આદર્શવાદ (Idealism – આઇડિયાલિઝમ)

1. આદર્શવાદનો અર્થ અને પરિભાષા (Meaning and Definitions) આદર્શવાદને અંગ્રેજીમાં ‘Idealism’ કહે છે. આ શબ્દ ગ્રીક તત્ત્વચિંતક પ્લેટોના વિચારવાદી સિદ્ધાંત પરથી આવ્યો છે.

• મૂળ વિચાર: આ સિદ્ધાંત મુજબ દુનિયાની અંતિમ સત્તા અથવા વાસ્તવિકતા ‘વિચારો’ (Ideas) છે. મૂળ શબ્દ ‘Ideaism’ હતો, પણ બોલવામાં સરળતા રહે તે માટે વચ્ચે ‘L’ અક્ષર ઉમેરીને તેને ‘Idealism’ બનાવવામાં આવ્યો.
• આદર્શવાદ ભૌતિક વસ્તુઓ (Physical things) કરતાં વિચારો, ભાવો અને આદર્શોને વધારે મહત્ત્વ આપે છે. પ્રકૃતિ (Nature) કરતાં માણસ અને તેના આધ્યાત્મિક (Spiritual) મૂલ્યોને જીવનનું લક્ષ્ય માને છે.+1
• તેમના મતે આ દુનિયા નાશવંત (જેનો નાશ થઈ શકે તેવી) છે, જ્યારે આધ્યાત્મિક દુનિયા (વિચારો અને આદર્શોની દુનિયા) કાયમી અને મહાન છે.
• પેટ્રિકની સમજૂતી: પેટ્રિક નામના ચિંતકે ભૌતિકવાદ (જે પદાર્થને મહત્ત્વ આપે છે) અને આદર્શવાદની સરખામણી કરતા કહ્યું છે કે, ભૌતિકવાદ જગતનો પાયો પદાર્થમાં જુએ છે, જ્યારે આદર્શવાદ જગતનો પાયો ‘મન’ (Mind) માં જુએ છે.
• મુખ્ય પ્રણેતાઓ: સોક્રેટિસ, પ્લેટો, બર્કલે, પેસ્ટોલોજી, શોપન હૉવર. આ ઉપરાંત ભારતીય વેદો, ઉપનિષદો અને અરવિંદ ઘોષનો પણ તેમાં ફાળો છે.

વિવિધ કેળવણીકારોની વ્યાખ્યાઓ:

• જે. એસ. રોસ (J.S. Ross): જગતની ઉત્પત્તિનું કારણ મન તથા આત્મા છે.
• બ્રુબેકર (Brubacher): દુનિયાને સમજવા માટે મન કે મગજ સૌથી ઉપર છે. મનથી વધારે વાસ્તવિક બીજું કંઈ હોઈ જ ન શકે.
• હેન્ડરસન (Henderson): મનુષ્યના આધ્યાત્મિક પક્ષ પર ભાર આપે છે. મનુષ્ય બુદ્ધિથી જ ભૌતિક સંસારની વ્યાખ્યા કરે છે.+1
• એફ. બી. રોજન (F.B. Rosen): બ્રહ્માંડ (Universe) પાસે પોતાની બુદ્ધિ અને ઈચ્છા છે.
• ડી. એમ. દત્તા (D.M. Datta): અંતિમ સત્તા આધ્યાત્મિકતા છે.

2. આદર્શવાદની વિશેષતાઓ (Characteristics)

• વસ્તુ કરતાં વિચારને વધુ મહત્ત્વ.
• નિર્જીવ પ્રકૃતિ કરતાં મનુષ્યને વધુ મહત્ત્વ.
• વિવિધતામાં એકતાના સિદ્ધાંતને ટેકો આપે છે.
• આત્મા અને મન જ સાચી વાસ્તવિકતા છે.

3. શિક્ષણમાં આદર્શવાદ (Idealism in Education) શિક્ષણમાં આ વિચારધારા લાવનારા મુખ્ય લોકો પ્લેટો, પેસ્ટોલોજી અને ફ્રોબેલ હતા. તેમના મતે શિક્ષણ પ્રકૃતિથી નહિ, પણ આધ્યાત્મિકતાથી ચાલે છે. શિક્ષણ જ માણસને સાચા અર્થમાં માણસ બનાવે છે.+2

(૧) શિક્ષણના હેતુઓ (Aims of Education):

1. આત્માનુભૂતિ (Self-realization): માણસ ઈશ્વરની સુંદર કૃતિ છે. પોતાના આત્મા અને શક્તિઓને સંપૂર્ણ રીતે ઓળખવી એટલે આત્માનુભૂતિ. જે. એસ. રોસે પણ આત્માનુભૂતિને શિક્ષણનો મુખ્ય હેતુ કહ્યો છે.
2. આધ્યાત્મિક વિકાસ (Spiritual Development): રસ્ક નામના વિદ્વાનના મતે શિક્ષણે માણસને એવો બનાવવાનો છે કે તે આધ્યાત્મિક જગતમાં પ્રવેશી શકે.
3. અમર આદર્શોની પ્રાપ્તિ: સત્યમ્, શિવમ્ અને સુન્દરમ્ જેવા શાશ્વત (કાયમી) મૂલ્યોનો વિકાસ કરવો.
4. સંસ્કૃતિનું સંરક્ષણ અને હસ્તાન્તરણ (Preservation and transfer of culture): માણસે બનાવેલી કલા, સાહિત્ય, ધર્મનું રક્ષણ કરવું અને તેને આવનારી પેઢીને સોંપવું.+1
5. પવિત્ર જીવન: ફ્રોબેલના મતે પવિત્ર અને ભક્તિપૂર્ણ જીવન જીવવા માટે બાળકને તૈયાર કરવો.
6. જન્મજાત પ્રકૃતિને આધ્યાત્મિક પ્રકૃતિમાં બદલવી.
7. બાળકને બુદ્ધિમાન તથા વિવેકી બનાવવો: દુનિયાના નિયમો સમજવા માટે બાળકને બુદ્ધિમાન બનાવવો.+1

(૨) પાઠ્યક્રમ (Curriculum): આદર્શવાદ એવા અભ્યાસક્રમની માંગ કરે છે જે બાળકમાં જ્ઞાન (Cognitive), ભાવ (Affective) અને ક્રિયા (Psychomotor) ત્રણેયનો વિકાસ કરે. કોઈ એક વિષય નહિ, પણ બધા જ વિષયો મહત્ત્વના છે. ભાષા, સાહિત્ય, ઈતિહાસ, કલા, ધર્મ, સંગીત જેવા વિષયો પર વધુ ભાર મૂકવામાં આવે છે.+2

(૩) શિક્ષણ પદ્ધતિ (Teaching Methods): આદર્શવાદ કોઈ એક પદ્ધતિનો ગુલામ નથી.

• સોક્રેટિસે ‘પ્રશ્નોત્તર પદ્ધતિ’ (Question-Answer) આપી.
• પ્લેટોએ ‘સંવાદ પદ્ધતિ’ (Dialogue) આપી.
• એરિસ્ટોટલે ‘આગમન-નિગમન પદ્ધતિ’ (Inductive-Deductive) આપી.
• પેસ્ટોલોજીએ ‘ઇન્દ્રિયોનું શિક્ષણ’ (Sensory learning) આપ્યું.
• હર્બર્ટે ‘નિદર્શન પદ્ધતિ’ (Demonstration) શ્રેષ્ઠ ગણાવી.
• ફ્રોબેલે ‘ખેલ-કૂદ’ (Playway) ને મહત્ત્વ આપ્યું.
• બટલર કહે છે કે આદર્શવાદીઓ કોઈ એક પદ્ધતિના ભક્ત બનતા નથી.

(૪) શિક્ષકનું સ્થાન (Role of Teacher): આદર્શવાદમાં શિક્ષકનું સ્થાન સર્વોચ્ચ છે. શિક્ષક ખુદ એક આદર્શ હોવો જોઈએ જેથી બાળક તેને જોઈને શીખે. રોસ કહે છે કે શિક્ષક પોતાના પ્રયત્નોથી બાળકને તેની ઉચ્ચતા સુધી પહોંચાડે છે (જેમ એક માળી છોડને વિકસાવે છે).+3

(૫) શિસ્ત (Discipline): શિસ્ત કડક હોવી જોઈએ, પણ તે મારઝૂડ વાળી (દમનકારી) નહિ પરંતુ પ્રભાવાત્મક (Impressive) હોવી જોઈએ. ફ્રોબેલ માને છે કે શિક્ષકે પ્રેમ અને સહાનુભૂતિથી બાળક પર નિયંત્રણ રાખવું જોઈએ.+2

(૬) શાળા (School): આદર્શવાદ મુજબ શાળા સંસ્કૃતિનું હસ્તાંતર (Transfer) કરનારી શ્રેષ્ઠ જગ્યા છે, જ્યાં શિક્ષક આદર્શના પાઠ ભણાવે છે.

4. આદર્શવાદના ગુણ-દોષ (Merits & Demerits)

• ગુણ (Merits): શિક્ષણના ઉદ્દેશો સ્પષ્ટ છે. સત્યમ્-શિવમ્-સુન્દરમ્ જેવા ગુણોથી ઉત્તમ ચારિત્ર્યનું નિર્માણ થાય છે. શિક્ષકનું સન્માન જળવાય છે અને બાળકમાં આત્મનિયંત્રણ (Self-control) આવે છે.
• દોષ (Demerits): આના લક્ષ્યો અમૂર્ત (જેને જોઈ ન શકાય તેવા) છે, જે વર્તમાન કરતાં ભવિષ્ય પર વધુ ધ્યાન આપે છે. આધુનિક IT (ટેકનોલોજી) ના યુગમાં આધ્યાત્મિકતાના વિષયો થોડા અપ્રસ્તુત (Outdated) લાગે છે

ચોક્કસ! શિક્ષક અભિયોગ્યતા કસોટી (TAT-HS) ના પેપર-1 (શિક્ષણની ફિલસૂફી અને બાળવિકાસ) વિભાગમાં આદર્શવાદ અને વ્યવહારવાદમાંથી ચોક્કસ પ્રશ્નો પૂછાય છે. ભવિષ્યમાં એક ઉત્તમ ગણિત શિક્ષક બનવાના તમારા લક્ષ્યમાં આ શૈક્ષણિક સિદ્ધાંતોનો પાયો ખૂબ મજબૂત હોવો જરૂરી છે.

પરીક્ષામાં સીધા પૂછાઈ શકે તેવા ‘વન-લાઇનર’ (એક વાક્યના) પ્રશ્નો અને તેના ઉત્તરો મેં નીચે તૈયાર કર્યા છે:

વિભાગ 1: આદર્શવાદ (Idealism) આધારિત પ્રશ્નો

• પ્રશ્ન 1: આદર્શવાદ (Idealism) શબ્દની ઉત્પત્તિ કયા તત્ત્વચિંતકના વિચારવાદી સિદ્ધાંતમાંથી થઈ છે?
  • ઉત્તર: પ્લેટોના વિચારવાદી સિદ્ધાંતથી.
• પ્રશ્ન 2: આદર્શવાદ કયા જગતને વધુ ઉત્તમ અને મહાન માને છે?
  • ઉત્તર: આધ્યાત્મિક જગતને.
• પ્રશ્ન 3: પેટ્રિકના મતે ભૌતિકવાદ જગતનો આધાર પદાર્થમાં જુએ છે, તો આદર્શવાદ જગતનો આધાર શેમાં જુએ છે?
  • ઉત્તર: “મન” (Mind) માં.
• પ્રશ્ન 4: “જગતની ઉત્પત્તિનું કારણ મન તથા આત્મા છે” – આ વ્યાખ્યા કોણે આપી છે?
  • ઉત્તર: જે. એસ. રોસ.
• પ્રશ્ન 5: “મનથી વધુ વાસ્તવિક અન્ય કોઈ પણ બાબતને ગણવી તે મનથી જ કલ્પના હશે.” – આ વિધાન કયા કેળવણીકારનું છે?
  • ઉત્તર: બ્રુબેકર.
• પ્રશ્ન 6: શિક્ષણના હેતુ તરીકે ‘આત્માનુભૂતિ’ પર કઈ વિચારધારા સૌથી વધુ ભાર મૂકે છે?
  • ઉત્તર: આદર્શવાદ.
• પ્રશ્ન 7: આદર્શવાદના મતે આધ્યાત્મિક આદર્શનાં મુખ્ય મૂલ્યો કયાં છે?
  • ઉત્તર: સત્યમ્, શિવમ્ તથા સુન્દરમ્.
• પ્રશ્ન 8: “શિક્ષણનો હેતુ છે — ભક્તિપૂર્ણ, પવિત્ર તથા કલંકરહિત જીવનની પ્રાપ્તિ.” – આ વિધાન કોનું છે?
  • ઉત્તર: ફ્રોબેલ.
• પ્રશ્ન 9: શિક્ષણમાં ‘પ્રશ્નોત્તર પદ્ધતિ’ કોણે આપી છે?
  • ઉત્તર: સોક્રેટિસે.
• પ્રશ્ન 10: ‘સંવાદ પદ્ધતિ’ ના પ્રણેતા કોણ છે?
  • ઉત્તર: પ્લેટો.
• પ્રશ્ન 11: શિક્ષણમાં ‘ઇન્દ્રિયોનું શિક્ષણ’ અને ‘ક્રિયાઓનું શિક્ષણ’ કોણે મુખ્ય સ્થાન પર મૂક્યું છે?
  • ઉત્તર: પેસ્ટોલોજીએ.
• પ્રશ્ન 12: આદર્શવાદમાં શિક્ષકનું સ્થાન કેવું છે?
  • ઉત્તર: આદર્શવાદ શિક્ષણમાં શિક્ષકને મહત્ત્વનું સ્થાન આપે છે, જ્યાં શિક્ષકે બાળક સમક્ષ આદર્શ વ્યક્તિત્વ પ્રદર્શિત કરવાનું છે.