શૈક્ષણિક મનોવિજ્ઞાનમાં બાળકના વર્તનનો અભ્યાસ કરવા માટેની પદ્ધતિઓમાં કોલેસ્નિકનું નામ ખૂબ આદરથી લેવાય છે. ચાલો તેમના વિશે અને તમે જે ‘નિયંત્રિત અવલોકન પદ્ધતિ’ (Controlled Observation Method) નો ઉલ્લેખ કર્યો છે, તે બંને વિશે પરીક્ષાની દ્રષ્ટિએ વિગતવાર સમજીએ:
૧. વોલ્ટર બી. કોલેસ્નિક કોણ છે?
વોલ્ટર બી. કોલેસ્નિક એક પ્રખ્યાત અમેરિકન શૈક્ષણિક મનોવૈજ્ઞાનિક અને લેખક હતા. તેમણે શૈક્ષણિક મનોવિજ્ઞાન (Educational Psychology) પર પુસ્તકો લખ્યા છે. B.Ed. ના અભ્યાસક્રમમાં મનોવિજ્ઞાનની વ્યાખ્યાઓ અને અભ્યાસની પદ્ધતિઓ સમજાવવામાં કોલેસ્નિકના વિચારોનો વ્યાપક ઉપયોગ થાય છે.
કોલેસ્નિકના મતે અવલોકનની વ્યાખ્યા:
“અવલોકન એટલે માત્ર આંખોથી જોવું જ નહીં, પરંતુ કોઈ ચોક્કસ હેતુ માટે, પદ્ધતિસર અને વ્યવસ્થિત રીતે કરવામાં આવતું નિરીક્ષણ.”
૨. અવલોકન પદ્ધતિ એટલે શું?
કોઈ પણ વ્યક્તિ કે બાળકના વર્તન (તેનો ગુસ્સો, રસ, ડર, ખુશી વગેરે) ને ધ્યાનપૂર્વક જોઈને તેના વિશે તારણ કાઢવાની રીત એટલે અવલોકન પદ્ધતિ.
તેના મુખ્ય બે પ્રકાર છે:
૧. કુદરતી / અનિયંત્રિત અવલોકન
૨. નિયંત્રિત અવલોકન
૩. નિયંત્રિત અવલોકન પદ્ધતિ (Controlled Observation Method)
કોલેસ્નિક અને અન્ય મનોવૈજ્ઞાનિકોએ આ પદ્ધતિને સૌથી વધુ વૈજ્ઞાનિક અને સચોટ માની છે. ચાલો તેને સરળ ભાષામાં સમજીએ:
- નિયંત્રિત વાતાવરણ: આ પદ્ધતિમાં બાળકના વર્તનનું નિરીક્ષણ કોઈ ખુલ્લા મેદાનમાં કે શાળામાં (કુદરતી વાતાવરણમાં) નથી થતું, પરંતુ એક ખાસ બનાવેલા રૂમમાં કે પ્રયોગશાળામાં થાય છે.
- સંશોધકનો કાબૂ (Control): આમાં આસપાસની પરિસ્થિતિ (જેમ કે અવાજ, પ્રકાશ, તાપમાન) પર મનોવૈજ્ઞાનિકનો પૂરો કાબૂ હોય છે, જેથી બહારના પરિબળો બાળકના વર્તન પર અસર ન કરે.
- સાધનોનો ઉપયોગ: આમાં ચોક્કસ સાધનો જેવા કે કેમેરા, ઓડિયો રેકોર્ડર, સ્ટોપવોચ અથવા ‘વન-વે મિરર’ (One-way mirror – એવો કાચ જેમાં બહારથી અંદર જોઈ શકાય પણ અંદરથી બહાર ન જોઈ શકાય) નો ઉપયોગ થાય છે.
એક ઉદાહરણથી સમજીએ:
ધારો કે એક મનોવૈજ્ઞાનિકે એ જોવું છે કે, “બાળકને જ્યારે મનગમતું રમકડું ન મળે ત્યારે તે કેવો ગુસ્સો કરે છે?” તો તે બાળકને એક ખાસ રૂમમાં બેસાડશે (જ્યાં વન-વે મિરર હશે). રૂમમાં રમકડાં મૂકશે. બાળક રમતું હશે ત્યારે અચાનક રમકડાં લઈ લેવામાં આવશે. હવે બાળક જે પ્રતિક્રિયા આપશે (રડવું, વસ્તુઓ ફેંકવી), તેનું મનોવૈજ્ઞાનિક બહાર બેઠા-બેઠા કેમેરા અને નોંધપોથીની મદદથી સચોટ અવલોકન કરશે. બાળકને ખબર પણ નહીં હોય કે કોઈ તેને જોઈ રહ્યું છે.
૪. નિયંત્રિત અવલોકનના ફાયદા
- ચોકસાઈ: પરિણામો એકદમ સચોટ અને વૈજ્ઞાનિક મળે છે.
- પુનરાવર્તન: જો કોઈ બાબત ન સમજાય તો વિડીયો રેકોર્ડિંગ દ્વારા ફરીથી અવલોકન કરી શકાય છે.
- હેતુલક્ષી: આમાં સંશોધકના પોતાના વિચારો કે પૂર્વગ્રહો ભળતા નથી.