વ્યવહારવાદ / પ્રયોજનવાદ (Pragmatism – પ્રેગ્મેટિઝમ)

1. પ્રસ્તાવના (Introduction) વ્યવહારવાદ એ પ્રકૃતિવાદ અને આદર્શવાદ વચ્ચેનો મધ્યમમાર્ગ છે. આ આધુનિક વિચારધારાનો જન્મ અમેરિકામાં થયો હતો. વિલિયમ જેમ્સ, જહોન ડ્યૂઈ અને કિલપેટ્રિક તેના પ્રણેતાઓ હતા. જહોન ડ્યૂઈ તેના મુખ્ય પ્રેરક હતા. તેને ‘ઉપકરણવાદ’ અને ‘પ્રયોગવાદ’ પણ કહેવાય છે.+4

2. અર્થ અને પરિભાષા (Meaning and Definitions)

• ‘Pragmatism’ શબ્દ ગ્રીક શબ્દ ‘Pragma’ પરથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ થાય છે ‘કરેલું કામ’ અથવા અસરકારક કાર્ય. કેટલાક તેને ‘Pramitikos’ (વ્યાવહારિક) પરથી આવેલો માને છે.+1
• સરળ ભાષામાં: કોઈપણ વિચાર સાચો છે કે ખોટો તે તેના વાસ્તવિક પરિણામ પરથી નક્કી થાય છે. જો પરિણામ સંતોષજનક હોય તો જ તે સત્ય છે.

વિવિધ વ્યાખ્યાઓ:

• વિલિયમ જેમ્સ (William James): ચાર્લ્સ પિયર્સે 1878માં આ શબ્દ આપ્યો. જેમ્સ કહે છે કે તે મનનો સ્વભાવ અને દૃષ્ટિકોણ છે.+2
• રીડ (Reid): આ વાદ ક્રિયા, વ્યસ્તતા અને સાહસને કેન્દ્રમાં રાખે છે.
• જેમ્સ બી. પ્રેત્ત (James B. Pratt): તે અર્થ, સત્ય, જ્ઞાન અને વાસ્તવિકતાનો સિદ્ધાંત આપે છે.
• રસ્ક (Rusk): તે નવા આદર્શવાદના વિકાસની એક અવસ્થા છે જે આધ્યાત્મિક અને ક્રિયાત્મક મૂલ્યોને જોડે છે.+1
• સ્ટેલા વી. હેન્ડરસન (Stella V. Henderson): કોઈ સત્ય અનંત કે કાયમી નથી. પરિસ્થિતિ બદલાય તેમ સત્ય પણ બદલાય છે. જે અનુભવથી સિદ્ધ થાય તે જ સત્ય.

3. દાર્શનિક વિચારધારા તરીકે વિકાસ (Philosophical Development) પ્રાચીન ગ્રીસમાં સોફિસ્ટ દાર્શનિકોએ કહ્યું હતું કે “મનુષ્ય જ સર્વ બાબતોનો માપદંડ છે અને સત્યનો નિર્માતા છે”. લોક (Locke) ના મતે આપણા જીવન માટે ઉપયોગી હોય તેટલું જ જ્ઞાન જરૂરી છે. આધુનિક સ્વરૂપ ચાર્લ્સ પિયર્સ, વિલિયમ જેમ્સ અને મુખ્યત્વે જહોન ડ્યૂઈએ આપ્યું.+4

4. વ્યવહારવાદનાં સ્વરૂપો/પ્રકાર (Forms of Pragmatism)

1. માનવહિતવાદી વ્યવહારવાદ (Humanistic): શિલર (Schiller) ના મતે સત્ય તે છે જે માણસના હેતુઓ અને ઈચ્છાઓને પૂરી કરી શકે.+1
2. પ્રયોગવાદી વ્યવહારવાદ (Experimental): આની શરૂઆત અમેરિકામાં પ્રગતિવાદ (Progressivism) તરીકે થઈ. વિજ્ઞાનની પ્રયોગશાળાની જેમ જે પ્રયોગ દ્વારા સિદ્ધ થાય તે જ સત્ય.
3. નામરૂપવાદી વ્યવહારવાદ (Nominalistic): પ્રયોગનાં પરિણામો હંમેશાં વાસ્તવિક હોય છે, અવાસ્તવિક નહિ.+1
4. જીવવિજ્ઞાનવાદી વ્યવહારવાદ (Biological): જહોન ડ્યૂઈનો આ વાદ વ્યક્તિને પોતાની પરિસ્થિતિ સાથે અનુકૂલન (Adjustment) સાધવા પર ભાર મૂકે છે. તેને ઉપકરણવાદ (Instrumentalism) પણ કહે છે.+2

5. વ્યવહારવાદના સિદ્ધાંતો (Principles)

1. શાશ્વત મૂલ્યોમાં પરિવર્તન: તેઓ કાયમી મૂલ્યોને નથી માનતા. સમય પ્રમાણે મૂલ્યો બદલાય છે.+1
2. વાસ્તવિકતાનું નિર્માણ: વાસ્તવિકતા પહેલેથી બનેલી નથી, પણ આપણા અનુભવો અને પરિસ્થિતિમાંથી જન્મે છે.
3. અનુભવ એ વાસ્તવિકતાનું કેન્દ્ર: માણસ જે અનુભવે છે તે જ સાચી વાસ્તવિકતા છે.+1
4. પ્રયોગોમાં વિશ્વાસ: પ્રયોગ કર્યા વગર કશું જ સાચું કે ખોટું નથી હોતું.
5. વર્તમાન અને તત્કાળ ભવિષ્યમાં વિશ્વાસ: તેઓ ભૂતકાળમાં નથી માનતા. અત્યારની સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં માને છે.
6. માનવતાવાદમાં વિશ્વાસ: વિજ્ઞાનના પ્રયોગો માનવકલ્યાણ માટે હોવા જોઈએ.
7. લોકશાહી (Democracy) અને સામાજિક મૂલ્યોમાં વિશ્વાસ.
8. ક્રિયા અને પ્રવૃત્તિઓનું મહત્ત્વ: વિચાર કરતાં ક્રિયા (Action) ને વધુ મહત્ત્વ આપે છે. વિચાર એ માત્ર સાધન છે.
9. પરિવર્તનમાં શ્રદ્ધા: સંસારમાં કશું સ્થિર નથી, બધું બદલાય છે.
10. વ્યક્તિત્વનો વિકાસ: વાતાવરણ સાથે આંતરક્રિયા કરીને વિકાસ થાય છે.

• મુખ્ય સિદ્ધાંત: “જે સિદ્ધાંત કાર્ય કરે છે, તે જ સત્ય છે” (Truth is that which works).

6. શિક્ષણમાં વ્યવહારવાદ (Pragmatism in Education) વ્યવહારવાદ અનુસાર શિક્ષણ એક પ્રયોગશાળા છે.

• લક્ષણો:
  1. શિક્ષણ એ સ્વયં જીવન છે (Education is life): જહોન ડ્યૂઈ કહે છે કે શિક્ષણ એ જીવનની તૈયારી નથી, પણ જાતે જ એક જીવન છે. બાળકોને સમસ્યાઓ જાતે ઉકેલતા શીખવો.
  2. શિક્ષણ એટલે વિકાસ (Education as growth): શિક્ષણ એવું હોવું જોઈએ કે માણસનો વધુ ને વધુ વિકાસ થાય.
  3. સામાજિક કુશળતા (Social efficiency): બાળક સમાજમાં ઉપયોગી બને.
  4. અનુભવોનું સતત પુનર્નિર્માણ: જહોન ડ્યૂઈ માને છે કે એક અનુભવમાંથી બીજો અનુભવ મળે છે અને જ્ઞાન વધતું જાય છે.+1

7. શૈક્ષણિક સિદ્ધાંતો (Educational Principles)

• બાલકેન્દ્રી શિક્ષણ: શિક્ષણ બાળક માટે છે, બાળક શિક્ષણ માટે નથી. બાળકના રસ અને રુચિને કેન્દ્રમાં રાખો.
• બાળક અને સમાજનો વિકાસ: શિક્ષણ દ્વારા બાળક સમાજનો ઉત્પાદક નાગરિક બનવો જોઈએ.
• સ્વાતંત્ર્યનું સન્માન: બાળકો પર વડીલોના વિચારો થોપવા ન જોઈએ. તેમને મુક્ત શિસ્ત આપવી જોઈએ.+2
• મનોવિજ્ઞાન આધારિત: બાળકની ઉંમર અને ક્ષમતા મુજબ શિક્ષણ.
• પ્રગતિશીલ કેળવણી અને નિરંતર પ્રક્રિયા (આજીવન ચાલતી પ્રક્રિયા).+2

8. વ્યવહારવાદી વિચારધારા અનુસાર…

(૧) કેળવણીના ઉદ્દેશો (Aims): ડૉ. પ્રેમનાથ કહે છે કે આ વાદ વૈજ્ઞાનિક, વ્યાવહારિક અને માનવતાવાદી છે. જહોન ડ્યૂઈ કહે છે કે કેળવણીનો કોઈ ફિક્સ ઉદ્દેશ નથી હોતો, વ્યક્તિઓના ઉદ્દેશ હોય છે, જે સમય સાથે બદલાય છે. મુખ્ય ઉદ્દેશો: મૂલ્યોનું નિર્માણ કરવું , બાળકનો અધિકતમ અને સુસંવાદી (Harmonious) વિકાસ કરવો , સામાજિક કુશળતા કેળવવી , પરિસ્થિતિ સાથે અનુકૂલન (Adjustment) સાધવું , વર્તમાન જીવનને સમૃદ્ધ બનાવવું અને અનુભવોનું પુનર્નિર્માણ કરવું.+4

(૨) અભ્યાસક્રમ (Curriculum): અભ્યાસક્રમ જડ નહિ પણ સુનમ્ય (Flexible) હોવો જોઈએ. તેના ૪ સિદ્ધાંતો છે:

1. ઉપયોગિતાનો સિદ્ધાંત: બાળકોને વાસ્તવિક જીવનમાં કામ આવે તેવા વિષયો (ગણિત, વિજ્ઞાન, ભાષા, કૃષિ, ગૃહવિજ્ઞાન) શીખવવા.+1
2. બાળકની રુચિનો સિદ્ધાંત: બાળકના રસ (Interest) અને ઉંમર પ્રમાણે અભ્યાસક્રમ હોવો જોઈએ (જહોન ડ્યૂઈ).+1
3. અનુભવનો સિદ્ધાંત: વાસ્તવિક પ્રવૃત્તિઓ અને સામાજિક અનુભવો પર ભાર.+1
4. જ્ઞાનની અખંડિતતાનો સિદ્ધાંત (Integration): વિષયો વચ્ચે કૃત્રિમ દીવાલો ન હોવી જોઈએ. બધા વિષયો જોડીને (સમવાય/અનુબંધ પદ્ધતિથી) ભણાવવા જોઈએ. આ માટે કેન્દ્રીય વિષયો (Core subjects) પર ભાર મુકાયો.+1

(૩) શિક્ષણ પદ્ધતિઓ (Teaching Methods): તેઓ જૂની ગોખણપટ્ટીવાળી પદ્ધતિનો વિરોધ કરે છે.

• હેતુપૂર્ણ શિક્ષણ.
• ક્રિયા દ્વારા શિક્ષણ (Learning by doing): પ્રવૃત્તિ જાતે કરીને શીખવું.
• વાસ્તવિક જીવનની પરિસ્થિતિમાં શિક્ષણ આપવું.
• એકીકરણનો સિદ્ધાંત (હક્સલે કહે છે કે જ્ઞાનને એકીકૃત કરવું જોઈએ).+2

A) પ્રોજેક્ટ પદ્ધતિ (Project Method): આ પદ્ધતિ વ્યવહારવાદની સૌથી મોટી ભેટ છે. મૂળ વિચાર જહોન ડ્યૂઈનો હતો, પણ તેને સંપૂર્ણ સ્વરૂપ કિલપેટ્રિકે (Kilpatrick) આપ્યું. આમાં બાળક જાતે સમસ્યા હલ કરે છે.+2

• સોપાનો (Steps): 1. પરિસ્થિતિ ઊભી કરવી 2. પ્રોજેક્ટની પસંદગી 3. આયોજન (Planning) 4. અમલીકરણ (Execution) 5. મૂલ્યાંકન (Evaluation) +4
• લાભ: આ મનોવૈજ્ઞાનિક છે, જીવન સાથે જોડાયેલ છે, લોકશાહી ગુણો વિકસાવે છે (નેતૃત્વ, જવાબદારી), વિષયોનો અનુબંધ થાય છે અને સમસ્યા ઉકેલવાની શક્તિ વધે છે.+2

B) પ્રયોગાત્મક પદ્ધતિ (Experimental Method): બાળકને જાણવા કરતાં જાતે ‘કરવા’ (to do rather than to know) પર ભાર મુકાય છે. પ્રો. તનેજા કહે છે કે જે પદ્ધતિ બાળકને જાગૃત અને સક્રિય કરે તે વ્યવહારવાદની પદ્ધતિ છે.+2

(૪) શિક્ષકની ભૂમિકા (Teacher’s Role): શિક્ષકનું સ્થાન અગત્યનું છે, પણ તે બોસ નથી.

• શિક્ષક પ્રયોગશીલ હોવો જોઈએ.
• તે વિદ્યાર્થીઓનો મિત્ર અને માર્ગદર્શક (Friend & Guide) હોવો જોઈએ. ડૉ. પ્રેમનાથના મતે શિક્ષકે બાળકો પર છવાઈ ન જવું જોઈએ, પણ તકો પૂરી પાડવી જોઈએ.+2
• બાળકને અનુભવો માટે પ્રેરણા આપવી. પ્રો. લેન્સ (Lens) કહે છે કે શિક્ષક બાળ માનસનો અભ્યાસી હોવો જોઈએ અને બાળકમાં વૈજ્ઞાનિક ખોજ માટે ઉત્સાહ જગાવવો જોઈએ.+2

(૫) શિસ્ત (Discipline): વ્યવહારવાદ સામાજિક શિસ્તમાં માને છે. બી. ડી. ભાટિયા (B.D. Bhatia) મુજબ શાળામાં સંયુક્ત પ્રવૃત્તિઓ કરાવીને સામાજિક શિસ્ત લાવી શકાય. આંતરિક શિસ્ત (Inner discipline) હોવી જોઈએ, ઉપરથી લાદેલી શિસ્ત નહિ.+2

(૬) શાળા (School): શાળા એ સમાજની લઘુ આવૃત્તિ (Miniature society) છે. જહોન ડ્યૂઈ કહે છે કે “શાળા સમાજનું સાચું પ્રતિનિધિત્વ કરનારી હોવી જોઈએ”. ત્યાં બાળકોમાં સહકાર અને સ્નેહ જેવા સામાજિક ગુણો ખીલવા જોઈએ.+2

9. વ્યવહારવાદનું મૂલ્યાંકન (Evaluation of Pragmatism)

• ગુણ (Merits): આ વાદ કૃત્રિમતાનો વિરોધી છે. તે વિચાર કરતા ક્રિયા પર ભાર મૂકે છે. તેણે પ્રગતિશીલ શિક્ષણ, એકીકૃત અભ્યાસક્રમ અને પ્રોજેક્ટ પદ્ધતિ જેવી મહાન ભેટ આપી છે. બાળકને વાસ્તવિક જીવન માટે તૈયાર કરે છે.+4
• દોષ (Demerits): તે આધ્યાત્મિક અને નૈતિક મૂલ્યોની અવગણના (ઉપેક્ષા) કરે છે. સત્ય હંમેશાં બદલાતું રહે છે એવું માને છે, જેથી કાયમી મૂલ્યો (શાશ્વત મૂલ્યો) ટકતા નથી. શિક્ષણના કોઈ ફિક્સ ઉદ્દેશો નથી.+2

છતાં, આધુનિક કેળવણીમાં પ્રયોગાત્મક શિક્ષણ અને પ્રોજેક્ટ પદ્ધતિ જે અપનાવવામાં આવ્યા છે તે આ વાદની જ દેન છે.

પ્રશ્ન 13: કઈ વિચારધારાને પ્રકૃતિવાદ અને આદર્શવાદ વચ્ચેનો મધ્યમમાર્ગ (Midway) ગણવામાં આવે છે?

• ઉત્તર: વ્યવહારવાદ (પ્રયોજનવાદ) ને.

પ્રશ્ન 14: વ્યવહારવાદી વિચારધારાનો જન્મ કયા દેશની ભૂમિ પર થયો હતો?

• ઉત્તર: અમેરિકાની ભૂમિ પર.

પ્રશ્ન 15: વ્યવહારવાદના મુખ્ય પ્રતિપાદક અને પુરસ્કર્તા કોને માનવામાં આવે છે?

• ઉત્તર: જહોન ડ્યૂઈને.

પ્રશ્ન 16: ‘Pragmatism’ શબ્દની ઉત્પત્તિ કયા ગ્રીક શબ્દમાંથી થઈ છે?

• ઉત્તર: Pragma માંથી.

પ્રશ્ન 17: વ્યવહારવાદને અન્ય કયા નામોથી ઓળખવામાં આવે છે?

• ઉત્તર: પ્રયોજનવાદ, ઉપકરણવાદ અને પ્રયોગવાદ.

પ્રશ્ન 18: “મનુષ્ય જ સર્વ બાબતોનો માપદંડ છે અને મનુષ્ય જ બધાં સત્યોનો નિર્માતા છે.” – આ વિધાન કોનું છે?

• ઉત્તર: પ્રાચીન ગ્રીસના સોફિસ્ટ દાર્શનિકોનું.

પ્રશ્ન 19: કઈ વિચારધારા શાશ્વત મૂલ્યો (સત્ય, સૌંદર્ય, શિવમ્) ને સ્વીકારતી નથી અને મૂલ્યોને પરિવર્તનશીલ માને છે?

• ઉત્તર: વ્યવહારવાદ (પ્રયોજનવાદ).+1

પ્રશ્ન 20: વ્યવહારવાદ વાસ્તવિકતાનું કેન્દ્ર કોને માને છે?

• ઉત્તર: અનુભવને.

પ્રશ્ન 21: “જે સિદ્ધાંત કાર્ય કરે છે, તે સત્ય છે” (Truth is that which works) – આ કઈ વિચારધારાનો મુખ્ય સિદ્ધાંત છે?

• ઉત્તર: વ્યવહારવાદનો.

પ્રશ્ન 22: “શિક્ષણ એ સ્વયં એક જીવન છે, માત્ર જીવનની તૈયારી નથી” – આ કયા કેળવણીકારનું મંતવ્ય છે?

• ઉત્તર: જહોન ડ્યૂઈ.

પ્રશ્ન 23: કઈ વિચારધારામાં શિક્ષકનું સ્થાન ‘મિત્ર, માર્ગદર્શક અને મદદગાર’ તરીકેનું છે?

• ઉત્તર: વ્યવહારવાદમાં.+1

પ્રશ્ન 24: શિક્ષણમાં ‘પ્રોજેક્ટ પદ્ધતિ’ (પ્રકલ્પ પદ્ધતિ) કઈ વિચારધારાની અમૂલ્ય ભેટ છે?

• ઉત્તર: વ્યવહારવાદની.

પ્રશ્ન 25: પ્રોજેક્ટ પદ્ધતિનો મૂળ વિચાર જહોન ડ્યૂઈનો હતો, પરંતુ તેને યોજનાબદ્ધ સ્વરૂપ કોણે આપ્યું?

• ઉત્તર: કિલપેટ્રિકે.

પ્રશ્ન 26: જ્ઞાનની અખંડિતતા અને એકીકરણના સિદ્ધાંતની (જેમાં વિષયો વચ્ચેની કૃત્રિમ દીવાલો તોડવાની વાત છે) હિમાયત કયા વાદમાં છે?

• ઉત્તર: વ્યવહારવાદમાં.

પ્રશ્ન 27: “શાળા એ સમાજની લઘુ આવૃત્તિ છે” – આ વિચાર કોનો છે?

• ઉત્તર: વ્યવહારવાદીઓનો (જહોન ડ્યૂઈ).