એડવર્ડ થોર્નડાઇક એક મહાન અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક હતા અને તેમને ‘શૈક્ષણિક મનોવિજ્ઞાનના પિતા’ (Father of Educational Psychology) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. શિક્ષણની પ્રક્રિયાને મનોવિજ્ઞાન સાથે જોડવાનું સૌથી પહેલું અને પાયાનું કામ તેમણે જ કર્યું હતું.
ચાલો, પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે તેવા તમામ મુદ્દાઓને આવરી લઈને તેમની સંપૂર્ણ માહિતી સરળ ભાષામાં સમજીએ.
૧. થોર્નડાઇક શા માટે પ્રખ્યાત છે?
તેમની સૌથી મોટી ઓળખ તેમના ‘પ્રયત્ન અને ભૂલ દ્વારા અધ્યયન’ (Learning by Trial and Error) ના સિદ્ધાંત માટે છે. તેમણે સાબિત કર્યું કે કોઈપણ નવું કાર્ય શીખવાની પ્રક્રિયા એ સીધી નથી હોતી, પરંતુ તેમાં વ્યક્તિ પહેલા ઘણા પ્રયત્નો કરે છે, ભૂલો કરે છે અને ધીમે ધીમે ભૂલો ઘટતી જાય છે અને અંતે તે સાચી રીત શીખી જાય છે.
૨. ભૂખી બિલાડી પરનો પ્રખ્યાત પ્રયોગ
તેમના સિદ્ધાંતને સમજવા માટે તેમનો બિલાડી પરનો પ્રયોગ ખૂબ જ જાણીતો છે:
- તેમણે એક ભૂખી બિલાડીને એક ખાસ બનાવેલી ‘પઝલ બોક્સ’ (Puzzle Box) માં પૂરી.
- બોક્સની બહાર બિલાડીને દેખાય તે રીતે ખોરાક (માછલીનો ટુકડો) મૂક્યો. આ ખોરાક બિલાડી માટે ઉદ્દીપક (Stimulus) હતો.
- ભૂખી બિલાડીએ બહાર આવવા માટે બોક્સમાં આમતેમ ફાંફાં માર્યા, કૂદકા માર્યા, સળિયા બચક્યા (આ બધા તેના પ્રયત્નો અને ભૂલો હતા).
- અચાનક, ભૂલથી તેનો પગ બોક્સની કળ (Lever) પર પડ્યો અને દરવાજો ખૂલી ગયો.
- થોર્નડાઇકે આ પ્રયોગ વારંવાર કર્યો. તેમણે નોંધ્યું કે દરેક નવા પ્રયત્ને બિલાડીનો બોક્સની બહાર આવવાનો સમય અને તેની ભૂલો ઘટતી ગઈ. અંતે, એક સમય એવો આવ્યો કે બિલાડી સીધી જ કળ દબાવીને બહાર આવતા શીખી ગઈ.
મુખ્ય તારણ (જોડાણવાદ – Connectionism): આ પ્રયોગ પરથી તેમણે તારણ કાઢ્યું કે જ્યારે કોઈ ઉદ્દીપક (Stimulus – S) સામે ચોક્કસ પ્રતિચાર (Response – R) આપવામાં આવે છે, ત્યારે મગજમાં તે બંને વચ્ચે એક જોડાણ (Bond) રચાય છે. તેથી તેમના સિદ્ધાંતને ‘જોડાણવાદ’ અથવા ‘S-R Theory’ (Stimulus-Response Theory) પણ કહેવામાં આવે છે.
૩. અધ્યયનના નિયમો (Laws of Learning) – પરીક્ષા માટે સૌથી મહત્વનો મુદ્દો
થોર્નડાઇકે શીખવાની પ્રક્રિયાના કેટલાક નિયમો આપ્યા, જે B.Ed/M.Ed ની પરીક્ષાઓમાં અચૂક પૂછાય છે. તેને બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે:
A. મુખ્ય નિયમો (Primary Laws – 3 છે):
- તત્પરતાનો નિયમ (Law of Readiness): જ્યાં સુધી બાળક માનસિક કે શારીરિક રીતે કંઈક નવું શીખવા માટે તૈયાર ન હોય, ત્યાં સુધી તેને શીખવી શકાય નહીં. (કહેવત છે ને કે, ‘ઘોડાને પાણી સુધી લઈ જવાય, પણ પરાણે પાણી પીવડાવી ન શકાય’).
- મહાવરા / પુનરાવર્તનનો નિયમ (Law of Exercise): આ નિયમ કહે છે કે ‘Practice makes a man perfect’. જો શીખેલી બાબતનો વારંવાર ઉપયોગ (મહાવરો) થાય તો જ્ઞાન દ્રઢ બને છે. (જેમ કે, ગણિતના દાખલા વારંવાર ગણવાથી તેની રીત કાયમ માટે મગજમાં બેસી જાય છે). જો મહાવરો ન થાય, તો શીખેલું ભુલાઈ જાય છે.
- અસર / પરિણામનો નિયમ (Law of Effect): જો કોઈ કાર્ય શીખવાથી બાળકમાં સંતોષ, આનંદ કે સફળતાની લાગણી (સારું પરિણામ/ઇનામ) જન્મે, તો તે કાર્ય વારંવાર કરશે. જો દુઃખ કે નિષ્ફળતા મળે, તો તે શીખવાનું ટાળશે.
B. ગૌણ નિયમો (Secondary Laws – 5 છે):
ઊંડાણપૂર્વકના અભ્યાસમાં આ પાંચ ગૌણ નિયમો પણ યાદ રાખવા જરૂરી છે:
- બહુવિધ પ્રતિચારનો નિયમ (Law of Multiple Response): સમસ્યા ઉકેલતા પહેલા વ્યક્તિ અનેક પ્રકારના પ્રતિચારો આપે છે (જેમ બિલાડીએ અલગ અલગ પ્રયત્નો કર્યા).
- વલણ કે મનોવૃત્તિનો નિયમ (Law of Set or Attitude): શીખનારની મનોવૃત્તિ અને દ્રષ્ટિકોણ કેવો છે તે શીખવાની પ્રક્રિયા પર અસર કરે છે.
- તત્વોની પ્રબળતાનો નિયમ (Law of Pre-potency of Elements): પરિસ્થિતિના જે તત્વો સૌથી વધુ પ્રભાવશાળી હોય, તેના પર શીખનારનું ધ્યાન પહેલા જાય છે.
- સાદૃશ્યતા કે સામ્યતાનો નિયમ (Law of Response by Analogy): વ્યક્તિ નવી સમસ્યાનો ઉકેલ તેના ભૂતકાળના સમાન અનુભવોના આધારે લાવવાનો પ્રયાસ કરે છે.
- સાહચર્યાત્મક સ્થળાંતરનો નિયમ (Law of Associative Shifting): એક પરિસ્થિતિમાં અપાતો પ્રતિચાર, તેના જેવી જ બીજી નવી પરિસ્થિતિ સાથે જોડી શકાય છે.
૪. થોર્નડાઇકના અન્ય બે મહત્વના પ્રદાનો
- બુદ્ધિનો બહુઘટક સિદ્ધાંત (Multifactor Theory of Intelligence): તેમણે બુદ્ધિ માટે ‘સામાન્ય પરિબળ’ (General factor) ની વાત નકારી કાઢી અને કહ્યું કે બુદ્ધિ એ અનેક સ્વતંત્ર ક્ષમતાઓનો સમૂહ છે. તેમણે બુદ્ધિના ત્રણ પ્રકાર આપ્યા: ૧. સામાજિક બુદ્ધિ, ૨. મૂર્ત (યાંત્રિક) બુદ્ધિ અને ૩. અમૂર્ત બુદ્ધિ. (તેમણે બુદ્ધિ માપવા ‘CAVD ટેસ્ટ’ પણ બનાવી હતી).
- અધ્યયન સંક્રમણ (Transfer of Learning): તેમણે ‘સમાન તત્વોનો સિદ્ધાંત’ (Theory of Identical Elements) આપ્યો. આ મુજબ, એક વિષયનું જ્ઞાન બીજા વિષયમાં ત્યારે જ મદદરૂપ થાય જો બંને વિષયો વચ્ચે સમાન તત્વો રહેલા હોય. (ઉદાહરણ તરીકે, સરવાળા-બાદબાકીનું જ્ઞાન હોય તો જ ગુણાકાર-ભાગાકાર જલ્દી શીખી શકાય).
૫. વર્ગખંડમાં શૈક્ષણિક ફલિતાર્થો (એક શિક્ષક તરીકે આનો ઉપયોગ)
- બાળકોને નવો વિષય ભણાવતા પહેલા તેમને માનસિક રીતે તૈયાર કરવા (પૂર્વજ્ઞાનની ચકાસણી કરવી).
- વિષય વસ્તુનું વારંવાર પુનરાવર્તન કરાવવું અને ગૃહકાર્ય (Homework) આપવું.
- બાળકોના સારા પ્રયત્નોને બિરદાવવા, શાબાશી કે ઇનામ આપવું જેથી તેમનામાં હકારાત્મક અસર ઊભી થાય.
- બાળકો જ્યારે જાતે પ્રયત્ન કરીને ભૂલો કરતા હોય ત્યારે તેમને નિરાશ કરવાને બદલે, તે ભૂલોમાંથી જાતે જ સાચો રસ્તો શોધવા માટે માર્ગદર્શન આપવું.
or
Edward Thorndike (એડવર્ડ થોર્નડાઇક) એ અમેરિકન મનોવિજ્ઞાની હતા, જેઓ આધુનિક શૈક્ષણિક મનોવિજ્ઞાન (Educational Psychology) ના પિતા તરીકે ઓળખાય છે. તેઓ Connectionism Theory (સંનાદ સિદ્ધાંત અથવા સંયોજનવાદ) ના સ્થાપક છે અને તેમના કાર્યથી પ્રયત્ન અને ભૂલ દ્વારા શિક્ષણ (Trial and Error Learning) ની ખ્યાલ આવી.
જન્મ અને જીવન (Biography)
- જન્મ: 31 ઓગસ્ટ 1874, વિલિયમ્સબર્ગ, મેસેચ્યુસેટ્સ, અમેરિકા.
- મૃત્યુ: 9 ઓગસ્ટ 1949.
- તેઓ કોલંબિયા યુનિવર્સિટીમાં પ્રોફેસર હતા અને શિક્ષણ મનોવિજ્ઞાનમાં મોટું યોગદાન આપ્યું.
- તેમણે પ્રાણીઓ (ખાસ કરીને બિલાડીઓ) પર પ્રયોગ કરીને શિક્ષણની પ્રક્રિયા સમજી.
પ્રખ્યાત પ્રયોગ (Famous Experiment – Puzzle Box)
Thorndike એ પઝલ બોક્સ (Puzzle Box) નામના પ્રયોગ કર્યા. એક બિલાડીને બોક્સમાં બંધ કરી, બહાર નીકળવા માટે લીવર અથવા દોરી ખેંચવી પડે અને બહાર નીકળતાં જ ખોરાક મળે.
- શરૂઆતમાં બિલાડી રેન્ડમ પ્રયત્નો (random actions) કરે → ભૂલો થાય → ધીમે ધીમે સાચું કાર્ય શીખે.
- આમાંથી તેમણે Trial and Error Learning (પ્રયત્ન અને ભૂલ દ્વારા શિક્ષણ) ની થિયરી આપી. આ પ્રયોગથી સાબિત થયું કે શિક્ષણ S-R Bond (Stimulus-Response Connection) થી થાય છે.
મુખ્ય સિદ્ધાંત – Connectionism Theory
Thorndike એ કહ્યું કે શિક્ષણ એ Stimulus (S) અને Response (R) વચ્ચેના સંયોજન (connection/bond) નું નિર્માણ છે. આને S-R Theory અથવા Connectionism કહેવાય છે. આ સંયોજનો પ્રયત્ન અને ભૂલ દ્વારા મજબૂત બને છે.
Thorndike ના ત્રણ મુખ્ય નિયમો (Three Primary Laws of Learning)
B.Ed, M.Ed, TAT, HTAT જેવા પરીક્ષામાં આ ત્રણ નિયમો સૌથી વધુ પૂછાય છે:
- Law of Readiness (તૈયારીનો નિયમ)
- જ્યારે વ્યક્તિ શીખવા માટે તૈયાર (ready/prepared) હોય ત્યારે શિક્ષણ સરળ અને સંતોષકારક થાય છે.
- જો તૈયાર ન હોય તો શિક્ષણ અસંતોષકારક થાય છે → અવરોધ આવે છે.
- ઉદાહરણ: બાળકને ભૂખ લાગી હોય તો ખાવાનું શીખવું સરળ, પણ ભરપેટ હોય તો નહીં.
- Law of Effect (પરિણામ/અસરનો નિયમ) – સૌથી મહત્વનો નિયમ
- જે વર્તન/પ્રતિક્રિયા પછી સંતોષ/આનંદ (satisfaction/pleasure) મળે તે વર્તન મજબૂત બને છે અને પુનરાવર્તન થાય છે.
- જે વર્તન પછી અસંતોષ/દુઃખ (annoyance/discomfort) મળે તે નબળું પડે છે અને ઓછું થાય છે.
- આને Reinforcement ની શરૂઆત માનવામાં આવે છે (પછી Skinner એ વિકસાવ્યું).
- ઉદાહરણ: સારા માર્ક્સ મળે તો વધુ અભ્યાસ કરવાની ઈચ્છા થાય.
- Law of Exercise (અભ્યાસ/વ્યાયામનો નિયમ)
- Law of Use: જે S-R connection વારંવાર વાપરવામાં આવે તે મજબૂત બને છે (practice makes perfect).
- Law of Disuse: જે connection લાંબા સમય સુધી વાપરાતું ન હોય તે નબળું પડે છે અને ભૂલાઈ જાય છે.
- ઉદાહરણ: રોજ ગણિતની પ્રેક્ટિસ કરવાથી ફોર્મ્યુલા યાદ રહે છે.
અન્ય મહત્વના નિયમો/સિદ્ધાંતો (Secondary Laws – પરીક્ષામાં આવે છે)
- Law of Primacy: પહેલું શીખેલું ખૂબ મજબૂત રહે છે (first impression is lasting).
- Law of Recency: તાજેતરમાં શીખેલું વધુ યાદ રહે છે.
- Law of Intensity: જો અનુભવ તીવ્ર હોય તો connection મજબૂત બને છે.
- Multiple Response: જો એક રીતે ન ચાલે તો બીજી રીત અજમાવીએ.
- Set or Attitude: વ્યક્તિની માનસિક સ્થિતિ શિક્ષણને અસર કરે છે.
શિક્ષણમાં મહત્વ અને ઉપયોગ (Educational Implications)
- શિક્ષકે બાળકને તૈયાર કરવો (Readiness).
- સફળતા/પ્રશંસા આપીને સારા વર્તનને પ્રોત્સાહન આપવું (Law of Effect).
- રોજ પ્રેક્ટિસ/રિવિઝન કરાવવું (Law of Exercise).
- પ્રયત્ન અને ભૂલને પ્રોત્સાહન આપવું, પણ નિરાશા ન આવે તે જોવું.
- TAT/HTAT/B.Ed પરીક્ષામાં પ્રશ્નો: Thorndike ના નિયમો, Puzzle Box, Connectionism, Trial & Error વગેરે.