવાથી તે વહે છે પણ નિશ્ચિત આયતન ધરાવે છે.
(b) લોખંડની તિજોરી ઓરડાના તાપમાને ઘન સ્વરૂપમાં હોય છે.
કારણો : (1) લોખંડનું ગલનબિંદુ ખૂબ ઊંચું (1538 °C) છે, તેથી ઓરડાના તાપમાને તે ઘન રહે છે. (2) કણો વચ્ચે ખૂબ મજબૂત આકર્ષણ બળ હોવાથી તેનો આકાર અને આયતન નિશ્ચિત રહે છે.
7. 273 K તાપમાને બરફ તે જ તાપમાને રાખેલા પાણી કરતાં વધુ ઠંડક ઉત્પન્ન કરે છે. શા માટે ?
જવાબ : 273 K (0 °C) પર બરફ ગળે છે ત્યારે અંતર્ગત ઉષ્મા (latent heat of fusion = 334 J/g) લે છે. આ ઉષ્મા આસપાસના વાતાવરણમાંથી લેવામાં આવે છે, જેથી આસપાસનું તાપમાન વધુ ઘટે છે. પાણીમાં આવી અંતર્ગત ઉષ્મા નથી લેવાતી, તેથી બરફ વધુ ઠંડક આપે છે.
8. ઉત્કલનું પાણી અને વરાળ પેદા કરવાની ક્ષમતા કોનામાં વધુ માલૂમ પડે છે ?
જવાબ : વરાળ (steam) માં વધુ માલૂમ પડે છે. કારણ કે ઉત્કલન દરમિયાન પાણીમાંથી વરાળ બને ત્યારે અંતર્ગત ઉષ્મા (latent heat of vaporization = 2260 J/g) લે છે. આ ઉષ્મા ત્વચા પરથી લેવામાં આવે છે, જેથી વરાળ વધુ બળતરા/ઠંડક (burn) આપે છે. ઉકળતું પાણીમાં આ ઉષ્મા ઓછી હોય છે.
9. નીચે દર્શાવેલ આકૃતિ માટે A, B, C, D, E તથા F ની અવસ્થા રૂપાંતરને નામાંકિત કરો :
જવાબ : (આકૃતિમાં દર્શાવેલ અવસ્થા પરિવર્તનો)
- A : ગલન (Melting) / ઘન → પ્રવાહી
- B : ઉત્કલન / બાષ્પીભવન (Vaporization) / પ્રવાહી → વાયુ
- C : ઘનીકરણ (Condensation) / વાયુ → પ્રવાહી
- D : ઠરણ / સ્ફટિકીકરણ (Freezing) / પ્રવાહી → ઘન
- E : સબ્લિમેશન (Sublimation) / ઘન → વાયુ
- F : ડિપોઝિશન (Deposition) / વાયુ → ઘન
(આકૃતિમાં ઉપરની બાજુ ઉષ્મા વધારો → નીચે ઉષ્મા ઘટાડો)
વિજ્ઞાન – પ્રકરણ ૧: આપણી આસપાસમાં દ્રવ્ય
૧. કણો વચ્ચે ખાલી જગ્યા હોય છે.
૨. કણો સતત ફરતા (ગતિશીલ) હોય છે.
૩. કણો એકબીજાને ખેંચે (આકર્ષે) છે.
વિજ્ઞાન – પ્રકરણ ૧: આપણી આસપાસમાં દ્રવ્ય (ભાગ ૨)
| ગુણધર્મ | ઘન પદાર્થ (દા.ત. લાકડું) | પ્રવાહી પદાર્થ (દા.ત. પાણી) | વાયુ પદાર્થ (દા.ત. હવા) |
|---|---|---|---|
| આકાર | નક્કી (ચોક્કસ) આકાર હોય છે. | નક્કી આકાર હોતો નથી (જે વાસણમાં ભરો તેવો આકાર લે છે). | નક્કી આકાર હોતો નથી. |
| કદ | નક્કી (ચોક્કસ) કદ હોય છે. | નક્કી કદ હોય છે. | નક્કી કદ હોતું નથી. |
| દબાવવાની ક્ષમતા (સંકોચનશીલતા) | દબાવી શકાતા નથી. | થોડા દબાવી શકાય છે. | ખૂબ જ સરળતાથી દબાવી શકાય છે. |
- સખતાઈ (Rigidity): પદાર્થ પોતાનો મૂળ આકાર જાળવી રાખે તેને સખતાઈ કહેવાય.
- સંકોચનશીલતા (Compressibility): દબાણ આપવાથી પદાર્થનું કદ ઘટે (નાનું થાય) તેને સંકોચનશીલતા કહેવાય.
- તરલતા (Fluidity): પદાર્થના વહી શકવાના (પ્રવાહિત થવાના) ગુણધર્મને તરલતા કહે છે.
- પાત્રમાં વાયુને ભરવો: વાયુને જે વાસણમાં રાખવામાં આવે તે વાસણની બધી જ જગ્યા તે રોકી લે છે.
- આકાર: પદાર્થની બહારની હદ કે સીમા.
- ગતિ ઊર્જા (Kinetic Energy): પદાર્થના કણોની ગતિને કારણે તેમાં રહેલી શક્તિ (ઊર્જા).
- ઘનતા (Density): પદાર્થના પ્રતિ એકમ કદના દળને તેની ઘનતા કહે છે.
- (a) વાયુને જે પાત્રમાં રાખવામાં આવે તે સમગ્ર પાત્રને તે પૂરેપૂરી રીતે ભરી દે છે: વાયુના કણો વચ્ચે ખેંચાણ બળ (આકર્ષણ બળ) બહુ ઓછું હોય છે, તેથી તે બધી દિશામાં મુક્ત રીતે ફેલાય છે અને આખું વાસણ ભરી દે છે.
- (b) વાયુ એ પાત્રની દીવાલો પર દબાણ ઉત્પન્ન કરે છે: વાયુના કણો સતત અને ખૂબ જ ઝડપથી ફરતા હોય છે, જેના કારણે તે વાસણની દીવાલ સાથે અથડાઈને બળ લગાડે છે. આ બળને લીધે દબાણ ઉત્પન્ન થાય છે.
- (c) લાકડાનું ટેબલ ઘન પદાર્થ કહેવાય છે: કારણ કે ટેબલનો આકાર અને કદ નક્કી હોય છે, તે વહી શકતું નથી, અને તે કઠણ (દૃઢ) છે.
- (d) આપણે સહેલાઈથી આપણો હાથ હવામાં ફેરવી શકીએ છીએ; પરંતુ લાકડાના ટુકડા દ્વારા આવું કરવા માટે આપણે કરાટેની રમતમાં નિષ્ણાત થવું પડે છે: હવાના કણો વચ્ચે ખાલી જગ્યા વધુ હોય છે અને ખેંચાણ બળ નહિવત હોય છે. જ્યારે લાકડાના કણો એકદમ નજીક અને મજબૂત રીતે જોડાયેલા હોય છે, જેને તોડવા માટે વધુ શક્તિની જરૂર પડે છે.
વિજ્ઞાન – પ્રકરણ ૧: આપણી આસપાસમાં દ્રવ્ય (ભાગ ૩)
- (a) 300 K – 273 = 27° C
- (b) 573 K – 273 = 300° C
- (a) 250° C તાપમાને પાણી વાયુ (વરાળ) અવસ્થામાં હશે.
- (b) 100° C તાપમાને પાણી ઉકળતું હોવાથી તે પ્રવાહી અને વાયુ (વરાળ) એમ બંને અવસ્થામાં હોઈ શકે.
વિજ્ઞાન – પ્રકરણ ૧: આપણી આસપાસમાં દ્રવ્ય (ભાગ ૪)
વિજ્ઞાન – પ્રકરણ ૧: આપણી આસપાસમાં દ્રવ્ય (ભાગ ૫)
(a) નેપ્થેલિનની ગોળી (ડામરની ગોળી) સમય જતાં કોઈ પણ ઘન અવશેષ (Residue) છોડ્યા વિના જ અદશ્ય થઈ જાય છે.
(b) આપણને અત્તરની સુગંધ (વાસ) ઘણી લાંબા અંતર સુધી આવે છે.
(a) નેપ્થેલિનની ગોળી પ્રવાહી બન્યા વગર સીધી જ વાયુમાં બદલાઈ જાય છે (ઊર્ધ્વપાતન પામે છે), તેથી કોઈ કચરો (અવશેષ) વધતો નથી.
(b) અત્તરના કણો હવામાં ભળીને ખૂબ ઝડપથી ફેલાય છે (પ્રસરણ પામે છે), તેથી તેની સુગંધ દૂર સુધી આવે છે.
(a) 25° C (b) 0° C (c) 100° C
(a) 25° C તાપમાને પાણી પ્રવાહી હોય છે.
(b) 0° C તાપમાને પાણી ઘન (બરફ) અને પ્રવાહી એમ બંને રૂપમાં હોઈ શકે.
(c) 100° C તાપમાને પાણી પ્રવાહી અને વાયુ (વરાળ) એમ બંને રૂપમાં હોઈ શકે.
(a) પાણી ઓરડાના તાપમાને પ્રવાહી સ્વરૂપમાં હોય છે.
(b) લોખંડની તિજોરી ઓરડાના તાપમાને ઘન સ્વરૂપમાં હોય છે.
(a) ઓરડાના તાપમાને પાણીનો કોઈ ચોક્કસ આકાર હોતો નથી અને તે વહી શકે છે.
(b) ઓરડાના તાપમાને લોખંડની તિજોરીનો આકાર અને કદ ચોક્કસ હોય છે અને તે વહી શકતી નથી.
A = ઓગળવું (ગલન)
B = વાયુ બનવું (બાષ્પીભવન)
C = ઠંડુ પડી પ્રવાહી બનવું (સંઘનન)
D = જામી જવું (ઠારણ)
E = ઘનમાંથી સીધું વાયુ બનવું (ઊર્ધ્વપાતન)
F = વાયુમાંથી સીધું ઘન બનવું (નિક્ષેપન)