૧. ઈવાન પાવલોવ કોણ હતા?
ઈવાન પાવલોવ એક રશિયન શરીરવિજ્ઞાની (Physiologist) હતા. નોંધનીય છે કે તેઓ મૂળભૂત રીતે કોઈ મનોવિજ્ઞાની નહોતા. તેમને ૧૯૦૪માં પાચનક્રિયા (Digestion System) પરના સંશોધન માટે નોબેલ પુરસ્કાર મળ્યો હતો.
આ સંશોધન દરમિયાન તેમણે નોંધ્યું કે કૂતરો માત્ર ખોરાક જોઈને જ નહીં, પરંતુ ખોરાક લાવનાર વ્યક્તિના પગલાંનો અવાજ સાંભળીને પણ લાળ ઝરાવવા લાગે છે. આ અચાનક થયેલા નિરીક્ષણ પરથી ‘શાસ્ત્રીય અભિસંધાન’ ના સિદ્ધાંતનો જન્મ થયો.
૨. શાસ્ત્રીય અભિસંધાન એટલે શું? (What is Classical Conditioning?)
શાસ્ત્રીય અભિસંધાન એટલે ‘સાહચર્ય દ્વારા શિક્ષણ’ (Learning by Association). જ્યારે કોઈ સ્વાભાવિક ઉદ્દીપક (જે કુદરતી રીતે જ પ્રતિચાર આપે છે) ની સાથે વારંવાર એક કૃત્રિમ/તટસ્થ ઉદ્દીપક જોડવામાં આવે, ત્યારે થોડા સમય પછી એ કૃત્રિમ ઉદ્દીપક પણ સ્વાભાવિક ઉદ્દીપક જેવો જ પ્રતિચાર આપવા લાગે છે. મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં તેને અભિસંધાન (Conditioning) થયું કહેવાય.
૩. પાવલોવનો કૂતરા પરનો પ્રયોગ
પાવલોવે એક ભૂખ્યા કૂતરાને પ્રયોગશાળામાં એક ટેબલ સાથે બાંધ્યો અને તેની લાળ માપવા માટે એક નળી ગોઠવી.
- અભિસંધાન પહેલાં: કૂતરાની સામે ખોરાક મૂકવામાં આવ્યો, એટલે કૂતરાના મોંમાંથી લાળ ઝરી. (ખોરાક જોઈ લાળ ઝરવી એ સ્વાભાવિક ક્રિયા છે). ત્યારબાદ માત્ર ઘંટડી વગાડી, તો કૂતરાએ માત્ર કાન ચમકાવ્યા, પરંતુ કોઈ લાળ ન ઝરી.
- અભિસંધાન દરમિયાન: પાવલોવે ઘંટડી વગાડી અને તરત જ (માત્ર થોડી સેકન્ડમાં) ખોરાક આપ્યો. આવું વારંવાર કરવામાં આવ્યું. (ઘંટડી + ખોરાક = લાળ ઝરવી).
- અભિસંધાન પછી: એક દિવસ પાવલોવે માત્ર ઘંટડી વગાડી અને ખોરાક ન આપ્યો. તેમ છતાં માત્ર ઘંટડીનો અવાજ સાંભળીને કૂતરાના મોંમાંથી લાળ ઝરી! કૂતરો ઘંટડીના અવાજ સાથે ખોરાકને સંપૂર્ણપણે જોડી ચૂક્યો હતો.
૪. પરીક્ષા માટે યાદ રાખવા જેવા પારિભાષિક શબ્દો (Key Terms)
TAT ની પરીક્ષામાં જોડકાં સ્વરૂપે કે સીધા પ્રશ્નોમાં આ શબ્દો વારંવાર પૂછાય છે:
- અનઅભિસંધિત ઉદ્દીપક (UCS – Unconditioned Stimulus): ખોરાક (જેની સાથે કોઈ શરત નથી, જે કુદરતી છે).
- અનઅભિસંધિત પ્રતિચાર (UCR – Unconditioned Response): ખોરાક જોઈને લાળ ઝરવી (કુદરતી પ્રતિચાર).
- અભિસંધિત ઉદ્દીપક (CS – Conditioned Stimulus): ઘંટડીનો અવાજ (જે કૃત્રિમ ઉદ્દીપક છે).
- અભિસંધિત પ્રતિચાર (CR – Conditioned Response): માત્ર ઘંટડી વાગવાથી લાળ ઝરવી (આ શીખેલી ક્રિયા છે).
૫. સિદ્ધાંતના મુખ્ય નિયમો
- વિલોપન (Extinction): જો અભિસંધાન થયા પછી વારંવાર માત્ર ઘંટડી જ વગાડવામાં આવે અને ખોરાક આપવામાં ન આવે, તો ધીમે ધીમે કૂતરો લાળ ઝરાવવાનું બંધ કરી દે છે. એટલે કે શીખેલી ક્રિયાનો નાશ (વિલોપન) થઈ જાય છે.
- ઉદ્દીપક સામાન્યીકરણ (Stimulus Generalization): કૂતરો ઘંટડી જેવા બીજા કોઈ અવાજ (જેમ કે શાળાનો બેલ કે બઝર) ને પણ પેલી ઘંટડી જ સમજીને લાળ ઝરાવવા લાગે છે. તે અવાજો વચ્ચેનો તફાવત સમજી શકતો નથી.
- ઉદ્દીપક ભેદબોધન (Stimulus Discrimination): ધીમે ધીમે કૂતરો સમજી જાય છે કે કઈ ચોક્કસ ઘંટડી વાગવાથી જ ખોરાક મળે છે અને કઈ ઘંટડી વાગવાથી નથી મળતો. એટલે તે બે અવાજ વચ્ચેનો ભેદ (Difference) પારખતા શીખી જાય છે.
૬. વર્ગખંડમાં અને અધ્યયનમાં ઉપયોગ (Educational Implications)
એક શિક્ષક તરીકે વર્ગખંડમાં આ સિદ્ધાંતનો ઉપયોગ ખૂબ જ અસરકારક નીવડે છે:
- ભય કે ડર દૂર કરવા (Phobia Removal): ઘણા વિદ્યાર્થીઓને ગણિત જેવા વિષયનો ભારે ભય હોય છે. જો ગણિત ભણાવનાર શિક્ષક વર્ગમાં સહાનુભૂતિ, પ્રેમ અને રમૂજ સાથે ભણાવે, તો શિક્ષકના હકારાત્મક વર્તન (સ્વાભાવિક ઉદ્દીપક) સાથેનું જોડાણ ગણિત વિષય (કૃત્રિમ ઉદ્દીપક) સાથે થઈ જાય છે. પરિણામે, વિદ્યાર્થી ધીમે ધીમે ગણિતથી ડરતો બંધ થઈ જાય છે.
- સારી આદતોનું નિર્માણ: શાળામાં પ્રાર્થનાનો બેલ વાગે એટલે વિદ્યાર્થીઓ આપમેળે લાઈનમાં ઊભા રહી જાય છે, અથવા શિક્ષક વર્ગમાં આવે એટલે બધા શાંતિથી ઊભા થઈ જાય છે. આ શાસ્ત્રીય અભિસંધાનનું જ ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
- દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (Audio-Visual) સાધનોનો ઉપયોગ: TLM (Teaching Learning Materials) માં આ સિદ્ધાંતનો ઉપયોગ થાય છે. શબ્દો સાથે ચિત્ર જોડવાથી વિદ્યાર્થી ઝડપથી શીખે છે (જેમ કે ‘ક’ ના ચિત્ર સાથે ‘કમળ’ નો શબ્દ જોડવો).
નિષ્કર્ષ: સ્કીનરનું કારક અભિસંધાન (Operant Conditioning) ‘પરિણામ’ પર આધારિત છે (ક્રિયા પછી શું મળે છે), જ્યારે પાવલોવનું શાસ્ત્રીય અભિસંધાન (Classical Conditioning) ‘જોડાણ/સાહચર્ય’ પર આધારિત છે (બે ઉદ્દીપકને વારંવાર એકસાથે જોડવા). પરીક્ષામાં જ્યારે ડર દૂર કરવાની, સારી આદત પાડવાની કે ચિત્ર સાથે શબ્દ જોડવાની વાત આવે, ત્યારે પાવલોવનો સિદ્ધાંત જ સાચો જવાબ આવશે.