11.1 પ્રકૃતિવાદનો અર્થ અને પરિભાષા (Meaning and Definitions)
પ્રકૃતિવાદને ‘ભૌતિકવાદ’ કે ‘પદાર્થવાદ’ પણ કહેવામાં આવે છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, આ વાદ મુજબ ‘પ્રકૃતિ જ સર્વસ્વ છે’, પ્રકૃતિ સિવાય બીજું કંઈ જ નથી.+1
- મૂળ વિચાર: પ્રકૃતિવાદ ભૌતિક સંસારને જ સાચો માને છે. તેને આધ્યાત્મિકતા (ભગવાન કે આત્મા) માં કોઈ જ વિશ્વાસ નથી.
- માણસનું મન અને જીવન પણ ભૌતિક અને રાસાયણિક નિયમોથી જ ચાલે છે તેમ આ વાદ માને છે. માણસ પ્રકૃતિની જ ઉપજ છે.+1
- મુખ્ય પ્રણેતાઓ: કોમેનિયસ, રુસો (Rousseau), જહોન લોક, હર્બર્ટ સ્પેન્સર, રવીન્દ્રનાથ ટાગોર અને ગાંધીજી.
વિવિધ કેળવણીકારોની વ્યાખ્યાઓ:
- જાયસે (Joyce): આધ્યાત્મિકતાનો સંપૂર્ણ અસ્વીકાર કરવો અને માત્ર આપણા અનુભવોથી જે સાબિત થાય તેને જ સ્થાન આપવું.
- વાર્ડ (Ward): આ વાદ ઈશ્વરને પ્રકૃતિથી અલગ કરે છે અને આત્માને ભૌતિક વસ્તુઓનો ગુલામ માને છે.
- જેમ્સ (James): તત્ત્વજ્ઞાનની સમસ્યાઓ ઉકેલવા વિજ્ઞાનના સિદ્ધાંતોનો ઉપયોગ કરવો એટલે પ્રકૃતિવાદ.
- સામાન્ય અર્થ: શાળા કે પુસ્તકો પર આધાર રાખ્યા વગર બાળકના વાસ્તવિક જીવનને ક્રિયાત્મક રીતે (પ્રેક્ટિકલ) અસર કરે તેવી શિક્ષણ પ્રણાલી.
- પ્રકૃતિવાદના ત્રણ પ્રકાર છે: (1) ભૌતિકવાદી (2) યંત્રવાદી અને (3) જૈવિક પ્રકૃતિવાદ.
11.2 શિક્ષણમાં પ્રકૃતિવાદ (Naturalism in Education)
આનો સીધો અર્થ છે કે બાળકનો વિકાસ તેની ‘પોતાની પ્રકૃતિ’ (સ્વભાવ) મુજબ થવા દેવો.
- શરૂઆત: આનો શિક્ષણમાં ઉપયોગ કરવાનો જશ બેકન અને કોમેનિયસને જાય છે, પણ તેને આંદોલન બનાવીને સર્વોચ્ચ શિખર પર પહોંચાડવાનું કામ રુસોએ કર્યું.
- પહેલાના સમયમાં પુસ્તકો પર ભાર હતો અને શિક્ષણ કૃત્રિમ (Artificial) હતું. પ્રકૃતિવાદે આ ગોખણપટ્ટીનો સખત વિરોધ કર્યો.+1
- પ્રકૃતિ જ સર્વશ્રેષ્ઠ શિક્ષિકા છે. બાળકની પ્રવૃત્તિ, રસ અને ક્ષમતા મુજબ તેનો વિકાસ થવા દેવો.+1
- રુસો અને સ્પેન્સરે બાળકને શિક્ષણમાં ‘મુખ્ય સ્થાન’ આપ્યું, જેનાથી ‘બાલકેન્દ્રીય’ (Child-centered) શિક્ષણનો જન્મ થયો.
11.3 પ્રકૃતિવાદી શિક્ષણની 6 મુખ્ય વિશેષતાઓ (Characteristics)
- પ્રકૃતિ તરફ પાછા ફરો: કોમેનિયસ કહે છે “પ્રકૃતિને અનુસરો”, જ્યારે રુસો કહે છે “પ્રકૃતિ તરફ પાછા ફરો”. રુસો માને છે કે ભગવાને બનાવેલી પ્રકૃતિની દરેક વસ્તુ સારી છે, પણ માણસના સંપર્કમાં આવવાથી તે બગડી જાય છે.
- પુસ્તકિયા જ્ઞાનનો વિરોધ: બાળકોને પુસ્તકો ગોખાવવાનો સખત વિરોધ. રુસો કહે છે કે બાલ્યાવસ્થામાં બાળકને જાતે કરીને અને અનુભવથી શીખવા દો.+1
- બાળકની કેન્દ્રીય સ્થિતિ: બાળક માટે શિક્ષણ છે, શિક્ષણ માટે બાળક નથી. શિક્ષકે પહેલા બાળકનો સ્વભાવ જાણવો જોઈએ અને પછી તેને રસ મુજબ જાતે શીખવા દેવો જોઈએ.+1
- નિષેધાત્મક શિક્ષણ (Negative Education): આ બહુ અગત્યનો મુદ્દો છે. આમાં બાળકને સીધેસીધું સારા ગુણો કે સાચું શું છે તે નથી શીખવવામાં આવતું. પરંતુ તેને ખોટા રસ્તે જતો રોકવામાં આવે છે (અવગુણથી રક્ષણ). મોટો થશે એટલે તે જાતે જ સત્ય સમજી જશે.+1
- બાળકની સ્વતંત્રતા: શાળા, ટાઈમ-ટેબલ કે પુસ્તકો બાળકના વિકાસને રુંધે છે. શિક્ષકે બાળકના કામમાં દખલગીરી ન કરવી જોઈએ અને સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા આપવી જોઈએ.+1
- ઇન્દ્રિયો જ્ઞાનનાં દ્વાર: બહારથી પરાણે ઠોકી બેસાડેલા જ્ઞાનનો વિરોધ. ઇન્દ્રિયો (આંખ, કાન, સ્પર્શ વગેરે) દ્વારા જ્ઞાન મેળવવું. રુસો કહે છે: “ઇન્દ્રિયોનો ઉપયોગ કરીને જ્ઞાનના દ્વાર ખોલવા જોઈએ”.+1
11.4 પ્રકૃતિવાદની શિક્ષણ પર અસરો (Impact on Education)
(૧) શિક્ષણના હેતુઓ (Aims of Education): જુદા-જુદા મનોવૈજ્ઞાનિકોના મતે હેતુઓ નીચે મુજબ છે:
- પૂર્ણ માનવ બનાવવો: દુનિયા એક મશીન છે અને માણસ તેનો હિસ્સો છે. રોસ કહે છે કે માનવ રૂપી યંત્રને કુશળ બનાવવો જેથી તે સમસ્યા ઉકેલી શકે.+1
- સુખની પ્રાપ્તિ: મેકડુગલ માને છે કે બાળકની મૂળભૂત પ્રવૃત્તિઓ શોધીને તેને યોગ્ય દિશા આપવી એ જ હેતુ છે.
- જીવનસંઘર્ષ માટે તૈયાર કરવો: ડાર્વિનના સિદ્ધાંત મુજબ જે શક્તિશાળી છે તે જ ટકે છે. નવ-લૈમાર્કવાદીઓ માને છે કે માણસે પોતાની જાતને વાતાવરણ મુજબ અનુકૂળ (Adjust) બનાવવી જોઈએ.+1
- જાતીય પ્રાપ્તિઓનું સંરક્ષણ: બર્નાડ શો અને રોસ માને છે કે આપણી સંસ્કૃતિ અને પ્રાપ્તિઓનું રક્ષણ કરી આવનારી પેઢીને સોંપવી.
- પ્રાકૃતિક વિકાસ: રુસો મુજબ બાળકની શક્તિ મુજબ તેનો પ્રાકૃતિક વિકાસ થવા દેવો.
- વ્યક્તિત્વનો સ્વતંત્ર વિકાસ: નન (Nunn) માને છે કે વ્યક્તિત્વનો કોઈ પણ રોકટોક વગર સ્વતંત્ર વિકાસ થવો જોઈએ.
(૨) પાઠ્યક્રમ (Curriculum): પ્રકૃતિવાદ ધાર્મિક શિક્ષણને સાવ નકામું ગણે છે. અભ્યાસક્રમ બાળકની રુચિ મુજબ હોવો જોઈએ. તેમાં ખેલકૂદ, વિજ્ઞાન, ભૂગોળ જેવા વિષયો હોવા જોઈએ. હૉર્ટ સ્પેન્સરે વિજ્ઞાન અને ગણિતને મુખ્ય સ્થાન આપ્યું અને સાહિત્યને ગૌણ (નીચું) સ્થાન આપ્યું.+3
(૩) શિક્ષણ પદ્ધતિ (Teaching Methods): આમાં ત્રણ બાબતો પર ભાર મુકાયો છે: (1) ક્રિયા દ્વારા શિક્ષણ (Learning by doing) (2) અનુભવ દ્વારા શિક્ષણ (3) ખેલકૂદ દ્વારા શિક્ષણ. આમાંથી જ નવી પદ્ધતિઓ જન્મી જેમ કે: નિરીક્ષણ, ખેલપદ્ધતિ, હ્યૂરિસ્ટિક, ડાલ્ટન અને મોન્ટેસરી પદ્ધતિ.+1
(૪) શિક્ષક (Role of Teacher): અહીં શિક્ષકનું સ્થાન ગૌણ (ઓછા મહત્ત્વનું) છે. શિક્ષકે બાળકના કામમાં દખલ નથી કરવાની, માત્ર પથદર્શક (Guide) કે બગીચાના માળીની જેમ કામ કરવાનું છે. શિક્ષક એવો હોવો જોઈએ જે બાળકો સાથે રમી શકે જેથી બાળક નિર્ભય બને.+3
(૫) શિસ્ત (Discipline): રુસો અને સ્પેન્સર માને છે કે ‘પ્રાકૃતિક પરિણામો દ્વારા શિસ્ત’ હોવી જોઈએ. એટલે કે, જો બાળક ભૂલ કરશે તો પ્રકૃતિ જાતે જ તેને સજા આપશે (દા.ત. અગ્નિને અડશે તો દાઝશે, એટલે ફરી નહિ અડે). માર મારવાનો સખત વિરોધ છે.+2
(૬) શાળા (School): શાળામાં ખુલ્લું વાતાવરણ હોવું જોઈએ. કડક ટાઈમ-ટેબલ ન હોવું જોઈએ. ઉદાહરણ તરીકે: સમર હીલમાં આવેલી ‘નીલ સ્કૂલ’, ટાગોરની ‘વિશ્વભારતી’ અને અમદાવાદમાં ઉસ્માનપુરામાં આવેલી ‘શ્રી વિદ્યાનગર હાઇસ્કૂલ’. અહીં શિક્ષકના વિચારો બાળકો પર થોપવામાં આવતા નથી.+2
11.5 પ્રકૃતિવાદના ગુણ અને દોષ (Merits & Demerits)
ગુણ (ફાયદા):
- શિક્ષણ બાલકેન્દ્રીત બન્યું.
- અનુભવ દ્વારા શીખવા પર ભાર મુકાયો.
- નવી આધુનિક શિક્ષણ પદ્ધતિઓ (મોન્ટેસરી, ડાલ્ટન વગેરે) નો જન્મ થયો.
- મારઝૂડ વાળી શિસ્તનો વિરોધ થયો.
- શિક્ષણને વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણ મળ્યો.
દોષ (ગેરફાયદા):
- શિક્ષણના હેતુઓ અધૂરા અને એકાંગી લાગે છે.
- પુસ્તકોની સાવ અવગણના કરવામાં આવી છે.
- શારીરિક શિક્ષણ પર વધુ પડતો ભાર મુકાયો છે.
- સાહિત્ય અને કલા જેવા સુંદર વિષયોને ગૌણ ગણી લેવાયા છે.
- બાળકને હદ કરતાં વધુ (અનિયંત્રિત) સ્વતંત્રતા આપી છે.
- પ્રકૃતિ દ્વારા શિસ્ત હંમેશા યોગ્ય નથી હોતી (બાળક આગમાં પડે તો પ્રકૃતિ તેને સજા આપે ત્યાં સુધી રાહ ન જોવાય!).
- આધ્યાત્મિકતાનો વિરોધ કર્યો છે અને શિક્ષકનું મહત્ત્વ ઘટાડી દીધું છે.
પ્રશ્ન ૧: પ્રકૃતિવાદને અન્ય કયા નામથી ઓળખવામાં આવે છે?
- ઉત્તર: ભૌતિકવાદ અથવા પદાર્થવાદ.
પ્રશ્ન ૨: પ્રકૃતિવાદ પ્રમાણે જગતની અંતિમ સત્તા શું છે?
- ઉત્તર: ભૌતિક સત્તા (આધ્યાત્મિક નહીં).
પ્રશ્ન ૩: પ્રકૃતિવાદના મુખ્ય પુરસ્કર્તાઓ કોણ કોણ છે?
- ઉત્તર: કોમેનિયસ, રુસો, જહોન લોક, હર્બર્ટ સ્પેન્સર, ટાગોર અને ગાંધીજી.
પ્રશ્ન ૪: શિક્ષણમાં પ્રકૃતિવાદનો પ્રથમ ઉપયોગ કરવાનો યશ કોને ફાળે જાય છે?
- ઉત્તર: બેકન તથા કોમેનિયસને.
પ્રશ્ન ૫: શિક્ષણ ક્ષેત્રે પ્રકૃતિવાદને આંદોલન બનાવી સર્વોચ્ચ પ્રણાલી માનવાનું શ્રેય કોને જાય છે?
- ઉત્તર: રુસોને.
પ્રશ્ન ૬: “પ્રકૃતિને અનુસરો” – આ વિધાન કોનું છે?
- ઉત્તર: કોમેનિયસનું.
પ્રશ્ન ૭: “પ્રકૃતિ તરફ પાછા ફરો” – આ મશહૂર સૂત્ર કોણે આપ્યું છે?
- ઉત્તર: રુસોએ.
પ્રશ્ન ૮: પ્રકૃતિવાદી શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં શિક્ષણના કેન્દ્રમાં કોણ છે?
- ઉત્તર: બાળક (બાલકેન્દ્રીય શિક્ષણ).
પ્રશ્ન ૯: ‘નિષેધાત્મક શિક્ષણ’ (Negative Education) નો ખ્યાલ કઈ વિચારધારાએ આપ્યો છે?
- ઉત્તર: પ્રકૃતિવાદે (જેમાં બાળકને સીધું સત્ય નહીં પણ અસત્યથી બચાવવામાં આવે છે).
પ્રશ્ન ૧૦: “ઇન્દ્રિયો જ્ઞાનનાં દ્વાર છે” – આ વિચાર કોનો છે?
- ઉત્તર: રુસોનો.
પ્રશ્ન ૧૧: પ્રકૃતિવાદ પ્રમાણે શિક્ષણમાં શિક્ષકનું સ્થાન કેવું છે?
- ઉત્તર: ગૌણ (માત્ર પથદર્શક કે બગીચાના માળી જેવું).+2
પ્રશ્ન ૧૨: શિસ્ત માટે “પ્રાકૃતિક પરિણામો દ્વારા શિસ્ત” નો સિદ્ધાંત કોણે આપ્યો?
- ઉત્તર: રુસો અને સ્પેન્સરે.
પ્રશ્ન ૧૩: “પૂર્ણ જીવન માટે વિદ્યાર્થીને તૈયાર કરવો એ જ શિક્ષણનો મુખ્ય હેતુ છે” – આ વિધાન કોનું છે?
- ઉત્તર: હર્બાટ સ્પેન્સરનું.
પ્રશ્ન ૧૪: જીવનસંઘર્ષ માટે બાળકને તૈયાર કરવો – આ શિક્ષણનો હેતુ કયા વૈજ્ઞાનિકના સિદ્ધાંત પર આધારિત છે?
- ઉત્તર: ડાર્વિનના સિદ્ધાંત પર.
પ્રશ્ન ૧૫: “શિક્ષણનો હેતુ માનવના વ્યક્તિત્વનો સ્વતંત્રરૂપે વિકાસ કરવો છે” – આ વિચાર કોનો છે?
- ઉત્તર: નન (Nunn) નો.
પ્રશ્ન ૧૬: જાતીય પ્રાપ્તિઓનું સંરક્ષણ અને સંવર્ધન એ શિક્ષણનો ઉદ્દેશ છે, એવું કોણ માને છે?
- ઉત્તર: બર્નાડ શો અને રોસ.
પ્રશ્ન ૧૭: પ્રકૃતિવાદ પ્રમાણે અભ્યાસક્રમમાં કયા વિષયોને મુખ્ય સ્થાન અને કયા વિષયોને ગૌણ સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે?
- ઉત્તર: વિજ્ઞાન, ગણિત, ભૂગોળ, સ્વાસ્થ્યવિજ્ઞાન વગેરેને મુખ્ય સ્થાન; જ્યારે સાહિત્ય અને સાંસ્કૃતિક વિષયોને ગૌણ સ્થાન.
પ્રશ્ન ૧૮: નિરીક્ષણ પદ્ધતિ, ખેલપદ્ધતિ, હ્યૂરિસ્ટિક પદ્ધતિ, ડાલ્ટન પદ્ધતિ તથા મોન્ટેસરી પદ્ધતિનો આવિષ્કાર કઈ વિચારધારામાંથી થયો છે?
- ઉત્તર: પ્રકૃતિવાદી શિક્ષણપદ્ધતિમાંથી.
પ્રશ્ન ૧૯: પ્રકૃતિવાદ કઈ બાબતનો સખત વિરોધ કરે છે?
- ઉત્તર: પુસ્તકિયા જ્ઞાન (ગોખણપટ્ટી), શારીરિક દંડ અને બાળકના કાર્યમાં બાહ્ય હસ્તક્ષેપનો.+1
પ્રશ્ન ૨૦: સમર હીલમાં આવેલી ‘નીલ સ્કૂલ’ અને ટાગોરની ‘વિશ્વભારતી’ એ કઈ શિક્ષણ વિચારધારાનાં ઉત્તમ ઉદાહરણ છે?
- ઉત્તર: પ્રકૃતિવાદી (સ્વતંત્ર વાતાવરણ ધરાવતી) શાળાઓનાં.