૧. સામાજિકતામિતિ એટલે શું? (સાદી ભાષામાં અર્થ)
- અઘરો શબ્દ: અધ્યેતાની સામાજિક્તા માપવાની પ્રયુક્તિ.
- સરળ અર્થ: ક્લાસમાં કયો વિદ્યાર્થી બીજા વિદ્યાર્થીઓ સાથે કેવો વ્યવહાર કરે છે, તે કેટલો ભળતાવડો છે અને ક્લાસના બીજા છોકરાઓ તેને કેટલો પસંદ કરે છે, તે જાણવા અને માપવા માટેની ટેકનિક એટલે સામાજિકતામિતિ (Sociometry).
૨. આ પદ્ધતિ કોણે શોધી? (TAT માટે અગત્યનું)
આ પદ્ધતિના મુખ્ય પ્રણેતા જે. એલ. મોરેનો (J. L. Moreno) અને હેલન જેનિંગ્સ (Helen Jennings) છે. (પરીક્ષામાં મોટેભાગે ‘મોરેનો’ નું નામ સૌથી વધુ વખત પૂછાય છે).
૩. મેકડેનિલ અને ગિલ્મોરની વ્યાખ્યા (સરળ સમજૂતી)
- સરળ અર્થ: ક્લાસ કે ગ્રુપમાં વિદ્યાર્થીઓ વચ્ચે કેવા સંબંધો છે (કોની કોની વચ્ચે પાક્કી દોસ્તી છે અને કોનો કોની સાથે ઝઘડો છે) તે માપવાની આ રીત છે.
- જ્યારે શિક્ષક ક્લાસમાં કોઈ પ્રોજેક્ટ માટે ગ્રુપ પાડે, ત્યારે કયા વિદ્યાર્થીઓ એકબીજા સાથે કામ કરવા રાજી છે (સ્વીકાર) અને કોણ કોની સાથે કામ કરવા નથી માંગતું (અસ્વીકાર), તે આ પદ્ધતિથી જાણી શકાય છે.
- સોશિયોગ્રામ (સામાજિકતાનો આલેખ): આ પદ્ધતિમાં એક નકશો કે ચાર્ટ બનાવવામાં આવે છે.
આ ચાર્ટ પરથી શિક્ષક તરત જ જોઈ શકે છે કે ક્લાસમાં સામાજિક વાતાવરણ કેવું છે અને કયા બાળકને અન્ય લોકો સાથે હળવા-ભળવામાં તકલીફ પડી રહી છે.
૪. આ પદ્ધતિનો મુખ્ય ફાયદો અને એક મર્યાદા
- ફાયદો: આનાથી એ ખબર પડી જાય કે ક્લાસમાં કોની કોની વચ્ચે કેવા સંબંધો છે.
- મર્યાદા: આ પદ્ધતિથી સંબંધો કેવા છે તે જાણી શકાય છે, પણ એ સંબંધો આવા શા માટે છે તેનાં કારણો જાણી શકાતાં નથી. (દા.ત. આ પદ્ધતિ બતાવશે કે રાહુલ અને રોહિત વચ્ચે અબોલા છે, પણ શા માટે છે તે જાણવા માટે શિક્ષકે તેમની મુલાકાત (Interview) લેવી પડે).
૫. શાળામાં આ પદ્ધતિ શા માટે જરૂરી છે?
શિક્ષક તરીકે માત્ર વિદ્યાર્થીના માર્ક્સ (સિદ્ધિ) કે બુદ્ધિઆંક (IQ) જાણવા જ પૂરતા નથી. તે સમાજમાં અને મિત્રોના ગ્રુપમાં કેટલો સ્વીકાર્ય છે તે જાણવું પણ એટલું જ જરૂરી છે. જીવનમાં દરેક તબક્કે સામાજિક અનુકૂલન (સામાજિક રીતે સેટ થવું) ખૂબ અગત્યનું છે.
🌟 TAT પરીક્ષા માટે ઉપયોગી વધારાની માહિતી (Most IMP)
પરીક્ષામાં સામાજિકતામિતિના કેટલાક ખાસ પારિભાષિક શબ્દો પૂછાય છે, જે આ પ્રમાણે છે:
- તારક (Star): ક્લાસનો એવો વિદ્યાર્થી જેને ગ્રુપના સૌથી વધુ લોકો પોતાના મિત્ર તરીકે પસંદ કરતા હોય. (સૌથી પોપ્યુલર વિદ્યાર્થી).
- એકાકી (Isolate): ક્લાસનો એવો વિદ્યાર્થી જેને કોઈ જ પસંદ ન કરતું હોય અને તે ક્લાસમાં સાવ એકલો પડી ગયો હોય. શિક્ષકે આવા વિદ્યાર્થી પર સૌથી વધુ ધ્યાન આપીને તેને મુખ્ય પ્રવાહમાં લાવવો પડે.
- પરસ્પર પસંદગી (Mutual Choice): જ્યારે બે વિદ્યાર્થીઓ એકબીજાને પસંદ કરતા હોય (દા.ત. રમેશ સુરેશને પસંદ કરે અને સુરેશ રમેશને).
- તૂટક જૂથ / ક્લીક (Clique): ક્લાસમાં ૩ કે ૪ વિદ્યાર્થીઓનું એવું ગ્રુપ જે માત્ર અંદર-અંદર જ રમતા હોય અને બીજા કોઈને પોતાના ગ્રુપમાં એન્ટ્રી ન આપતા હોય. આવા ગ્રુપને ક્લીક કહેવાય છે.