વર્ગ વ્યવહાર (Classroom Interaction)

૧. વર્ગ વ્યવહાર એટલે શું?

જ્યારે શિક્ષક ક્લાસરૂમમાં ભણાવવા જાય છે, ત્યારે શિક્ષક અને વિદ્યાર્થીઓ વચ્ચે જે પણ વાતચીત, પ્રશ્નોત્તરી કે હાવભાવની આપ-લે થાય છે, તેને વર્ગ વ્યવહાર (Classroom Interaction) કહેવાય છે.

વર્ગ વ્યવહાર બે પ્રકારનો હોય છે:

1. શાબ્દિક વ્યવહાર (Verbal Interaction): બોલીને થતો વ્યવહાર (પ્રશ્નો પૂછવા, સમજાવવું).
2. અશાબ્દિક વ્યવહાર (Non-verbal Interaction): હાવભાવ, સ્મિત કરવું, આંખો કાઢવી કે ખભો થાબડવો.

૨. ફ્લેન્ડર્સની વર્ગ વ્યવહાર વિશ્લેષણ પદ્ધતિ (FIACS – Flanders Interaction Analysis Category System)

આ TAT માટે સૌથી મોસ્ટ આઈએમપી (Most IMP) ટોપિક છે. અમેરિકન મનોવિજ્ઞાની નેડ એ. ફ્લેન્ડર્સ (Ned A. Flanders) એ વર્ગમાં શિક્ષક અને વિદ્યાર્થી શું બોલે છે તેનું નિરીક્ષણ કરવા માટે એક પદ્ધતિ બનાવી. તેમણે ક્લાસમાં થતા આખા વ્યવહારને ૧૦ ભાગમાં (૧૦ વર્ગોમાં) વહેંચી દીધો.

ફ્લેન્ડર્સના ૧૦ વર્ગો (યાદ રાખવા જ પડશે):

વિભાગ A: શિક્ષકનો વ્યવહાર (Teacher Talk) – વર્ગ ૧ થી ૭ આમાં પાછા બે ભાગ છે:

• પરોક્ષ વ્યવહાર (Indirect Talk – બાળકોને પ્રોત્સાહન આપતું):
  1. લાગણીઓનો સ્વીકાર કરવો (Accepts feelings).
  2. વખાણ કરવા કે પ્રોત્સાહન આપવું (Praises or encourages).
  3. વિદ્યાર્થીના વિચારોનો સ્વીકાર કરવો કે તેનો ઉપયોગ કરવો (Accepts or uses ideas of students).
  4. પ્રશ્નો પૂછવા (Asks questions).
• પ્રત્યક્ષ વ્યવહાર (Direct Talk – શિક્ષકનું જ વર્ચસ્વ હોય):
  • 5. ભાષણ આપવું કે સમજાવવું (Lecturing).
  • 6. સૂચના કે આદેશ આપવો (Giving directions – દા.ત. “ચોપડી ખોલો”).
  • 7. ટીકા કરવી કે સત્તા બતાવવી (Criticizing or justifying authority – દા.ત. “અવાજ બંધ કર!”).

વિભાગ B: વિદ્યાર્થીનો વ્યવહાર (Student Talk) – વર્ગ ૮ થી ૯

8. વિદ્યાર્થીનો જવાબ (Student talk – Response): શિક્ષકે પૂછેલા પ્રશ્નનો વિદ્યાર્થી જવાબ આપે.

9. વિદ્યાર્થીની શરૂઆત (Student talk – Initiation): વિદ્યાર્થી જાતે જ ઊભો થઈને પ્રશ્ન પૂછે કે નવો વિચાર આપે.

વિભાગ C: અન્ય (Silence / Confusion) – વર્ગ ૧૦

10. શાંતિ કે ગુંચવણ (Silence or Confusion): ક્લાસમાં એકદમ શાંતિ છવાઈ જાય અથવા બધા ભેગા બોલે ને ઘોંઘાટ થાય.

(નોંધ: ફ્લેન્ડર્સની આ પદ્ધતિ માત્ર શાબ્દિક વ્યવહાર (બોલવા) પૂરતી જ મર્યાદિત છે, તેમાં અશાબ્દિક વ્યવહારની નોંધ લેવાતી નથી.)

---

પ્રકરણ ૨: મૂલ્યાંકન અને બ્લૂમનો વર્ગીકરણ (Evaluation and Bloom’s Taxonomy)

૧. માપન (Measurement) અને મૂલ્યાંકન (Evaluation) વચ્ચેનો ભેદ

• માપન: બાળકે ૫૦ માંથી ૪૦ માર્ક્સ મેળવ્યા, તે માત્ર એક આંકડો છે, તેને માપન કહેવાય. (માપન એ માત્ર આંકડાકીય છે).
• મૂલ્યાંકન: બાળકે મેળવેલા ૪૦ માર્ક્સ સારા કહેવાય કે ખરાબ? બાળકમાં શું સુધારો આવ્યો? તે નક્કી કરવાની પ્રક્રિયા એટલે મૂલ્યાંકન. (મૂલ્યાંકન = માપન + મૂલ્ય નિર્ધારણ). મૂલ્યાંકન એ આજીવન ચાલતી પ્રક્રિયા છે.

૨. મૂલ્યાંકનના પ્રકારો

1. રચનાત્મક મૂલ્યાંકન (Formative Evaluation): ભણાવતી વખતે જ સાથે-સાથે લેવાતી ટેસ્ટ કે પૂછાતા પ્રશ્નો. (હેતુ: બાળકની કચાસ જાણીને તરત સુધારો કરવો).
2. સંકલિત / સત્રાંત મૂલ્યાંકન (Summative Evaluation): સત્રના અંતે (છ માસિક કે વાર્ષિક) લેવાતી પરીક્ષા. (હેતુ: પાસ-નાપાસ જાહેર કરવા કે ગ્રેડ આપવા).
3. સતત અને સર્વગ્રાહી મૂલ્યાંકન (CCE – Continuous and Comprehensive Evaluation): માત્ર ભણતરનું નહિ, પણ બાળકના વર્તન, રમતગમત, કલા બધું જ આખું વર્ષ માપ્યા કરવું.

૩. સારા પ્રશ્નપત્ર (કસોટી) ના લક્ષણો (TAT માં વારંવાર પૂછાય છે)

1. પ્રમાણભૂતતા (Validity): કસોટી જે હેતુ માપવા માટે બનાવી હોય, તે જ હેતુ માપે. (દા.ત. ગણિતની પરીક્ષામાં ભાષાની ભૂલના માર્ક્સ ન કપાવા જોઈએ, નહિ તો તેની પ્રમાણભૂતતા ઘટે).
2. વિશ્વસનીયતા (Reliability): ગમે તેટલી વાર પેપર તપાસો કે ગમે તે શિક્ષક પેપર તપાસે, માર્ક્સ સરખા જ આવે! તેને વિશ્વસનીયતા કહેવાય. (MCQ પ્રશ્નોની વિશ્વસનીયતા સૌથી વધુ હોય છે).
3. વસ્તુલક્ષિતા (Objectivity): પેપર તપાસનાર શિક્ષકના પોતાના મૂડ કે લાગણીની અસર માર્ક્સ પર ન પડવી જોઈએ.

૪. બ્લૂમનો શૈક્ષણિક ઉદ્દેશ્યોનો વર્ગીકરણ (Bloom’s Taxonomy)Shutterstock

મનોવિજ્ઞાની બેન્જામિન બ્લૂમ (Benjamin Bloom) એ ૧૯૫૬ માં ભણતરના હેતુઓને ત્રણ મોટા ક્ષેત્રો (Domains) માં વહેંચી દીધા:

A. જ્ઞાનાત્મક ક્ષેત્ર (Cognitive Domain – મગજ/વિચારવા સાથે જોડાયેલું): બ્લૂમે આને ૬ પગથિયાંમાં (નીચેથી ઉપર તરફ) ગોઠવ્યું છે:

1. જ્ઞાન (Knowledge): માત્ર ગોખવું કે યાદ રાખવું. (દા.ત. વ્યાખ્યા યાદ રાખવી).
2. સમજ (Comprehension): પોતાના શબ્દોમાં સમજાવવું કે અર્થ કાઢવો.
3. ઉપયોગ / ઉપયોજન (Application): શીખેલા જ્ઞાનનો નવી જગ્યાએ ઉપયોગ કરવો. (દા.ત. સૂત્રનો ઉપયોગ કરી દાખલો ગણવો).
4. પૃથક્કરણ (Analysis): આખી માહિતીને નાના-નાના ટુકડાઓમાં વહેંચીને સમજવી. (તફાવત શોધવો).
5. સંશ્લેષણ (Synthesis): નાના ટુકડાઓ ભેગા કરીને કંઈક નવું બનાવવું.
6. મૂલ્યાંકન (Evaluation): આ સૌથી ઊંચું પગથિયું છે. સાચું શું અને ખોટું શું તેનો નિર્ણય લેવો. (નોંધ: ૨૦૦૧ માં એન્ડરસન અને ક્રેથવોલે આમાં સુધારો કરીને સૌથી ઉપરના પગથિયે ‘સર્જન-Creating’ ને મૂક્યું છે).

B. ભાવાત્મક ક્ષેત્ર (Affective Domain – હૃદય/લાગણીઓ સાથે જોડાયેલું): બાળકમાં સહાનુભૂતિ, પ્રેમ, રસ અને મનોવલણનો વિકાસ કરવો. (આમાં સ્વીકારવું, પ્રતિક્રિયા આપવી, મૂલ્ય આંકવું જેવા પગથિયાં આવે છે – ક્રેથવોલે આપેલું).

C. મનોશારીરિક / ક્રિયાત્મક ક્ષેત્ર (Psychomotor Domain – હાથ-પગ/શરીરના કૌશલ્યો): ચિત્ર દોરવું, સંગીત વગાડવું, ટાઈપિંગ કરવું વગેરે. (સિમ્પસન અને હેરો દ્વારા વર્ગીકૃત).

---

પ્રકરણ ૩: શૈક્ષણિક આંકડાશાસ્ત્ર (Educational Statistics)

TAT ની પરીક્ષામાં મનોવિજ્ઞાનના પેપરમાં આંકડાશાસ્ત્રના સરળ દાખલા કે ખ્યાલો પૂછાય છે. આમાં ડરવાની કોઈ જરૂર નથી, બહુ બેઝિક વસ્તુઓ આવે છે.

૧. મધ્યવર્તી સ્થિતિના માપો (Measures of Central Tendency)

માહિતીની વચ્ચે કઈ કિંમત છે તે માપવાની ત્રણ રીતો છે:

1. મધ્યક (Mean – સરેરાશ): બધા જ આંકડાઓનો સરવાળો કરીને, તેને કુલ આંકડાની સંખ્યા વડે ભાગવાથી મધ્યક મળે. ઉદાહરણ: ૩ બાળકોના માર્ક્સ ૪, ૬, અને ૮ છે. તો મધ્યક = (૪+૬+૮) / ૩ = ૧૮/૩ = ૬. (જ્યારે ચોક્કસ સરેરાશ જોઈતી હોય ત્યારે મધ્યક વપરાય છે. આ સૌથી વધુ વિશ્વસનીય માપ છે).
2. મધ્યસ્થ (Median – વચલી કિંમત): આપેલા આંકડાઓને ચડતા કે ઉતરતા ક્રમમાં ગોઠવતાં, જે આંકડો બરાબર વચ્ચે આવે તે મધ્યસ્થ! ઉદાહરણ: ૨, ૪, ૭, ૯, ૧૧ (આમાં બરાબર વચ્ચે ૭ છે, તો મધ્યસ્થ ૭). (જ્યારે કોઈ એક આંકડો બહુ જ મોટો કે બહુ જ નાનો હોય, ત્યારે મધ્યક ખોટો પડે, ત્યારે મધ્યસ્થ કામ લાગે).
3. બહુલક (Mode): માહિતીમાં જે આંકડો સૌથી વધુ વાર આવતો હોય (રિપીટ થતો હોય) તેને બહુલક કહેવાય. ઉદાહરણ: ૨, ૫, ૫, ૭, ૫, ૯ (આમાં ૫ સૌથી વધુ વાર આવે છે, તો બહુલક ૫ છે).

૨. પ્રસારમાનના માપો (Measures of Dispersion)

આંકડાઓ એકબીજાથી કેટલા છૂટા-છવાયા છે તે માપવા માટે:

• વિસ્તાર (Range): સૌથી મોટા આંકડામાંથી સૌથી નાનો આંકડો બાદ કરવો.
• પ્રમાણિત વિચલન (Standard Deviation – S.D.): આ સૌથી અગત્યનું અને વિશ્વસનીય માપ છે. આ દર્શાવે છે કે આંકડાઓ મધ્યકથી કેટલા દૂર ફેલાયેલા છે.

૩. સામાન્ય સંભાવના વક્ર (NPC – Normal Probability Curve)

જ્યારે કોઈ બહુ મોટા ક્લાસની પરીક્ષા લેવાય (જેમ કે TAT પરીક્ષા), ત્યારે ગ્રાફ દોરીએ તો તે ઊંધા ઘંટ (Bell Shape) જેવો બને છે.

• આમાં વચ્ચેના ભાગમાં સૌથી વધુ લોકો હોય (મધ્યમ હોશિયાર).
• ડાબી બાજુ સાવ નબળા વિદ્યાર્થીઓ (બહુ ઓછા હોય).
• જમણી બાજુ એકદમ પ્રતિભાશાળી વિદ્યાર્થીઓ (એ પણ બહુ ઓછા હોય).
• NPC માં મધ્યક = મધ્યસ્થ = બહુલક ત્રણેય એક જ બિંદુ પર (વચ્ચે) હોય છે.

---

પ્રકરણ ૪: શિક્ષણ અને ટેકનોલોજી (Education and Technology)

શિક્ષણમાં કમ્પ્યુટર, પ્રોજેક્ટર અને ઈન્ટરનેટનો ઉપયોગ કરવો એટલે શૈક્ષણિક ટેકનોલોજી.

૧. હાર્ડવેર અને સોફ્ટવેર અભિગમ (Hardware and Software Approach)

• હાર્ડવેર (કઠોર શિલ્પ અભિગમ): જે મશીનો કે સાધનોને આપણે અડી શકીએ. દા.ત. ટીવી, રેડિયો, પ્રોજેક્ટર, કમ્પ્યુટરનું માઉસ કે મોનિટર. આ ઇજનેરી (એન્જિનિયરિંગ) વિજ્ઞાનની દેન છે.
• સોફ્ટવેર (મૃદુ શિલ્પ અભિગમ): મશીનની અંદર ચાલતા પ્રોગ્રામ, જેને અડી ન શકાય. દા.ત. પાવરપોઈન્ટ પ્રેઝન્ટેશન, વિડીયો ક્લિપ, ઑડિયો ક્લિપ. આ મનોવિજ્ઞાનની દેન છે. (મશીન હાર્ડવેર છે, પણ તેમાં ચાલતો પાઠ સોફ્ટવેર છે).

૨. CAI (Computer Assisted Instruction – કમ્પ્યુટર આધારિત અનુદેશન)

શિક્ષકની ગેરહાજરીમાં કમ્પ્યુટર જાતે જ બાળકને ભણાવે, ટેસ્ટ લે અને માર્ક્સ આપે. આ ‘અભિક્રમિત અધ્યયન’ (Programmed Learning – સ્કિનર દ્વારા અપાયેલ) ના સિદ્ધાંત પર કામ કરે છે.

૩. એડગર ડેલનો અનુભવ શંકુ (Edgar Dale’s Cone of Experience)

અમેરિકન શિક્ષણવિદ્ એડગર ડેલે એક ત્રિકોણ (શંકુ) બનાવ્યો, જે દર્શાવે છે કે બાળક કઈ રીતે સૌથી ઝડપી અને કાયમી શીખે છે. શંકુમાં નીચેથી ઉપર જઈએ તેમ અનુભવ નક્કર (Concrete) થી અમૂર્ત (Abstract) તરફ જાય છે.

• શંકુના તળિયે (સૌથી અસરકારક): પ્રત્યક્ષ અનુભવ (જાતે ખેતરમાં જઈને પાક જોવો) – આનાથી બાળક સૌથી વધુ શીખે છે.
• વચ્ચેના ભાગમાં: નાટક કરવા, પ્રોજેક્ટ કરવા, પ્રદર્શન જોવા, ટીવી કે વિડીયો જોવા.
• શંકુની ટોચ પર (સૌથી ઓછું અસરકારક): માત્ર શાબ્દિક સંજ્ઞાઓ (ફક્ત શિક્ષકનું ભાષણ સાંભળવું કે માત્ર ચોપડી વાંચવી) – આમાં બાળક બહુ જલ્દી ભૂલી જાય છે.

---

પ્રકરણ ૫: ક્રિયાત્મક સંશોધન (Action Research)

આ ટોપિક પણ TAT માટે અત્યંત અગત્યનો છે.

૧. ક્રિયાત્મક સંશોધન એટલે શું?

ક્લાસરૂમમાં કે શાળામાં ઊભી થતી રોજબરોજની નાની સમસ્યાઓને ઉકેલવા માટે, શિક્ષક કે આચાર્ય દ્વારા જાતે જ જે નાનકડું અને વૈજ્ઞાનિક સંશોધન કરવામાં આવે, તેને ક્રિયાત્મક સંશોધન કહેવાય છે.

• સરળ શબ્દોમાં: “શાળાની સમસ્યા, શિક્ષક દ્વારા ઉકેલ!”
• તેના પિતા (Father of Action Research): સ્ટીફન એમ. કોરી (Stephen M. Corey). તેમણે ૧૯૫૩ માં પુસ્તક લખ્યું હતું.

મૂળભૂત સંશોધન (Fundamental Research) અને ક્રિયાત્મક સંશોધન વચ્ચેનો તફાવત: મૂળભૂત સંશોધન પીએચ.ડી. (Ph.D.) ના મોટા વિદ્વાનો કરે છે જેનો હેતુ નવા સિદ્ધાંતો બનાવવાનો છે (આખા દેશ માટે હોય). જ્યારે ક્રિયાત્મક સંશોધન એક સામાન્ય શિક્ષક કરે છે, જેનો હેતુ માત્ર પોતાના ક્લાસની સમસ્યા (દા.ત. છોકરાઓ ગણિતમાં કેમ નાપાસ થાય છે? કે છોકરાઓ ક્લાસમાંથી કેમ ભાગી જાય છે?) નો ઉકેલ લાવવાનો હોય છે.

૨. ક્રિયાત્મક સંશોધનના સોપાનો (Steps – ક્રમમાં જ યાદ રાખવા)

સ્ટીફન કોરીના મતે, જ્યારે શિક્ષકને કોઈ પ્રોબ્લેમ દેખાય, ત્યારે તેણે આ ક્રમમાં કામ કરવું જોઈએ:

1. સમસ્યા પસંદગી (Identifying the Problem): દા.ત. “ધોરણ ૯ ના બાળકો અંગ્રેજીના સ્પેલિંગમાં ખૂબ ભૂલો કરે છે.”
2. સમસ્યાની વ્યાખ્યા અને સીમાંકન (Defining the Problem): સમસ્યા કયા ક્લાસ પૂરતી છે તે નક્કી કરવું.
3. સમસ્યાના કારણો (Causes): બાળકો ભૂલ કેમ કરે છે? (શિક્ષક ખરાબ ભણાવે છે? બાળકો પ્રેક્ટિસ નથી કરતા? વગેરે).
4. ઉત્કલ્પનાઓ (Action Hypotheses): આ સૌથી અગત્યનું સોપાન છે. ઉત્કલ્પના એટલે “અગાઉથી ધારેલો કામચલાઉ ઉકેલ”. (દા.ત. જો હું રોજ ૫ નવા સ્પેલિંગ લખવા આપીશ, તો બાળકોની ભૂલ ઓછી થશે).
5. પ્રયોગ કાર્ય / રૂપરેખા (Experimental Action): ઉત્કલ્પનાને સાચી પાડવા માટે એક્શન લેવી (ખરેખર રોજ ૫ સ્પેલિંગ લખાવવાનું શરૂ કરવું).
6. મૂલ્યાંકન (Evaluation): એક મહિના પછી ટેસ્ટ લઈને જોવું કે ખરેખર ભૂલો ઓછી થઈ કે નહિ?
7. તારણ અને પરિણામ (Conclusion): છેલ્લે નક્કી કરવું કે આપણો પ્રયોગ સફળ રહ્યો કે નિષ્ફળ.

---

તૈયારી માટેની ખાસ સલાહ: તમે અત્યાર સુધી જેટલા પણ ટોપિક્સ વાંચ્યા છે (જેમ કે બચાવ પ્રયુક્તિઓ, વૈયક્તિક ભિન્નતાઓ અને આ ૫ ટોપિક), આ બધું મળીને TAT પરીક્ષાના મનોવિજ્ઞાન અને શિક્ષણશાસ્ત્ર વિભાગનો ૮૦% સિલેબસ કવર કરી લે છે!