બી.એફ. સ્કીનર (B.F. Skinner) દ્વારા આપવામાં આવેલો ‘કારક અભિસંધાનનો સિદ્ધાંત’ (Operant Conditioning) એ શૈક્ષણિક મનોવિજ્ઞાન અને અધ્યયન (Learning) પ્રક્રિયાનો એક અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ પાયો છે. TAT જેવી સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં આ સિદ્ધાંતમાંથી અને તેના શૈક્ષણિક ફલિતાર્થોમાંથી સીધા પ્રશ્નો પૂછાય છે.
ચાલો આ સિદ્ધાંતને બિલકુલ સરળ અને ઊંડાણપૂર્વક સમજીએ.
૧. આખરે આ ‘કારક અભિસંધાન’ છે શું?
સામાન્ય ભાષામાં કહીએ તો, “વ્યક્તિનું ભવિષ્યનું વર્તન તેના વર્તમાન વર્તનના પરિણામ પર આધાર રાખે છે.” *
કારક (Operant) એટલે શું? કારક એટલે એવી કોઈ પણ ક્રિયા કે વર્તન જે વ્યક્તિ જાતે (સક્રિય રીતે) વાતાવરણમાં કરે છે.
- પાવલોવના પ્રયોગમાં કૂતરો નિષ્ક્રિય હતો (ખોરાક આવે એટલે લાળ ઝરે). પરંતુ સ્કીનરના મતે, માણસ કે પ્રાણી વાતાવરણમાં સતત કોઈને કોઈ ક્રિયા (વર્તન) કરતો રહે છે. જો આ ક્રિયાનું પરિણામ સુખદ હોય, તો તે ક્રિયા વારંવાર કરશે. જો પરિણામ દુઃખદ હોય, તો તે ક્રિયા કરવાનું બંધ કરી દેશે.
સ્કીનરે આ સાબિત કરવા માટે ઉંદર અને કબૂતર પર પ્રયોગો કર્યા હતા. (દા.ત. ઉંદર ભૂલભુલામણીવાળી પેટીમાં કળ દબાવે અને તેને ખોરાક મળે, તો તે કળ દબાવવાનું શીખી જાય છે.)
૨. આ સિદ્ધાંતનું કામ શું છે? (બે મુખ્ય હથિયારો)
કારક અભિસંધાનનું મુખ્ય કામ વ્યક્તિના વર્તનને ઘડવાનું (Shaping) છે. આ માટે સ્કીનરે બે મુખ્ય કન્સેપ્ટ આપ્યા: પ્રબલન (Reinforcement) અને શિક્ષા (Punishment). પરીક્ષા માટે આ સમજવું સૌથી જરૂરી છે.
A. પ્રબલન (Reinforcement) – વર્તન વધારવા માટે: પ્રબલન એટલે એવી કોઈ પણ વસ્તુ જે ઇચ્છિત વર્તન થવાની સંભાવના વધારે છે.
- હકારાત્મક પ્રબલન (Positive Reinforcement): સારું વર્તન કરવા પર કંઈક સારું (ઇનામ) આપવું.
- ઉદાહરણ: વિદ્યાર્થી ગણિતનો અઘરો દાખલો જાતે સોલ્વ કરે અને તમે તેને સમગ્ર વર્ગની વચ્ચે ‘શાબાશ’ કહીને પ્રોત્સાહિત કરો. આનાથી તે ભવિષ્યમાં વધુ મહેનત કરવા પ્રેરાશે.
- નકારાત્મક પ્રબલન (Negative Reinforcement): સારું વર્તન વધારવા માટે કોઈ કષ્ટદાયક કે અણગમતી વસ્તુ દૂર કરવી. (નોંધ: આ સજા નથી, આ વર્તન સુધારવાની રીત છે).
- ઉદાહરણ: જો બધા વિદ્યાર્થીઓ સમયસર એસાઇનમેન્ટ જમા કરાવશે, તો આ અઠવાડિયે રવિવારની એક્સ્ટ્રા ટેસ્ટ નહિ લેવાય. (ટેસ્ટનો ડર દૂર કરી સમયસર કામ કરવાની આદત પાડી).
B. શિક્ષા (Punishment) – વર્તન ઘટાડવા માટે: શિક્ષા એટલે એવી વસ્તુ જે અનિચ્છનીય (ખરાબ) વર્તન થવાની સંભાવના ઘટાડે છે.
- હકારાત્મક શિક્ષા: ખરાબ વર્તન પર કોઈ અણગમતી વસ્તુ ઉમેરવી (દા.ત. તોફાન કરવા પર વધારાનું હોમવર્ક આપવું).
- નકારાત્મક શિક્ષા: ખરાબ વર્તન પર કોઈ ગમતી વસ્તુ છીનવી લેવી (દા.ત. તોફાન કરવા પર રિસેસમાં રમવા ન જવા દેવા).
૩. કારક અભિસંધાન અધ્યયન (Learning) સાથે કેવી રીતે જોડાયેલું છે?
આ સિદ્ધાંત વર્ગખંડમાં અધ્યયન-અધ્યાપન પ્રક્રિયા સાથે સીધી રીતે નીચે મુજબ જોડાયેલો છે:
- ૧. વર્તન ઘડતર (Shaping of Behavior): શિક્ષક જટિલ વર્તનને નાના-નાના ભાગોમાં વહેંચી શકે છે. ઉચ્ચતર માધ્યમિક કક્ષાએ જ્યારે બીજગણિત, ભૂમિતિ કે પ્રમેય જેવા લાંબા તાર્કિક વિષયો ભણાવવાના હોય, ત્યારે વિદ્યાર્થી એક સ્ટેપ સાચું કરે એટલે તરત તેને હકારાત્મક પ્રતિભાવ આપવાથી તે ધીમે ધીમે આખો કોન્સેપ્ટ શીખી જાય છે.
- ૨. અભિક્રમિત અધ્યયન (Programmed Learning): સ્કીનરના આ સિદ્ધાંતમાંથી જ ‘અભિક્રમિત અધ્યયન’ નો જન્મ થયો છે. આમાં વિદ્યાર્થીને તેની પોતાની ગતિએ શીખવા મળે છે. માહિતીને નાના ટુકડા (Frames) માં અપાય છે, વિદ્યાર્થી જવાબ આપે છે, અને તેને તરત જ સાચા કે ખોટાનો ફીડબેક (પ્રબલન) મળી જાય છે.
- ૩. તાત્કાલિક પ્રતિપુષ્ટિ (Immediate Feedback): અધ્યયનમાં જો વિદ્યાર્થીને તેના જવાબ માટે તરત જ પરિણામ કે માર્ગદર્શન મળે, તો શીખવાની પ્રક્રિયા ઝડપી બને છે. પરિણામમાં વિલંબ થાય તો પ્રબલનની અસર ઘટી જાય છે.
- ૪. વર્ગખંડ શિસ્ત (Classroom Management): વિદ્યાર્થીઓમાં હકારાત્મક વર્તન વિકસાવવા માટે શિક્ષક ‘ટોકન ઇકોનોમી’ (સારા કામ માટે સ્ટાર કે પોઈન્ટ્સ આપવા) જેવી પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરી શકે છે.
પરીક્ષા માટે યાદ રાખવા જેવી ટૂંકી બાબતો (Quick Revision):
- પ્રણેતા: બી.એફ. સ્કીનર (B.F. Skinner)
- પ્રયોગ કયા પ્રાણી પર? ઉંદર અને કબૂતર
- બીજા નામો: સાધનભૂત અભિસંધાન (Instrumental Conditioning), સક્રિય અભિસંધાન.
- મૂળ આધાર: પ્રબલન અને તાત્કાલિક પ્રતિપુષ્ટિ (Feedback).