સંક્ષેપીકરણ (Summary Writing) માં આખા ફકરાને વાંચીને તેનો ત્રીજો ભાગ (૧/૩) કરવાનો હોય છે. આ કરવા માટે ફકરામાંથી વધારાનો કચરો કાઢવો પડે અને માત્ર મુખ્ય વાત જ રાખવી પડે.
તમે જે શબ્દો પૂછ્યા છે, તે ફકરામાંથી “કચરો” (વધારાની માહિતી) કાઢવાના નિયમો છે. ચાલો, આ બધા શબ્દોનો અર્થ એકદમ સરળ ભાષામાં ઉદાહરણ સાથે સમજીએ:
સંક્ષેપીકરણ કરતી વખતે ફકરામાં દેખાતા ઉદાહરણો, દૃષ્ટાંતો, પ્રશ્નાર્થ વાક્યો, રૂઢિપ્રયોગો, કહેવતો, સંસ્કૃત શ્લોકો અને ડબલ ઇન્વર્ટેડ કોમા (” “) માં રહેલા ડાયલોગ્સ — આ બધું જ આંખ બંધ કરીને કાઢી નાખવાનું છે. જે વધે તે તમારો સાચો જવાબ!
૧. આલંકારિક રજૂઆતો (Figurative Language / અલંકારો)
- આ શું છે? લેખક પોતાની ભાષાને સુંદર અને આકર્ષક બનાવવા માટે સીધી વાત કરવાને બદલે અલંકારો (રૂપક, ઉપમા વગેરે) નો ઉપયોગ કરે છે. સંક્ષેપમાં સુંદરતાની નહીં, પણ ‘મુખ્ય મુદ્દા’ ની જરૂર હોય છે.
- શું દૂર કરવું? સરખામણી કરતા કે અતિશયોક્તિ વાળા શબ્દો.
- ઉદાહરણ:
- મૂળ વાક્ય: દીકરાના મૃત્યુના સમાચાર સાંભળીને માતાની આંખોમાંથી શ્રાવણ-ભાદરવો વહેવા લાગ્યો. (અહીં શ્રાવણ-ભાદરવો આલંકારિક શબ્દ છે).
- સંક્ષેપમાં લખાશે: દીકરાના મૃત્યુના સમાચાર સાંભળીને માતા ખૂબ રડી.
૨. દૃષ્ટાંતો (Examples / ઉદાહરણો)
- આ શું છે? લેખક પોતાની વાત સાબિત કરવા કે સમજાવવા માટે વચ્ચે કોઈ વાર્તા, ઉદાહરણ કે મહાન લોકોના નામ આપે છે.
- શું દૂર કરવું? ફકરામાં આપેલા કોઈપણ ઉદાહરણ (જેમ કે, દાખલા તરીકે… વગેરે) સંપૂર્ણપણે કાઢી નાખવા.
- ઉદાહરણ:
- મૂળ વાક્ય: રમતગમતથી સ્વાસ્થ્ય સારું રહે છે, જેમ કે ક્રિકેટ, ફૂટબોલ, વોલીબોલ કે કબડ્ડી રમવાથી શરીર મજબૂત બને છે.
- સંક્ષેપમાં લખાશે: રમતગમતથી સ્વાસ્થ્ય સારું રહે છે અને શરીર મજબૂત બને છે. (અહીં રમતોના નામ કાઢી નાખ્યા).
૩. સંયોજકો (Conjunctions)
- આ શું છે? બે કે તેથી વધુ વાક્યોને જોડવા માટે વપરાતા શબ્દો. દા.ત. અને, પણ, છતાં, કારણ કે, તેથી, જોકે. * શું દૂર કરવું? લાંબા વાક્યોને ટૂંકા કરવા માટે આ સંયોજકો કાઢીને બે વાક્યોનું ભેગું એક નાનું વાક્ય બનાવવું પડે.
- ઉદાહરણ:
- મૂળ વાક્ય: રાકેશ બીમાર હતો તેથી તે શાળાએ આવી શક્યો નહીં અને તે ઘરે સૂતો રહ્યો.
- સંક્ષેપમાં લખાશે: બીમારીના કારણે રાકેશ શાળાએ ન આવ્યો.
૪. સુધારાઓ અને નિષ્ટ (Typographical Corrections)
મને લાગે છે કે ટાઇપિંગમાં અહીં ભૂલ છે. તમે કદાચ “નિપાત”, “વિશેષણો” અથવા “પુનરાવર્તન” કહેવા માંગતા હશો, કારણ કે સંક્ષેપીકરણમાં આ ત્રણ વસ્તુઓ દૂર કરવાની હોય છે:
- અ. વિશેષણો (Adjectives – વધારાના શબ્દો): કોઈ વસ્તુના બહુ વખાણ કર્યા હોય તે કાઢી નાખવા.
- ઉદાહરણ: જંગલમાં એક કાળો, વિશાળ અને ભયાનક સાપ હતો. $\rightarrow$ જંગલમાં એક સાપ હતો.
- બ. નિપાત (Particles): વાક્યમાં વજન પાડવા વપરાતા નાના શબ્દો (જ, તો, પણ, ય, સુધ્ધાં).
- ઉદાહરણ: હું તો કાલે જ ગામડે જવાનો છું. $\rightarrow$ હું કાલે ગામડે જવાનો છું.
- ક. પુનરાવર્તન (Repetition): એકની એક વાત ફકરામાં ફેરવી-ફેરવીને બે-ત્રણ વાર કહી હોય, તો સંક્ષેપમાં તેને ફક્ત એક જ વાર લખવી.
ટૂંકમાં યાદ રાખવાની ટ્રીક (શું રાખવું અને શું કાઢવું?)
❌ શું કાઢી નાખવું? ઉદાહરણો, વાર્તાઓ, કોઈ કવિની પંક્તિઓ, રૂઢિપ્રયોગો, અલંકારો, કોઈએ કહેલા ડાયલોગ (“…”) અને એકની એક વાતનું રિપીટેશન.
✅ શું રાખવું (શું કાઢવું નહીં)?
ફકરાનો મુખ્ય વિચાર કે મેસેજ. લેખક ખરેખર શું કહેવા માંગે છે તેનો કેન્દ્રવર્તી વિચાર ક્યારેય ન બદલાવો જોઈએ કે કપાત ન થવો જોઈએ. મૂળ અર્થ સચવાઈ રહેવો જોઈએ.
સંક્ષેપીકરણ કરવા માટેના ગોલ્ડન નિયમો (Rules)
૧. વાંચન અને સમજણ: સૌથી પહેલા આપેલા ફકરાને બે થી ત્રણ વાર ધ્યાનથી વાંચો. ફકરાનો મુખ્ય વિચાર (Main Idea) શું છે તે મનમાં નક્કી કરો.
૨. બિનજરૂરી માહિતી દૂર કરવી: ફકરામાં આપેલા ઉદાહરણો, દૃષ્ટાંતો, કહેવતો, આંકડાકીય માહિતી કે વારંવાર આવતા પુનરાવર્તનો (Repetitions) કાઢી નાખો.
૩. પોતાના શબ્દોનો ઉપયોગ: પરીક્ષામાં ક્યારેય ફકરાની બેઠ્ઠી લાઈનો કોપી-પેસ્ટ ન કરો. મૂળ અર્થ જળવાઈ રહે તે રીતે વાક્યને તમારા ટૂંકા અને સચોટ શબ્દોમાં લખો.
૪. શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ વાપરો: લાંબા વાક્યોને ટૂંકાવવા માટે વ્યાકરણનો ઉપયોગ કરો. (દા.ત. ‘તેને ક્યારેય કોઈના પર આધાર રાખવો પડતો નથી’ આટલું લાંબું લખવાને બદલે માત્ર ‘તે સ્વાવલંબી છે’ લખવું).
૫. યોગ્ય શીર્ષક (Title): સંક્ષેપીકરણમાં શીર્ષક આપવું ફરજિયાત છે અને તેના અલગથી માર્ક્સ હોય છે. ફકરો જે વિષય પર હોય તેને અનુરૂપ એક કે બે શબ્દનું ટૂંકું શીર્ષક સૌથી ઉપર મધ્યમાં લખવું.
ગદ્યખંડ – ૧ (રવીન્દ્રનાથ ટાગોર)
મૂળ ફકરો:
સાહિત્ય આપણને બે પ્રકારે આનંદ આપે છે. એક તો સત્યને મનોહર રીતે રજૂ કરીને અને બીજું સત્યને ગોચર કરીને. સત્યને ગોચર કરવું – કરાવવું ઘણું ભારે કામ છે. હિમાલય તો શું, એક નાના ખાબોચિયાને પણ કવિ આપણી માનસિક દ્રષ્ટિ આગળ ખડું કરે છે ત્યારે આપણને આનંદ થાય છે. ખાબોચિયાને આપણે ઘણીવાર જોયું હોય, પરંતુ તેને ભાષા દ્વારા જોવાથી કંઈક નવીનતા આવે છે. જેને મન આંખની ઈન્દ્રિયથી જોઈ શકે છે તેને જ જો ભાષાની ઈન્દ્રિયથી જોવામાં આવે તો મનને એક ઓરસ મળે છે. એ રીતે સાહિત્ય જાણે એક નવી ઈન્દ્રિય બનીને સમસ્ત જગતને આપણી પાસે નવા રૂપમાં રજૂ કરે છે. વળી તે ઉપરાંત પણ ભાષાનું એક વિશેષત્વ છે; તે માનવીની પોતાની બનાવટ છે. તે આપણા મનના ઢાળે ઘડાયેલી છે, અને આથી બહારના જે કોઈ પદાર્થને તે આપણી આગળ રજૂ કરે છે તેને વિશેષ રીતે માનવભાવે રંગીને રજૂ કરે છે. ભાષા જે ચિત્રો આંકે છે તે બધાં વાસ્તવિક હોય છે એટલા જ માત્ર કારણથી આપણો આદર પામતા નથી, પરંતુ ભાષા જાણે તેમનામાં માનવરસનો સંચાર કરે છે. આમ હોવાથી તે ચિત્રો આપણા હૃદય માટે નિકટનાં બની જાય છે. ચરાચર જગતને ભાષા દ્વારા માનવના ભીતરનું બનાવી લેવાથી તે આપણું અત્યંત નિકટનું થઈ ઊઠે છે.
લીટી-દર-લીટી વિગતવાર સમજૂતી (આ કેવી રીતે સોલ્વ કર્યું):
૧. મૂળ પંક્તિઓ: “સાહિત્ય આપણને બે પ્રકારે આનંદ આપે છે. એક તો સત્યને મનોહર રીતે રજૂ કરીને અને બીજું સત્યને ગોચર કરીને. સત્યને ગોચર કરવું – કરાવવું ઘણું ભારે કામ છે.”
- શું કર્યું? આ ત્રણેય વાક્યોનો મુખ્ય અર્થ એ છે કે સાહિત્ય સત્યને સુંદર (મનોહર) અને દેખાય તેવું (ગોચર/પ્રત્યક્ષ) બનાવીને આનંદ આપે છે.
- સંક્ષેપમાં: “સાહિત્ય સત્યને સુંદર અને પ્રત્યક્ષ રીતે રજૂ કરીને આનંદ આપે છે.”
૨. મૂળ પંક્તિઓ: “હિમાલય તો શું, એક નાના ખાબોચિયાને પણ કવિ આપણી માનસિક દૃષ્ટિ આગળ ખડું કરે છે ત્યારે આપણને આનંદ થાય છે. ખાબોચિયાને આપણે ઘણીવાર જોયું હોય, પરંતુ તેને ભાષા દ્વારા જોવાથી કંઈક નવીનતા આવે છે.”
- શું કર્યું? અહીં ‘હિમાલય’ અને ‘ખાબોચિયા’નાં ઉદાહરણો આપ્યા છે. સંક્ષેપ્તીકરણમાં ઉદાહરણો હંમેશા કાઢી નાખવાના હોય છે. મુખ્ય વાત એ છે કે કવિ સામાન્ય વસ્તુને ભાષાથી નવું રૂપ આપે છે.
- સંક્ષેપમાં: “કવિ સામાન્ય વસ્તુઓને પણ ભાષા દ્વારા નવું રૂપ આપીને રજૂ કરે છે…”
૩. મૂળ પંક્તિઓ: “જેને મન આંખની ઇન્દ્રિયથી જોઈ શકે છે તેને જ જો ભાષાની ઇન્દ્રિયથી જોવામાં આવે તો મનને એક ઓરસ મળે છે. એ રીતે સાહિત્ય જાણે એક નવી ઇન્દ્રિય બનીને સમસ્ત જગતને આપણી પાસે નવા રૂપમાં રજૂ કરે છે.”
- શું કર્યું? આ લાંબા વાક્યનો સીધો અર્થ એ છે કે સાહિત્ય આપણી એક નવી ઇન્દ્રિય બની જાય છે.
- સંક્ષેપમાં: “…જેથી સાહિત્ય એક નવી ઇન્દ્રિય બની જાય છે.”
૪. મૂળ પંક્તિઓ: “વળી તે ઉપરાંત પણ ભાષાનું એક વિશેષત્વ છે; તે માનવીની પોતાની બનાવટ છે. તે આપણા મનના ઢાળે ઘડાયેલી છે, અને આથી બહારના જે કોઈ પદાર્થને તે આપણી આગળ રજૂ કરે છે તેને વિશેષ રીતે માનવભાવે રંગીને રજૂ કરે છે.”
- શું કર્યું? અહીં લેખક સમજાવે છે કે ભાષા માણસોએ બનાવી છે (માનવસર્જિત), તેથી તે બહારની વસ્તુઓમાં માનવના ભાવો ઉમેરી દે છે.
- સંક્ષેપમાં: “ભાષા માનવસર્જિત હોવાથી તે બાહ્ય જગતને માનવભાવોથી રંગીને રજૂ કરે છે.”
૫. મૂળ પંક્તિઓ: “ભાષા જે ચિત્રો આંકે છે તે બધાં વાસ્તવિક હોય છે એટલા જ માત્ર કારણથી આપણો આદર પામતા નથી, પરંતુ ભાષા જાણે તેમનામાં માનવરસનો સંચાર કરે છે. આમ હોવાથી તે ચિત્રો આપણા હૃદય માટે નિકટનાં બની જાય છે. ચરાચર જગતને ભાષા દ્વારા માનવના ભીતરનું બનાવી લેવાથી તે આપણું અત્યંત નિકટનું થઈ ઊઠે છે.”
- શું કર્યું? આ છેલ્લા ભાગનો નીચોડ એ છે કે ભાષા નિર્જીવ વસ્તુઓમાં ‘માનવરસ’ નાખે છે, જેથી આખું જગત આપણા દિલની નજીક આવી જાય છે.
- સંક્ષેપમાં: “તેમાં માનવરસ ભળવાથી સમગ્ર જગત આપણા હૃદયની ખૂબ જ નિકટ બની જાય છે.”
કોઈપણ ગદ્યને ૧/૩ ભાગમાં ટૂંકું (સંક્ષેપ્તીકરણ) કરવાની પ્રેક્ટિકલ રીત:
વિદ્યાર્થીઓને પણ સમજાવવામાં સરળતા રહે તે માટે આ સીધા અને પ્રેક્ટિકલ સ્ટેપ્સ છે:
૧. ધ્યાનથી વાંચો: ફકરાને ૨ થી ૩ વાર વાંચો જેથી તેનો મુખ્ય વિષય સમજાઈ જાય. ૨. મુખ્ય મુદ્દા તારવો: ફકરામાં જે મુખ્ય પોઈન્ટ્સ હોય તેની નીચે લીટી દોરો. ૩. ઉદાહરણો અને અલંકારો કાઢી નાખો: સંક્ષેપમાં ક્યારેય ઉદાહરણો (જેમ કે હિમાલય, નદી), અલંકારો કે એકની એક વાતનું પુનરાવર્તન રાખવું નહીં. તેને સીધું જ કાઢી નાખવું. ૪. પોતાની ભાષામાં લખો: લાંબા વાક્યોને ટૂંકા કરો અને બે-ત્રણ વાક્યોને જોડીને એક સરળ વાક્ય બનાવો. મૂળ શબ્દોની કોપી કરવા કરતાં અર્થ ન બદલાય તે રીતે પોતાની ભાષામાં લખો. ૫. શબ્દોની સંખ્યા: જો મૂળ ફકરામાં ૧૫૦ શબ્દો હોય, તો તમારો સંક્ષેપ આશરે ૪૫ થી ૫૫ શબ્દોનો હોવો જોઈએ. ૬. યોગ્ય શીર્ષક: ફકરાનો મુખ્ય વિષય જેની આસપાસ ફરતો હોય, તે આધારે એક ટૂંકું અને સચોટ શીર્ષક આપો.
૧/૩ ભાગમાં સંક્ષેપીકરણ:
શીર્ષક: સાહિત્ય અને ભાષાની શક્તિ
સાહિત્ય સત્યને સુંદર રીતે રજૂ કરીને આપણને આનંદ આપે છે. તે એક નવી ઇન્દ્રિય બનીને સામાન્ય વસ્તુઓને પણ નવીન અને આકર્ષક રૂપમાં આપણી સમક્ષ મૂકે છે. ભાષા માનવનિર્મિત હોવાથી તે બાહ્ય જગતને માનવીય ભાવોથી રંગીને રજૂ કરે છે. સાહિત્ય અને ભાષાના આ માનવરસના સંચારને કારણે જ સમગ્ર જગત આપણા હૃદયની અત્યંત નિકટ બની જાય છે.
(સમજૂતી: મૂળ ફકરામાં ‘હિમાલય’ અને ‘ખાબોચિયા’ જેવા ઉદાહરણો હતા, જે આપણે કાઢી નાખ્યા અને માત્ર તેનો મૂળ વિચાર પકડી લીધો.)
ગદ્યખંડ – ૨ (પંડિત સુખલાલજી)
મૂળ ફકરો:
લોકતંત્રના અનેક આધારો છે. એ બધામાં જો કોઈ એક મુખ્ય અને મહત્ત્વનો આધાર હોય તો તે પ્રત્યેક વ્યક્તિએ વિશાળ લોકસમુદાયના હિતમાં પોતાના અંગત સ્વાર્થ અને લાભ મેળવવાની દૃષ્ટિને જતી કરવી તે છે. જો આપણે આપણા સમગ્ર ઇતિહાસના વિશાળ ફલકનું ઊડતી નજરે અવલોકન કરીશું તોય એ જણાયા વિના નહીં રહે કે આપણા દેશમાં સારા-નરસાનો વિચાર કર્યા વિના બીજાનાં હિતોના ભોગે સ્વાર્થ સાધવાની વૃત્તિએ હંમેશાં સર્વનાશ નોતર્યો છે. આજે પણ આપણે શું જોઈએ છીએ ? નાનામોટા અમલદારો પોતાની જવાબદારી પ્રત્યે બેપરવા છે. જ્યાં જુઓ ત્યાં ઓછું કામ કરવાની ભાવના છે. કેળવણી પામેલા લોકોમાં પણ બીજાનું હિત વિચારવાની કે સમજવાની વૃત્તિ ક્યાં દેખાય છે ? આ બધું આખરે આપણને ક્યાં દોરી જશે ? આપણે ત્યાં લોકોનું રાજ્ય સ્થપાયું છે પણ એને માટેનો મજબૂત પાયો નંખાયો નથી એ એક વિવાદથી પર એવું સત્ય છે.
૧/૩ ભાગમાં સંક્ષેપીકરણ:
શીર્ષક: લોકતંત્રનો સાચો પાયો
લોકતંત્રનો મુખ્ય આધાર વ્યાપક જનહિત માટે અંગત સ્વાર્થનો ત્યાગ કરવો તે છે. ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે સ્વાર્થી વૃત્તિએ હંમેશાં સર્વનાશ જ નોતર્યો છે. વર્તમાન સમયમાં પણ શિક્ષિતો અને અમલદારોમાં જવાબદારી અને પરહિતની ભાવનાનો ભારે અભાવ જોવા મળે છે. પરિણામે, આપણે લોકશાહીની સ્થાપના તો કરી છે, પરંતુ તેનો મજબૂત પાયો હજુ સુધી નાખી શક્યા નથી.
(સમજૂતી: આમાં આપણે પ્રશ્નાર્થ વાક્યો (આ બધું આખરે આપણને ક્યાં દોરી જશે?) અને વધારાના શબ્દો દૂર કરીને વાતને સીધી અને સચોટ રીતે રજૂ કરી છે.)
💡 સંક્ષેપીકરણનું ઉદાહરણ (Example)
તમને સમજવામાં સરળતા રહે તે માટે અહીં એક ફકરો અને તેનો સંક્ષેપ આપેલ છે.
મૂળ ફકરો (ગદ્યખંડ):
મનુષ્યના જીવનમાં કેળવણીનું બહુ મોટું મહત્ત્વ છે. કેળવણી એટલે માત્ર અક્ષરજ્ઞાન નહિ, પરંતુ જીવન ઘડતર. શાળામાં ભણવાથી માત્ર પુસ્તકિયું જ્ઞાન મળે છે, પરંતુ સાચી કેળવણી તો ઘર, સમાજ અને આસપાસના વાતાવરણમાંથી મળે છે. ગાંધીજીએ પણ કહ્યું હતું કે ‘સાચી કેળવણી એ છે જે માણસના મન, શરીર અને આત્માનો વિકાસ કરે’. ગોખણપટ્ટીથી મેળવેલું જ્ઞાન લાંબો સમય ટકતું નથી, પણ અનુભવથી મળેલું જ્ઞાન જીવનભર સાથ આપે છે. તેથી જ આજના સમયમાં એવી કેળવણીની જરૂર છે જે માણસને માત્ર નોકરી કરવા માટે નહિ, પરંતુ એક સારો અને જવાબદાર નાગરિક બનવા માટે તૈયાર કરે. જો દેશના યુવાનોને યોગ્ય કેળવણી મળશે, તો જ રાષ્ટ્રનો સાચો વિકાસ થશે.
(નોંધ: આ મૂળ ફકરો આશરે ૧૦૫ શબ્દોનો છે. આમાં ગાંધીજીનું ઉદાહરણ, ગોખણપટ્ટીની વાત વગેરે વધારાની વિગતો છે, જેને આપણે કાઢી નાખીશું.)
૧/૩ ભાગમાં સંક્ષેપીકરણ (જવાબ):
શીર્ષક: સાચી કેળવણી
સાચી કેળવણી માત્ર અક્ષરજ્ઞાન પૂરતી સીમિત નથી, તે મનુષ્યના મન અને આત્માનો સર્વાંગી વિકાસ કરે છે. પુસ્તકિયા જ્ઞાન કરતાં અનુભવજન્ય જ્ઞાન વધુ ટકાઉ હોય છે. વર્તમાન સમયમાં માત્ર નોકરી મેળવવા નહિ, પરંતુ ઉત્તમ નાગરિક અને મજબૂત રાષ્ટ્રના નિર્માણ માટે જીવનઘડતરરૂપી સાચી કેળવણી અત્યંત આવશ્યક છે.
(નોંધ: આ સંક્ષેપ આશરે ૪૦ શબ્દોમાં છે, જે ૧/૩ ભાગ જેટલો જ છે. આમાં મૂળ ફકરાનો આખો અર્થ આવી ગયો છે અને ગાંધીજીના ક્વોટ કે ઉદાહરણો કાઢી નાખવામાં આવ્યા છે.)
ગદ્યખંડ – 3 (પંડિત સુખલાલજી)
મૂળ ફકરો:
વિદ્યાર્થી જીવનમાં જો કંઈ સિદ્ધ કરવા જેવું તત્ત્વ મને લાગ્યું હોય તો તે જીવનકળા છે. જે જીવનની કળા હસ્તગત કરે છે, તેને સાધનો તથા સગવડની ઊણપ વિશે ફરિયાદ કરવાપણું હોતું નથી. તે તો પોતાની સામે જેટલાં અને જેવાં સાધનો હોય, જેટલી અને જેવી સગવડ હોય, તેનો એવી સજીવ કળાથી ઉપયોગ કરે છે કે તેમાંથી જ તેની સામે આપોઆપ નવાં સાધનોની સૃષ્ટિ ઊભી થાય છે. તે વણમાગી આવી ઊભી રહે છે. જે આવી જીવનકળા જાણતો ન હોય તે હંમેશા આ નથી, તે નથી, આવું નથી, તેવું નથી એવી ફરિયાદ કર્યા જ કરે છે અને તેની સન્મુખ ગમે તેટલાં અને ગમે તેવાં સાધનો ઉપસ્થિત હોય તોપણ તેને મૂલ્ય સમજાતું નથી, કારણ કે તે જંગલમાંથી મંગલ કરવાની કળા જ ધરાવતો નથી. પરિણામે એવા વિદ્યાર્થી મળેલી સવલતના લાભથી તો વંચિત રહી જ જાય છે અને ભાવિ સગવડના લાભો તો માત્ર તેમના મનોરાજ્યમાં જ રહી ઊલટી વ્યાકુળતા ઊભી કરે છે. તેથી આપણે ગમે તે ક્ષેત્રમાં ગમે તે કરતાં હોઈએ છતાં એમાં જીવનકળાની પ્રથમ જરૂર છે અને એ કળા એટલે ઓછામાં ઓછી અને નજીવી ગણાતી સાધન-સામગ્રીમાં પણ સંતોષ માની આગળ વધવામાં તેનો ઉપયોગ કરી લેવો અને સ્વપુરુષાર્થથી પોતાની સૃષ્ટિ ઊભી કરવી તે. અગવડોનો અતિ ભાર જો જીવનને કચડી નાખતો હોય તો એ દોષ સગવડોના ઢગલામાં પણ રહેલો જ છે. જેને બહુ સગવડ તે હંમેશા પ્રગતિ કરી જ શકે, એવો ધ્રુવનિયમ નથી. તેથી ઊલટું, જે વધારે અગવડ કે મુશ્કેલીમાં હોય તે પાછળ રહી જાય છે કે કચડાઈ જાય છે એવો પણ ધ્રુવનિયમ નથી. પણ ધ્રુવનિયમ તો એ છે કે બુદ્ધિ અને પુરુષાર્થ હોય તો જ ગમે તે સ્થિતિમાંથી આગળ વધી શકાય.
૧/૩ ભાગમાં સંક્ષેપીકરણ (જવાબ):
શીર્ષક: સાચી જીવનકળા / જીવનકળા અને પુરુષાર્થ
વિદ્યાર્થીજીવનમાં ‘જીવનકળા’ સૌથી મહત્ત્વની છે. આ કળા જાણનાર વિદ્યાર્થી ક્યારેય સાધનો કે સગવડોની અછતની ફરિયાદ કરતો નથી, પરંતુ પોતાની પાસે રહેલા સીમિત સાધનોનો જ સંતોષપૂર્વક ઉપયોગ કરીને સ્વપુરુષાર્થથી પ્રગતિ કરે છે. જ્યારે આ કળા ન જાણનાર વ્યક્તિ ગમે તેટલી સગવડો વચ્ચે પણ અસંતુષ્ટ રહીને ફરિયાદ જ કર્યા કરે છે. ખરી પ્રગતિ માત્ર ભૌતિક સગવડોથી નહીં, પરંતુ બુદ્ધિ અને સખત પુરુષાર્થથી જ પ્રાપ્ત થાય છે.
(સમજૂતી: આ ફકરામાં વારંવાર આવતા ‘આ નથી, તે નથી’ જેવા ઉદાહરણો અને વાક્યોનું પુનરાવર્તન ટાળીને આપણે માત્ર મૂળ વાત — સાધનોનો અભાવ નહિ પણ પુરુષાર્થ જ પ્રગતિ કરાવે છે — તેને પકડી લીધી છે.)
ગદ્યખંડ – 4 (સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણન)
મૂળ ફકરો:
પહેલી વાત તો એ કે સાચા ગુરુને ખોળી કાઢવો પડે. તે લોકોને સહેજે નડી આવે તેવી રીતે નથી રહેતો. તેનામાં દંભ કે મોટાઈનો ડોળ નથી હોતો. બીજું, સાચો ગુરુ કેવળ મોઢેથી જ્ઞાન નથી આપતો, પણ શિષ્યમાં ચૈતન્યનો સંચાર કરે છે. તે આપણી પાસેથી આંધળી શ્રદ્ધાને અવિચારી આજ્ઞાપાલન નથી માગતો, પણ મનની જાગૃતિ ને ઇન્દ્રિયોનો નિગ્રહ માગે છે. આપણે જાણીબૂઝીને અંધારી ઓઢી હોય, કે પરાણે ઘરેડમાં પડ્યા હોઈએ તો આપણા મનને ડૂચા દેવાય છે, ને આપણે સ્વતંત્ર રીતે વિચારી શકતા નથી. આત્મદર્શન બુદ્ધિનું વિરોધી નથી. આત્મદર્શન એ આપણી બુદ્ધિની ઊંડામાં ઊંડી થર અથવા ઊંડામાં ઊંડી અવસ્થા છે. તેમાં આપણે વધારે ઊંડા ઊતરીને વિચાર કરીએ છીએ ને સત્યનું વધારે સ્પષ્ટ દર્શન કરી શકીએ છીએ, ‘ધન્ય છે તેમને જેઓ વિચાર કરતા નથી પણ શ્રદ્ધા રાખે છે.’ એમ કહેનાર ગુરુ આપણને અવળે રસ્તે દોરે છે. ઉપનિષદ કહે છે : તદ્ વિજ્ઞાનેન પરિપશ્યન્તિ ધીરા: । એટલે કે વિશિષ્ટ જ્ઞાન વડે વિવેકી પુરુષો એને બધી બાજુથી પૂરેપૂરું જુએ છે. કૃષ્ણ પોતાનો મત અર્જુનને જણાવ્યા પછી કહે છે કે : ‘તને ઠીક લાગે એમ કર’ – યથેચ્છસિ તથા કુરુ । જે ગુરુ શિષ્યની સ્વતંત્રતા પર બંધન મૂકે છે, જેને શિષ્યના વ્યક્તિત્વ વિશે આદર નથી તે સાચો માર્ગદર્શક નથી.
૧/૩ ભાગમાં સંક્ષેપીકરણ (જવાબ):
શીર્ષક: સાચો ગુરુ / સાચા માર્ગદર્શકના લક્ષણો
સાચો ગુરુ દંભી હોતો નથી. તે શિષ્ય પાસે આંધળી શ્રદ્ધા કે આજ્ઞાપાલન કરાવવાને બદલે તેનામાં ચૈતન્ય અને વૈચારિક જાગૃતિનો સંચાર કરે છે. બુદ્ધિપૂર્વકનું આત્મદર્શન એ જ સાચું જ્ઞાન છે. જે ગુરુ વિચાર્યા વિના માત્ર શ્રદ્ધા રાખવાનું કહે તે શિષ્યને ગેરમાર્ગે દોરે છે. કૃષ્ણની જેમ, જે ગુરુ શિષ્યના વ્યક્તિત્વ અને તેના સ્વતંત્ર વિચારોનો આદર કરી તેને મુક્ત મને નિર્ણય લેવા પ્રેરે, તે જ સાચો માર્ગદર્શક છે.
(સમજૂતી: આમાં આપણે સંસ્કૃત શ્લોકો (“યથેચ્છસિ તથા કુરુ”, “તદ્ વિજ્ઞાનેન…”) ને ટાળીને તેનો જે સીધો ગુજરાતી અર્થ નીકળે છે તેને જ સંક્ષેપમાં સમાવી લીધો છે, જેથી ફકરો ટૂંકો અને સચોટ બની જાય.)
ગદ્યખંડ – ૧: રવીન્દ્રનાથ ટાગોર (સાહિત્ય અને ભાષા)
૧. ફકરાનો મૂળ વિચાર (આ રાખવાનું છે): સાહિત્ય અને ભાષા જગતને સુંદર બનાવે છે અને તેમાં માનવીય લાગણીઓ ઉમેરીને દુનિયાને આપણી વધુ નજીક લાવે છે.
૨. શું કાઢી નાખવાનું છે? (લાઇન-ટુ-લાઇન સમજૂતી):
- કાઢો: “હિમાલય તો શું, એક નાના ખાબોચિયાને પણ કવિ આપણી માનસિક દ્રષ્ટિ આગળ ખડું કરે છે… ખાબોચિયાને આપણે ઘણીવાર જોયું હોય…”
- શા માટે? આ માત્ર એક ઉદાહરણ (Example) છે. સંક્ષેપમાં ક્યારેય ઉદાહરણ ન આવે.
- કાઢો: “જેને મન આંખની ઈન્દ્રિયથી જોઈ શકે છે તેને જ જો ભાષાની ઈન્દ્રિયથી જોવામાં આવે તો મનને એક ઓરસ મળે છે.”
- શા માટે? આ આગળની વાતનું જ પુનરાવર્તન (Repetition) છે. આને લાંબું ખેંચવાને બદલે માત્ર એટલું જ લખાય કે ‘ભાષા નવી ઇન્દ્રિય બની જાય છે.’
- કાઢો: “ભાષા જે ચિત્રો આંકે છે તે બધાં વાસ્તવિક હોય છે…”
- શા માટે? આ અલંકારિક ભાષા છે. આપણે તેને સીધા શબ્દોમાં ‘માનવભાવે રંગીને રજૂ કરે છે’ એમ ટૂંકાવી શકીએ.
ગદ્યખંડ – ૨: પંડિત સુખલાલજી (લોકતંત્રનો પાયો)
૧. ફકરાનો મૂળ વિચાર (આ રાખવાનું છે): લોકતંત્રમાં સ્વાર્થ છોડીને લોકોનું ભલું વિચારવું જોઈએ, પણ અત્યારે અમલદારો અને ભણેલા લોકો સ્વાર્થી બની ગયા છે, તેથી લોકશાહીનો પાયો નબળો છે.
૨. શું કાઢી નાખવાનું છે? (લાઇન-ટુ-લાઇન સમજૂતી):
- કાઢો: “જો આપણે આપણા સમગ્ર ઇતિહાસના વિશાળ ફલકનું ઊડતી નજરે અવલોકન કરીશું તોય એ જણાયા વિના નહીં રહે કે…”
- શા માટે? આ માત્ર લાંબી પ્રસ્તાવના (Buildup) છે. આને કાઢીને સીધું લખાય: ‘ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે…’
- કાઢો: “આજે પણ આપણે શું જોઈએ છીએ ?”, “આ બધું આખરે આપણને ક્યાં દોરી જશે ?”
- શા માટે? આ પ્રશ્નાર્થ વાક્યો (Rhetorical Questions) છે. લેખક વાચકને વિચારવા મજબૂર કરવા પ્રશ્નો પૂછે છે, જે સંક્ષેપમાં ક્યારેય ન આવે.
- કાઢો: “જ્યાં જુઓ ત્યાં ઓછું કામ કરવાની ભાવના છે. કેળવણી પામેલા લોકોમાં પણ બીજાનું હિત વિચારવાની…”
- શા માટે? આ ‘અમલદારોની બેપરવાહી’ નું જ વર્ણન છે. બંને વાક્યોને ભેગા કરી ‘શિક્ષિતો અને અમલદારોમાં પરહિતની ભાવનાનો અભાવ છે’ એવા એક જ વાક્યમાં પતાવી દેવું.
ગદ્યખંડ – ૩: પંડિત સુખલાલજી (જીવનકળા અને સાધનો)
૧. ફકરાનો મૂળ વિચાર (આ રાખવાનું છે): સાચી જીવનકળા એ છે કે ઓછી સગવડોમાં પણ પોતાની મહેનતથી આગળ વધવું. સગવડો ન હોવાની ફરિયાદો કરવાથી કશું મળતું નથી.
૨. શું કાઢી નાખવાનું છે? (લાઇન-ટુ-લાઇન સમજૂતી):
- કાઢો: “તે હંમેશા આ નથી, તે નથી, આવું નથી, તેવું નથી એવી ફરિયાદ કર્યા જ કરે છે…”
- શા માટે? આ નર્યું પુનરાવર્તન (Redundancy) છે. માત્ર ‘સગવડોની અછતની ફરિયાદ કરે છે’ લખવું પૂરતું છે.
- કાઢો: “…કારણ કે તે જંગલમાંથી મંગલ કરવાની કળા જ ધરાવતો નથી.”
- શા માટે? ‘જંગલમાંથી મંગલ કરવું’ એ રૂઢિપ્રયોગ છે. સંક્ષેપમાં રૂઢિપ્રયોગો કે કહેવતો સીધી રીતે ન લખાય, તેનો અર્થ લખાય.
- કાઢો: “જેને બહુ સગવડ તે હંમેશા પ્રગતિ કરી જ શકે, એવો ધ્રુવનિયમ નથી. તેથી ઊલટું, જે વધારે અગવડ કે મુશ્કેલીમાં હોય તે પાછળ રહી જાય…”
- શા માટે? આ વિરોધાભાસી ઉદાહરણો આપીને લેખક વાતને સમજાવવાનો પ્રયાસ કરે છે. આપણે આખી રામાયણ કાઢીને છેલ્લું વાક્ય (બુદ્ધિ અને પુરુષાર્થ હોય તો જ આગળ વધાય) પકડી લેવાનું.
ગદ્યખંડ – ૪: સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણન (સાચો ગુરુ)
૧. ફકરાનો મૂળ વિચાર (આ રાખવાનું છે): સાચો ગુરુ શિષ્ય પાસે આંધળી આજ્ઞા પડાવતો નથી, પણ તેને સ્વતંત્ર રીતે વિચારતો કરે છે અને તેના વ્યક્તિત્વનો આદર કરે છે.
૨. શું કાઢી નાખવાનું છે? (લાઇન-ટુ-લાઇન સમજૂતી):
- કાઢો: “આપણે જાણીબૂઝીને અંધારી ઓઢી હોય, કે પરાણે ઘરેડમાં પડ્યા હોઈએ તો…”
- શા માટે? આ ફરીથી રૂઢિપ્રયોગો (અંધારી ઓઢવી) અને ઉદાહરણો છે.
- કાઢો: “‘ધન્ય છે તેમને જેઓ વિચાર કરતા નથી પણ શ્રદ્ધા રાખે છે.’ એમ કહેનાર ગુરુ…”
- શા માટે? આ અવતરણ ચિહ્નો (” “) વાળા વાક્યો છે. કોઈના બોલેલા ડાયલોગ સંક્ષેપમાં ન આવે.
- કાઢો: “ઉપનિષદ કહે છે : તદ્ વિજ્ઞાનેન પરિપશ્યન્તિ ધીરા: ।”
- શા માટે? આ સંસ્કૃત શ્લોક/સૂત્રો છે. સંક્ષેપમાં ક્યારેય શ્લોક બેઠ્ઠો ન લખાય.
- કાઢો: “કૃષ્ણ પોતાનો મત અર્જુનને જણાવ્યા પછી કહે છે કે : ‘તને ઠીક લાગે એમ કર’ – યથેચ્છસિ તથા કુરુ ।”
- શા માટે? આ પૌરાણિક દૃષ્ટાંત (Mythological Example) છે. આખી મહાભારતની વાત કાઢી નાખીને માત્ર એટલું જ લેવાનું કે “ગુરુ શિષ્યના સ્વતંત્ર વિચારોનો આદર કરે છે.”
🌟 આ ચાર ફકરા પરથી મળતું તારણ (Golden Rule of Thumb):
સંક્ષેપીકરણ કરતી વખતે ફકરામાં દેખાતા ઉદાહરણો, દૃષ્ટાંતો, પ્રશ્નાર્થ વાક્યો, રૂઢિપ્રયોગો, કહેવતો, સંસ્કૃત શ્લોકો અને ડબલ ઇન્વર્ટેડ કોમા (” “) માં રહેલા ડાયલોગ્સ — આ બધું જ આંખ બંધ કરીને કાઢી નાખવાનું છે. જે વધે તે તમારો સાચો જવાબ!
🌟 પરીક્ષા માટેની ખાસ ટિપ્સ:
- સંક્ષેપ કરતી વખતે ક્યારેય કોઈ નવો વિચાર કે તમારો પોતાનો અભિપ્રાય અંદર ઉમેરવો નહીં. ફકરામાં જે લખ્યું છે તેટલા પૂરતા જ સીમિત રહેવું.
- રફ કામ માટે પેપરના છેલ્લા પાને પહેલા પેન્સિલથી કાચો સંક્ષેપ લખી લેવો, શબ્દો ગણી લેવા અને પછી જ પાકા પેજ પર પેનથી ફાઈનલ જવાબ લખવો, જેથી છેકછાક ન થાય.