શૈક્ષણિક મનોવિજ્ઞાન અને શિક્ષણની ફિલસૂફીમાં સર જોન એડમ્સ (Sir John Adams) નું નામ ખૂબ જ જાણીતું છે. B.Ed. ના અભ્યાસક્રમમાં અને TAT ઉચ્ચતર માધ્યમિકની સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષામાં શિક્ષણની પ્રકૃતિ (Nature of Education) સમજાવવા માટે તેમનો સિદ્ધાંત અચૂક ભણવામાં આવે છે.
ચાલો તેમના વિશે અને તેમના મુખ્ય સિદ્ધાંત વિશે એકદમ સરળ ગુજરાતીમાં વિગતવાર સમજીએ:
૧. સર જોન એડમ્સ કોણ હતા?
સર જોન એડમ્સ (૧૮૫૭-૧૯૩૪) એક સ્કોટિશ (સ્કોટલેન્ડના) શિક્ષણવિદ અને ફિલસૂફ હતા. તેમણે લંડન યુનિવર્સિટીમાં શિક્ષણશાસ્ત્રના પ્રથમ પ્રોફેસર તરીકે સેવા આપી હતી. શિક્ષણની પ્રક્રિયા વાસ્તવમાં કેવી રીતે કામ કરે છે, તે સમજાવવામાં તેમનો ફાળો બહુ મોટો છે.
૨. સૌથી મહત્ત્વનો સિદ્ધાંત: શિક્ષણ એક ‘દ્વિધ્રુવી પ્રક્રિયા’ (Bipolar Process)
જોન એડમ્સનું નામ શિક્ષણ જગતમાં તેમના આ એક જ સિદ્ધાંત માટે સૌથી વધુ પ્રખ્યાત છે. તેમણે કહ્યું હતું કે: “શિક્ષણ એ એક દ્વિધ્રુવી પ્રક્રિયા છે.”
આનો અર્થ એ થાય કે શિક્ષણની પ્રક્રિયામાં મુખ્ય બે ધ્રુવ (Poles) અથવા બે છેડા હોય છે:
- પ્રથમ ધ્રુવ: શિક્ષક (Educator) – જે જ્ઞાન આપે છે, માર્ગદર્શન આપે છે અને વિદ્યાર્થીના વ્યક્તિત્વને ઘડે છે.
- બીજો ધ્રુવ: વિદ્યાર્થી (Educand) – જે જ્ઞાન મેળવે છે અને જેના વર્તનમાં પરિવર્તન આવે છે.
૩. જોન એડમ્સની શિક્ષણની વ્યાખ્યા
તેમણે પોતાના પુસ્તક ‘Evolution of Educational Theory’ માં પ્રખ્યાત વ્યાખ્યા આપતા કહ્યું છે કે:
“શિક્ષણ એ એક એવી દ્વિધ્રુવી પ્રક્રિયા છે જેમાં એક વ્યક્તિત્વ (શિક્ષક) બીજા વ્યક્તિત્વ (વિદ્યાર્થી) પર અસર કરે છે, જેથી વિદ્યાર્થીનો શારીરિક, માનસિક અને બૌદ્ધિક વિકાસ થઈ શકે.”
તેમના મતે, શિક્ષણ એ માત્ર પુસ્તકો વાંચવા પૂરતું સીમિત નથી, પરંતુ શિક્ષક અને વિદ્યાર્થી વચ્ચે થતી સતત આંતરક્રિયા (Interaction) છે. શિક્ષક પોતાના વિચારો, આદર્શો અને જ્ઞાન દ્વારા વિદ્યાર્થીના વર્તનને યોગ્ય દિશા આપે છે. શિક્ષક અહી એક ચુંબક સમાન છે, જે વિદ્યાર્થીને પોતાની તરફ આકર્ષીને તેનામાં સારા ગુણોનું સિંચન કરે છે.
૪. શિક્ષકની ભૂમિકા વિશે પ્રખ્યાત ઉદાહરણ
જોન એડમ્સે શિક્ષકે કેવું હોવું જોઈએ તે સમજાવવા એક ખૂબ જ સરસ ઉદાહરણ આપ્યું હતું. તેમણે લખ્યું છે કે: “શિક્ષક ‘જોન’ નામના વિદ્યાર્થીને લેટિન ભાષા શીખવે છે.” આ વાક્યનો ઊંડો અર્થ એ છે કે, એક સારા શિક્ષક માટે માત્ર ‘લેટિન ભાષા’ (પોતાનો વિષય) જાણવી પૂરતી નથી, પરંતુ તેણે ‘જોન’ (વિદ્યાર્થી) ને પણ બરાબર ઓળખવો અને સમજવો પડે. એટલે કે, શિક્ષકે વિષયવસ્તુની સાથે સાથે બાળ મનોવિજ્ઞાન (વિદ્યાર્થીની રસ, રુચિ અને માનસિકતા) સમજવું ખૂબ જ જરૂરી છે.
૫. પરીક્ષા માટે ખાસ યાદ રાખવાનો મુદ્દો (જોન એડમ્સ વિરુદ્ધ જોન ડ્યુઈ)
પરીક્ષામાં મોટેભાગે જોન એડમ્સ અને જોન ડ્યુઈના સિદ્ધાંત વચ્ચે તફાવત પૂછાય છે, આ બાબત ખાસ ક્લિયર કરી લેવી:
- જોન એડમ્સ (John Adams): તેમણે શિક્ષણને ‘દ્વિધ્રુવી પ્રક્રિયા’ (Bipolar Process) કહી છે (જેમાં માત્ર ‘શિક્ષક’ અને ‘વિદ્યાર્થી’ એમ બે જ ધ્રુવ છે).
- જોન ડ્યુઈ (John Dewey): તેમણે પાછળથી એડમ્સના સિદ્ધાંતમાં સુધારો કર્યો અને કહ્યું કે શિક્ષણ એ ‘ત્રિધ્રુવી પ્રક્રિયા’ (Tripolar Process) છે. તેમણે શિક્ષક અને વિદ્યાર્થીની સાથે ત્રીજો ધ્રુવ ‘સામાજિક પર્યાવરણ / સમાજ / અભ્યાસક્રમ’ (Social Environment / Curriculum) ઉમેર્યો.
ટૂંકમાં યાદ રાખવા જેવું: જો પરીક્ષામાં એમ પૂછાય કે “શિક્ષણ એ દ્વિધ્રુવી પ્રક્રિયા છે – આ વિધાન કોણે આપ્યું?” તો સીધો જવાબ જોન એડમ્સ આવશે.
—————————————————————–
જોન ડ્યુઈ (John Dewey)
૧. જોન ડ્યુઈ કોણ હતા?
જોન ડ્યુઈ (૧૮૫૯-૧૯૫૨) એક મહાન અમેરિકન ફિલસૂફ, મનોવૈજ્ઞાનિક અને શિક્ષણવિદ હતા. મનોવિજ્ઞાન અને ફિલસૂફીની દુનિયામાં તેઓ ‘વ્યવહારવાદ’ કે ‘પ્રયોજનવાદ’ (Pragmatism) ના મુખ્ય પ્રણેતા માનવામાં આવે છે.
૨. શિક્ષણની ‘ત્રિધ્રુવી પ્રક્રિયા’ (Tripolar Process of Education) – પરીક્ષા માટે સૌથી IMP
આપણે આગળ જોયું કે જોન એડમ્સે શિક્ષણને દ્વિધ્રુવી (માત્ર શિક્ષક અને વિદ્યાર્થી) કહ્યું હતું. પરંતુ, જોન ડ્યુઈએ એડમ્સના સિદ્ધાંતમાં મોટો સુધારો કર્યો અને દુનિયાને જણાવ્યું કે શિક્ષણ એ ત્રિધ્રુવી પ્રક્રિયા (Tripolar Process) છે.
તેમણે કહ્યું કે બાળક કોઈ શૂન્યાવકાશમાં નથી શીખતું, તે સમાજમાં રહીને શીખે છે. તેથી, શિક્ષણના ત્રણ ધ્રુવ છે: ૧. શિક્ષક (Educator) ૨. વિદ્યાર્થી (Educand) ૩. સામાજિક પર્યાવરણ / સમાજ / અભ્યાસક્રમ (Social Environment / Curriculum)
ડ્યુઈના મતે શિક્ષક અને વિદ્યાર્થી વચ્ચેની આંતરક્રિયા સમાજના સંદર્ભમાં જ થવી જોઈએ, જેથી બાળક ભવિષ્યમાં એક સારો નાગરિક બની શકે.
૩. પ્રગતિશીલ શિક્ષણ (Progressive Education)
જોન ડ્યુઈએ તે સમયની પરંપરાગત, ગોખણપટ્ટીવાળી અને શિક્ષક-કેન્દ્રી શિક્ષણ પદ્ધતિનો સખત વિરોધ કર્યો.
- તેમણે ‘પ્રગતિશીલ શિક્ષણ’ નો ખ્યાલ આપ્યો, જેમાં ‘બાળક’ કેન્દ્રમાં છે (Child-centered education).
- તેમના મતે, વર્ગખંડમાં શિક્ષક કોઈ માલિક કે સરમુખત્યાર નથી, પરંતુ માત્ર એક ‘માર્ગદર્શક’ અને ‘મિત્ર’ (Guide and Facilitator) છે. શિક્ષકનું કામ બાળકને એવી પરિસ્થિતિ પૂરી પાડવાનું છે જેમાં બાળક જાતે સમસ્યાનો ઉકેલ લાવી શકે.
૪. જોન ડ્યુઈના મુખ્ય સિદ્ધાંતો અને પ્રખ્યાત વિધાનો (જે સીધા પરીક્ષામાં પૂછાય છે)
- કરીને શીખવું (Learning by Doing): આ જોન ડ્યુઈનો સૌથી મહત્ત્વનો સિદ્ધાંત છે. બાળક માત્ર સાંભળીને કે વાંચીને નહિ, પણ જાતે પોતાના હાથે કામ કરીને (અનુભવ દ્વારા) જે શીખે છે, તે જ્ઞાન આજીવન યાદ રહે છે.
- “શિક્ષણ એ ભવિષ્યના જીવનની તૈયારી નથી, પણ શિક્ષણ એ જ જીવન છે” (Education is not preparation for life; education is life itself): આ વાક્ય પરીક્ષામાં વારંવાર પૂછાય છે. તેમનું કહેવું હતું કે બાળકને ભવિષ્ય માટે તૈયાર કરવા કરતાં, તેને વર્તમાનમાં સારી રીતે જીવતા શીખવવું વધુ જરૂરી છે.
- “શાળા એ સમાજની એક નાની આવૃત્તિ છે” (School is a miniature society): શાળામાં એવું વાતાવરણ હોવું જોઈએ જેવું વાસ્તવિક સમાજમાં હોય છે, જેથી બાળક સમાજમાં રહેતા શીખી શકે.
૫. પ્રોજેક્ટ પદ્ધતિનો પાયો (Foundation of Project Method)
જોકે પ્રોજેક્ટ પદ્ધતિ (Project Method) ના જનક તેમના શિષ્ય ‘કિલપેટ્રિક’ (William Kilpatrick) ને માનવામાં આવે છે, પરંતુ આ પદ્ધતિનો મૂળ વિચાર જોન ડ્યુઈના ‘વ્યવહારવાદ’ અને ‘કરીને શીખવાના’ સિદ્ધાંતમાંથી જ આવ્યો છે.
૬. લેબોરેટરી સ્કૂલ (Laboratory School)
પોતાના આ શૈક્ષણિક વિચારો અને સિદ્ધાંતોનો વાસ્તવિક પ્રયોગ કરવા માટે, જોન ડ્યુઈએ ૧૮૯૬ માં શિકાગો યુનિવર્સિટી ખાતે પોતાની એક પ્રાયોગિક શાળા (Laboratory School) ની સ્થાપના કરી હતી. આ પણ એક અગત્યનો ફેક્ટ છે.
ટૂંકમાં યાદ રાખવાની ટ્રીક:
- જોન એડમ્સ = દ્વિધ્રુવી પ્રક્રિયા
- જોન ડ્યુઈ = ત્રિધ્રુવી પ્રક્રિયા + વ્યવહારવાદ (Pragmatism) + કરીને શીખવું (Learning by doing) + પ્રગતિશીલ શિક્ષણ.