વ્યક્તિત્વ (Personality)

૧. પ્રસ્તાવના: વ્યક્તિત્વ એટલે શું? (અર્થ અને સમજૂતી)

સામાન્ય રીતે લોકો એવું કહેતા હોય છે કે, “પેલા ભાઈ કે બહેનનું વ્યક્તિત્વ બહુ જ પ્રભાવશાળી અને આકર્ષક છે”. આપણે ત્યાં ‘વ્યક્તિત્વ’ શબ્દ સાંભળતાં જ માણસના શરીરનો દેખાવ (શારીરિક પ્રતિમા) નજર સામે આવી જાય છે. આપણને એવું લાગે છે કે વ્યક્તિત્વ એટલે માત્ર માણસનો શારીરિક દેખાવ.

આપણે એવું માની લઈએ છીએ કે જો કોઈ માણસ ઊંચો, મજબૂત બાંધાનો હોય, સારા કપડાં (શ્રેષ્ઠ વસ્ત્રો) પહેર્યા હોય અને જે સારું બોલીને પોતાનું ધાર્યું કામ કઢાવી શકતો હોય (વાક્છટા), તો તેનું વ્યક્તિત્વ બહુ મોટું (શ્રેષ્ઠ કે પ્રભાવશાળી) છે. આનાથી ઉલટું, જો કોઈ માણસ ઓછું બોલતો હોય, શાંત રહેતો હોય અને બીજા પર પોતાનો પ્રભાવ ન પાડી શકતો હોય, તો આપણે તેને ‘વ્યક્તિત્વહીન’ (જેનામાં કોઈ વ્યક્તિત્વ જ નથી તેવો) માની લઈએ છીએ.

પરંતુ, મનોવિજ્ઞાન આ વાતને સાચી માનતું નથી. મનોવિજ્ઞાનની નજરે વ્યક્તિત્વનો સાચો આધાર અલગ જ છે.

શબ્દનો ઇતિહાસ (પાશ્ચાત્ય કે પશ્ચિમી દૃષ્ટિકોણ):

અંગ્રેજીમાં વ્યક્તિત્વ માટે ‘Personality’ (પર્સનાલીટી) શબ્દ વપરાય છે. આ શબ્દ મૂળ લેટિન ભાષાના શબ્દ ‘Persona’ (પર્સોના) પરથી આવ્યો છે.

‘પર્સોના’ નો અર્થ થાય છે નકાબ અથવા મ્હોરું (Mask – માસ્ક).
અંગ્રેજીમાં મહોરું પહેરીને બોલતા કલાકાર (અભિનેતા) માટે to sound through એવો શબ્દસમૂહ પણ વપરાય છે.
જૂના જમાનામાં નાટક ભજવતી વખતે કલાકારો (નટ) પોતાના ચહેરા પર અલગ-અલગ મ્હોરાં પહેરીને સ્ટેજ (રંગમંચ) પર આવતા. આ મ્હોરા પરથી જ ખબર પડતી કે કલાકાર કયું પાત્ર ભજવી રહ્યો છે.
આથી એવું કહી શકાય કે, “દુનિયાના સ્ટેજ (રંગમંચ) પર માણસ (વ્યક્તિ) સમાજમાં જે પાત્ર ભજવે છે તે તેનું વ્યક્તિત્વ બને છે”. એટલે કે, વ્યક્તિત્વ એ વ્યક્તિએ સમાજમાં પોતાનું પાત્ર ભજવવા માટે પહેરેલું મ્હોરું છે.

સમય જતાં આ શબ્દનો અર્થ બદલાતો ગયો. ઈસુની અગિયારમી સદીમાં તેને અભિનેતાના દેખાવ (દિદાર) સાથે જોડવામાં આવ્યો. ઈ.સ. પૂર્વેની પહેલી સદીમાં રોમના એક ખૂબ જ પ્રખ્યાત લેખક અને રાજકારણી (કૂટનીતિજ્ઞ) સિસેરો (Cicero) એ આ શબ્દના ચાર અર્થ આપ્યા હતા:

માણસ બીજાને જેવો દેખાય છે, હકીકતમાં (વાસ્તવમાં) તેવો હોતો નથી.
વ્યક્તિત્વ એટલે માણસની ખાસિયત (વિશેષતા) કે ઈજ્જત (સન્માન).
વ્યક્તિત્વ એટલે માણસના એવા ગુણોનો સમૂહ (સંકલન), જે તેને કોઈ કામ કરવાને લાયક (યોગ્ય) બનાવે છે.
વ્યક્તિત્વ એટલે એવો માણસ જે જ્ઞાની (તત્ત્વજ્ઞાની) જેવું કામ કરે છે.

ભારતીય દૃષ્ટિકોણ (Indian Perspective):

ભારતીય તત્વજ્ઞાનીઓ (તત્ત્વચિંતકો) એ જૂના જમાનાથી જ માણસને સમજાવવાનો (વ્યાખ્યાયિત કરવાનો) પ્રયાસ કર્યો છે.

કપિલ મુનિનું સાંખ્યશાસ્ત્ર: મહાન ઋષિ કપિલ મુનિએ વ્યક્તિત્વના ત્રણ ગુણો બતાવ્યા છે: સત્ત્વ, રજસ્ અને તમસ્. દરેક માણસમાં આ ત્રણેય ગુણો અલગ-અલગ માત્રામાં ભેગા (સમન્વય) થયેલા હોય છે. જે માણસમાં જે ગુણ વધારે (પ્રાધાન્ય) હોય, તેવું તેનું વ્યક્તિત્વ બને છે.
આપણા હિંદુ ધર્મનાં શાસ્ત્રોમાં ત્રિદેવ (બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ) માં પણ આ ગુણો મૂકવામાં આવ્યા છે (આરોપણ કરવામાં આવ્યું છે). ભગવાન વિષ્ણુને સત્ત્વગુણી, બ્રહ્માજીને રજોગુણી અને ભગવાન શિવને તમોગુણી કહેવામાં આવ્યા છે.
આપણા પ્રાચીન પવિત્ર ગ્રંથ શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા ના ૧૪મા અધ્યાયમાં પણ વ્યક્તિત્વના આ ગુણોનું ખૂબ સરસ વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે.

૨. વ્યક્તિત્વની વ્યાખ્યાઓ અને તેનું સ્વરૂપ (Definitions & Nature)

કેટલાક લોકો ‘વ્યક્તિ’ અને ‘વ્યક્તિત્વ’ આ બંને શબ્દોને એક જ (સમાનાર્થી) માને છે, પણ હકીકતમાં વ્યક્તિત્વ એ ખૂબ જ અઘરી બાબત (જટિલ તત્ત્વ) છે. કેટલાક લોકો માને છે કે આ જન્મથી જ (જન્મજાત) મળે છે. સામાન્ય લોકો અને વિદ્વાનો વચ્ચે પણ આના વિશે ઘણા મતભેદો (મતમતાંતરો) છે. તેથી જ, ઘણા મનોવિજ્ઞાનીઓ માને છે કે વ્યક્તિત્વ શબ્દ અઘરો (જટિલ) અને ચોક્કસ વ્યાખ્યા ન આપી શકાય (અવ્યાખ્યાયિત) તેવો છે.

તેને કોઈ એક જ વ્યાખ્યામાં બાંધવું અશક્ય છે. વ્યક્તિત્વ એ માણસના માત્ર શારીરિક કે માનસિક ગુણોનો જ સરવાળો નથી, પણ તેમાં સમાજના ગુણો (સામાજિક ગુણો) પણ ભળેલા છે.

મનોવિજ્ઞાનીઓએ આપેલી મુખ્ય વ્યાખ્યાઓ નીચે મુજબ છે:

રેક્ષરોક (Rex Rock): “વ્યક્તિત્વ એટલે સમાજને ગમતા (માન્ય) અને સમાજને ન ગમતા (અમાન્ય) સામાન્ય ગુણોનું સંતુલન (Balance).”
ડેશિલ (Dashil): “સમાજના બીજા લોકોની નજરે (સાથી સભ્યોની દૃષ્ટિએ) સ્પષ્ટ દેખાતું, વ્યક્તિના વર્તનનું આખું ચિત્ર (સંગઠિત વર્તનનું સમગ્ર ચિત્ર) એટલે માણસનું વ્યક્તિત્વ.”
થોર્પ અને શ્મૂલર (Thorpe & Schmuller): “વ્યક્તિત્વની સંકલ્પના અઘરી (જટિલ) છે પણ તે એક થવાની પ્રક્રિયા (એકીકરણની પ્રક્રિયા) છે, જે પ્રાયોગિક મનોવિજ્ઞાનની ભેટ (પ્રદાન) છે.”
બિસાન્જ અને બિસાન્જ (Biesanj and Biesanj): “વ્યક્તિત્વ એ માણસની આદતો, વલણો અને ખાસ ગુણોનો સમૂહ છે. આ સમૂહ શારીરિક (જૈવિક), સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક પરિબળોના ભેગા કામ કરવાથી (સંયુક્ત કાર્યથી) બહાર આવે (પ્રગટ થાય) છે.”
સર્વસામાન્ય વ્યાખ્યા: ટૂંકમાં કહીએ તો, વ્યક્તિત્વ એટલે વ્યક્તિના મન અને શરીરની રચનાઓનું (મનો-શારીરિક) એવું સંગઠન, જે સમાજ સાથે અનુકૂળ થાય છે (સમાયોજન સાધે છે).

વ્યક્તિત્વનું સ્વરૂપ કેવું છે? (Nature of Personality)

આધુનિક મનોવિજ્ઞાનીઓ માને છે કે વ્યક્તિત્વ એ લક્ષણો, ગુણો અને ક્ષમતાઓનું ફરતું રહેતું સંગઠન (ગતિશીલ એકીકરણ) છે.

તે માણસની આદતો, વિચારો (દૃષ્ટિકોણો) અને ખાસિયતોનો ભેગો સમૂહ (સમુચ્ચય) છે.
તે એક સુગ્રથિત એકમ (Integrated unit) છે.
વ્યક્તિત્વ માણસના ભાવો, ટેવો, રસ, ક્ષમતાઓ, ઈચ્છાઓ, ગમા-અણગમા, જ્ઞાન, બુદ્ધિ, ઊંચાઈ, દેખાવ (વર્ણ) વગેરે ઘણા બધા લક્ષણોથી બને છે. આ બધા લક્ષણોના સતત બદલાતા (પરિવર્તનશીલ) પ્રણાલીને વ્યક્તિત્વ કહેવાય.
વ્યક્તિત્વના વિકાસમાં વારસો (માતા-પિતા તરફથી મળેલ) અને વાતાવરણ બંનેનું બહુ મોટું મહત્ત્વ છે.
વ્યક્તિત્વ એક એવી ખાસિયત (વિશિષ્ટતા) છે જે એક માણસને બીજા માણસથી અલગ પાડે છે.
બહારના વાતાવરણ (બાહ્ય ઉત્તેજન) સામે માણસ કેવો જવાબ આપે છે (પ્રતિચાર આપે છે), તેના પરથી તેનું વ્યક્તિત્વ ખબર પડે છે. એટલે કે માણસના વર્તનમાંથી જ તેનું વ્યક્તિત્વ દેખાય છે.

૩. વ્યક્તિત્વના પ્રકારો (વર્ગીકરણ – Classification)

જૂના જમાનાથી (પુરાણકાળથી) જ માણસના વ્યક્તિત્વને અલગ-અલગ પ્રકારોમાં વહેંચવાના પ્રયાસો થયા છે. પશ્ચિમના (પાશ્ચાત્ય) મનોવિજ્ઞાનીઓ જેવા કે હિપોક્રેટસ, કોચનર, સ્પ્રેન્જર, ટર્મન, શેલ્ડન, જેમ્સ થોર્નડાઈક વગેરેએ પોતાના હિસાબે વર્ગીકરણ કર્યું છે. આપણે બધા જ પ્રકારો સમજીશું:

(અ) ભારતીય દૃષ્ટિકોણથી વર્ગીકરણ (Indian Classification):

૧. કપિલ મુનિના સાંખ્યશાસ્ત્ર મુજબ (ત્રણ પ્રકાર):

સત્ત્વગુણી: જે માણસમાં ‘સત્ત્વગુણ’ નો પ્રભાવ સૌથી વધારે હોય, તે સત્ત્વગુણી કહેવાય (જેમ કે સારા વિચારો, શાંતિ, જ્ઞાન).
રજોગુણી: જે માણસમાં ‘રજસ્’ ગુણ વધારે હોય (જેમ કે કામ કરવાની ધગશ, લાલચ, ગુસ્સો).
તમોગુણી: જે માણસમાં ‘તમસ્’ ગુણ વધારે હોય (જેમ કે આળસ, અજ્ઞાન, ઊંઘ). મહર્ષિ વેદવ્યાસે ભગવદ્ ગીતામાં પણ આની જ ચર્ચા કરી છે.

૨. આયુર્વેદની દૃષ્ટિએ (ત્રણ પ્રકાર):

વાતાવરણ પ્રધાન (વાત પ્રધાન): જે વ્યક્તિના શરીરમાં ‘વાત’ (વાયુ) નો પ્રભાવ વધારે હોય.
પિત્તગુણ પ્રધાન: જેમના શરીરમાં ‘પિત્ત’ વધારે હોય.
કફગુણ પ્રધાન: જેમના શરીરમાં ‘કફ’ નો પ્રભાવ વધારે હોય.

૩. પ્રાચીન વર્ણવ્યવસ્થા મુજબ (ચાર પ્રકાર):
પ્રાચીન ભારતમાં સમાજ વર્ણવ્યવસ્થા પર આધારિત હતો, જે માણસના કામ (કર્મ) અને ગુણો પર નક્કી થતો હતો. હાલમાં આ વર્ગીકરણ લાગુ પડતું નથી (અપ્રસ્તુત બન્યું છે).

બ્રાહ્મણ: જેમનામાં તપ, ત્યાગ, બીજાનું ભલું કરવાની ભાવના (પરોપકાર) હોય અને જેમને ભણવા-ભણાવવામાં (અધ્યયન-અધ્યાપનમાં) રસ હોય.
ક્ષત્રિય: જેમનામાં વીરતા, હિંમત (સાહસ) અને દેશ માટે કુરબાન થવાની (બલિદાનની) ભાવના હોય.
વૈશ્ય: જેમનામાં ભેગું કરવાની (સંગ્રહવૃત્તિ) અને કમાવવાની (ઉપાર્જનની) વૃત્તિ હોય.
શુદ્ર: જેમનામાં સેવા કરવાની અને બીજાના શરણે જવાની (દાસત્વની) ભાવના હોય.
(અપવાદો – Exceptions: બ્રાહ્મણ હોવા છતાં પરશુરામ, દ્રોણાચાર્ય અને અશ્વત્થામા ક્ષત્રિય ધર્મ પાળતા હતા. વિશ્વામિત્ર ક્ષત્રિય હોવા છતાં અને વાલ્મિકી શુદ્ર હોવા છતાં બ્રાહ્મણ ધર્મ પાળતા હતા.)

(બ) પાશ્ચાત્ય મનોવૈજ્ઞાનિકોની દૃષ્ટિએ વર્ગીકરણ (Western Classification):

૧. શારીરિક લક્ષણોને આધારે (હિપોક્રેટ્સ અને ગોલીન દ્વારા):

ક્રોધી (Choleric): આ લોકો ખૂબ જલ્દીથી ગુસ્સે થઈ જાય છે (ગુસ્સાનો ભોગ બને છે). તેમના શરીરમાં પીળું પિત્ત વધારે હોય છે.
મંદ અથવા કફવાળા (Phlegmatic): આ લોકો સ્વભાવે ધીમા, નબળા (નિર્બળ) અને નિસ્તેજ હોય છે. તેઓ જલ્દી ગુસ્સે કે ઉશ્કેરાતા (ઉત્તેજિત) નથી.
આશાવાદી (Sanguine): આ લોકો ખૂબ જ ઝડપી, ખુશખુશાલ (આનંદી) અને એક્ટિવ (ગતિશીલ) હોય છે. તેમના શરીરમાં લોહી (રક્ત) નું પ્રમાણ વધુ હોય છે અને હંમેશા ખુશમિજાજમાં રહે છે.
ઉદાસીન કે નિરાશાવાદી (Melancholic): આ લોકો હંમેશા દુઃખી અને નિરાશ રહે છે. તેમનામાં કાળા પિત્તનો ગુણ વધારે હોય છે.

૨. સમાજશાસ્ત્રીય વર્ગીકરણ (સ્પ્રૅન્જર – Spranger દ્વારા):
મનોવિજ્ઞાની સ્પ્રેન્જરે પોતાના પુસ્તક “Types of Men” માં માણસના સામાજિક કામોને આધારે છ પ્રકાર પાડ્યા છે:

સૈદ્ધાંતિક (Theoretical): આ લોકો સિદ્ધાંતવાદી હોય છે. તેમને મન મૂલ્યો અને સત્ય ખૂબ અગત્યના છે. તેઓ ક્યારેય સિદ્ધાંત સાથે બાંધછોડ કરતા નથી (દા.ત. મહાત્મા ગાંધી).
સામાજિક (Social): આ લોકો ખૂબ પ્રેમાળ, દયાળુ અને સહાનુભૂતિવાળા હોય છે. સમાજનું ભલું કરવું એ જ તેમનું કામ છે અને સમાજસેવામાં હંમેશા આગળ (અગ્રેસર) રહે છે.
ધાર્મિક (Religious): આ લોકો ભગવાનથી ડરીને ચાલે છે. તેમને ધર્મ અને આત્મા-પરમાત્મામાં (આધ્યાત્મિકતામાં) ખૂબ રસ હોય છે અને શ્રદ્ધાળુ હોય છે.
આર્થિક (Economic): આ લોકો જીવનની દરેક વસ્તુમાં પૈસાનો (આર્થિક લાભનો) વિચાર કરે છે. પૈસા મળે તો તેઓ પોતાના સિદ્ધાંતો તોડીને પણ ગમે તે હદે બાંધછોડ કરી લે છે.
કલાપ્રેમી (Aesthetic): આ લોકોને કલા અને સુંદરતા (સૌંદર્ય દૃષ્ટિ) માં ખૂબ રસ હોય છે. તેઓ હંમેશા કલાના કામોમાં ડૂબેલા રહે છે.
રાજનૈતિક (Political): આ લોકો સત્તા અને અધિકાર મેળવવા માટે જ દોડાદોડી કરે છે. તેમના માટે મૂલ્યો અને સત્યનું કોઈ મહત્ત્વ હોતું નથી, માત્ર રાજકારણના વિચારો કરે છે.

(ક) માનસિક સ્વભાવને આધારે બે મુખ્ય પ્રકારો: અંતર્મુખી અને બહિર્મુખી (Most Important)

૧. અંતર્મુખી વ્યક્તિત્વ (Introvert Personality):
આવા લોકોનો સ્વભાવ અને રસ (અભિરુચિ) બહારથી જલ્દી દેખાતા નથી. તેમને બહારની દુનિયા કરતાં પોતાના મનમાં જ (માનસિક અને સંવેગશીલ જીવનમાં) વધારે રસ હોય છે.

તેમના લક્ષણો:
તેઓ પોતાનામાં જ મસ્ત રહે છે, અત્યંત લાગણીશીલ (સંવેદનશીલ) હોય છે.
પોતાની જાતનું પૃથ્થકરણ (આત્મવિશ્લેષણ) અને ચિંતન કર્યા કરે છે. તેઓ પોતાના વિચારોમાં જ રહે છે (આત્મલક્ષી) અને અંગત લાગણીઓથી જલ્દી પ્રભાવિત થઈ જાય છે.
તેઓ શરમાળ અને સંકોચ રાખનારા હોય છે, એટલે તેમને એકલા કામ કરવું જ ગમે છે.
તેઓ ડરપોક હોય છે અને બીજા સાથે સંબંધો બાંધતા ડરે છે (અચકાય છે).
પોતાની વસ્તુઓ માટે બહુ જ કાળજી રાખે છે અને પોતાના દુઃખ (પીડા) માટે જલ્દી સભાન થઈ જાય છે.
સતત પોતાની ચિંતા કર્યા કરે છે અને ચિંતાતુર રહે છે. તેમનામાં હિંમતનો (સાહસનો) અભાવ હોય છે, શંકા કર્યા કરે છે અને બહુ સાવધાન રહે છે.
તેઓ પોતાના વખાણ (આત્મપ્રશંસા) થી દૂર રહે છે. પોતાના પૂરતા સીમિત (સ્વકેન્દ્રી) હોવાથી તેઓ લોકોમાં બહુ પ્રખ્યાત (લોકપ્રિય) થતા નથી.
ઓછાબોલા હોય છે. બોલવા કરતાં લખવામાં વધારે હોશિયાર હોય છે, તેથી તેઓ સારા લેખક બની શકે છે પણ સારા ભાષણ આપનાર (વક્તા) બની શકતા નથી.
તેમને ભીડ ગમતી નથી. સામાન્ય રીતે શાંત હોય છે, પણ અમુક લાગણીશીલ બાબતોમાં જલ્દી ગુસ્સે પણ થઈ જાય છે.
તેમને ચોપડીઓ અને મેગેઝીન (સામાયિકો) વાંચવાનો ખૂબ શોખ હોય છે, પણ રમતગમત કે ફરવા જવાનો (પરિભ્રમણનો) કોઈ શોખ હોતો નથી.
તેઓ જૂના વિચારોવાળા (રૂઢિચુસ્ત) હોય છે, જલ્દી બદલાવ લાવતા નથી (પરિવર્તનશીલતાનો અભાવ).
તેમને તત્ત્વજ્ઞાન અને વિજ્ઞાનમાં બહુ રસ હોય છે.
પોતાના વિચારો જલ્દી બહાર લાવતા નથી, મનની વાતો ખાનગી રાખે છે.
છતાં, તેઓ સામેવાળા માણસ પર પોતાના વ્યક્તિત્વની અસર પાડી શકે છે.

૨. બહિર્મુખી વ્યક્તિત્વ (Extrovert Personality):
આવા લોકો પોતાની અંદર રહેલી શક્તિ (Libido – લિબિડો) ને બહાર લાવવાનો પૂરો પ્રયાસ કરે છે. તેમને બહારની દુનિયામાં (બાહ્ય જગતમાં) ખૂબ રસ હોય છે.

તેમના લક્ષણો:
તેઓ હંમેશા સક્રિય રહે છે અને કંઈક કામ કરવાની તીવ્ર ઇચ્છા ધરાવે છે.
તેમને સમાજના પ્રસંગોમાં અને મેળાવડાઓમાં (સામાજિક સમારંભોમાં) ભાગ લેવો ખૂબ ગમે છે.
તેઓ ખુલ્લા વિચારોવાળા (ઉદ્દામ મતવાદી) હોય છે અને બીજાની સાથે મળીને કામ કરવામાં રસ ધરાવે છે. હંમેશા લોકપ્રિય થવા પાછળ દોડ્યા કરે છે.
તેમને રમતોમાં ખૂબ રસ હોય છે, ખાસ કરીને શારીરિક રમતોમાં. તેમને સહેલાઈથી કોઈ પણ રસ્તે વાળી શકાય છે.
તેઓ અટક્યા વગર બોલનારા (અસ્ખલિત), બહુ જ બોલકણા (વાચાળ) અને બધા સાથે મિત્ર જેવો વ્યવહાર રાખનારા હોય છે.
તેઓ એકલા રહેવાનું ટાળે છે (એકાંત ટાળનારા) અને બીજાને હંમેશા મદદ (સહકાર) કરનારા હોય છે.
તેઓ ચિંતા વગરના (ચિંતામુક્ત) અને બિન્દાસ્ત (બેપરવા) સ્વભાવના હોય છે.
તેઓ લોકોને ભેગા કરવામાં (સંગઠિત કરવામાં) ખૂબ હોશિયાર હોય છે, તેથી તેઓ રાજકારણમાં સફળ નેતા બની શકે છે. તેમને સત્તાનો ખૂબ શોખ હોય છે.
લોકોનું ધ્યાન પોતાના તરફ ખેંચવાનો સતત પ્રયત્ન કરે છે અને હંમેશા પોતાના વખાણ (આત્મપ્રશંસાના) ભૂખ્યા હોય છે.
તેઓ પોતાના કામ, દુઃખ કે વસ્તુઓ માટે બહુ ધ્યાન આપતા નથી (બેપરવા અને અવગણનાવાળા). બીજા લોકો સાથે જલ્દી હળીમળી જાય છે.
ક્યારેક તેઓ અભિમાની, કાબુમાં ન રહેનારા (અનિયંત્રિત) અને આક્રમક પણ બની જાય છે.
સ્વભાવે શાંત અને આશાવાદી હોય છે. તેમને ઘરમાં પૂરાઈ રહેવું જરાય ગમતું નથી, બહાર ફરવાનું જ ગમે છે.
બહાદુરીના કામોમાં (વીરતાભર્યા કાર્યોમાં) રસ લે છે. તેઓ જલ્દી ગભરાઈ જતા નથી કે મૂંઝવણ અનુભવતા નથી.
વાતાવરણની અસર તેમના પર ખૂબ જલ્દી પડે છે. તેમનો હેતુ વાતાવરણને પોતાની જરૂરિયાત મુજબ બદલવાનો (સાનુકૂળ બનાવવાનો) હોય છે.
જે ગુણોને સમાજ માન આપે છે, તે ગુણો અપનાવવા તેઓ પ્રેરાય છે. મોટેભાગે તેઓ પ્રત્યાઘાતી અથવા રૂઢિચુસ્ત પણ હોય છે. હકીકતો (વસ્તુલક્ષી હકીકતો) થી જલ્દી દોરવાઈ જાય છે.

૪. વ્યક્તિત્વ માપનની પદ્ધતિઓ (Measurement Methods)

માણસનું વ્યક્તિત્વ બહુ જ ઊંડું અને અઘરું (ગહન અને જટિલ) તત્ત્વ છે, તેથી તેને માપવું બહુ મુશ્કેલ છે. છતાં મનોવિજ્ઞાનીઓએ બુદ્ધિની જેમ વ્યક્તિત્વને માપવાનું પણ શક્ય બનાવ્યું છે. જોકે, કોઈ પણ એક પદ્ધતિ પૂરેપૂરી સાચી નથી હોતી (સંપૂર્ણ હોઈ શકે નહિ), એટલે ક્યારેક એક સાથે અલગ-અલગ પદ્ધતિઓ વાપરવી પડે છે.

વ્યક્તિત્વ માપનની 3 મુખ્ય પદ્ધતિઓ છે:
૧. વ્યક્તિલક્ષી / આત્મલક્ષી પદ્ધતિ (Subjective Methods)
૨. વસ્તુનિષ્ઠ પદ્ધતિ (Objective Methods)
૩. પ્રક્ષેપણ પદ્ધતિ (Projective Methods)

(અ) વ્યક્તિલક્ષી પદ્ધતિઓ (Subjective Methods)

આ પદ્ધતિઓને ‘આત્મલક્ષી’ પદ્ધતિ પણ કહેવાય છે. આમાં જે તે વ્યક્તિ પાસેથી કે તેના સગા-સંબંધીઓ પાસેથી માહિતી ભેગી કરવામાં આવે છે. આની ૪ મુખ્ય રીતો (પ્રવિધિઓ) છે:

૧. આત્મનિવેદન અથવા આત્મકથા (Self-reporting):
આમાં માણસ પોતે જ પોતાની કથા લખે છે. મનોવિજ્ઞાનીઓ અમુક ટાઈટલ (શીર્ષક) આપી દે છે અને કહે છે કે આના વિશે તમારો પોતાનો ઈતિહાસ લખો. માણસ પોતાની યાદશક્તિ (સ્મૃતિ) પ્રમાણે લખે છે અને તેના પરથી વ્યક્તિત્વનો અંદાજ (નિષ્કર્ષ) કઢાય છે.

ખામી (મર્યાદા): માણસ પોતાના વિશે સાચું ન પણ લખે અને ખરાબ વાતો છુપાવી લે. એટલે આ પદ્ધતિ માત્ર બીજી વધારાની માહિતી (પૂરક માહિતી) લેવા જ ઉપયોગી છે.

૨. વ્યક્તિ ઈતિહાસ (Individual history):
આમાં માણસને પૂછવાને બદલે તેના મમ્મી-પપ્પા, મિત્રો, પડોશી કે સગા-સંબંધીઓ પાસેથી તેના સામાજિક જીવન, લાગણીઓ (સંવેગાત્મક સંતુલન) અને સ્વાસ્થ્ય વિશે માહિતી લેવાય છે.

મનોચિકિત્સકો (ડોક્ટરો) આ પદ્ધતિનો સૌથી વધુ ઉપયોગ કરે છે. આમાં ઘરનો ઈતિહાસ, રીતરિવાજો અને મગજનો વિકાસ બધું નોંધવામાં આવે છે.

૩. મુલાકાત પદ્ધતિ (Interview):
આમાં નિષ્ણાત રૂબરૂ બેસીને મૌખિક પ્રશ્નો પૂછે છે અને માણસ જે જવાબ (પ્રત્યાઘાત કે પ્રત્યુત્તર) આપે તેના પરથી તેના મનની સ્થિતિ સમજવાનો પ્રયાસ થાય છે.

નોકરી આપવા માટે (કર્મચારીઓની પસંદગીમાં) કે ભણવા માટે એડમિશન આપવા આ પદ્ધતિ વપરાય છે.
ઇન્ટરવ્યુ લેનાર માણસ હોશિયાર (કુશળ, ચપળ, વાચાળ અને ઉત્સાહી) હોવો જોઈએ. જો તે સામેવાળાને એવી ખાતરી આપે કે “તમારી વાત ખાનગી જ રહેશે”, તો સામેવાળો ડર્યા વગર સાચી વાત કહેશે (આત્મિયતા કેળવાશે). આ રીતે માણસના ડર, લાગણીઓ, રસ અને સમસ્યાઓ જાણી શકાય છે.

૪. વ્યક્તિત્વ સંશોધનાવલિ (Inventory technique):
નિષ્ણાતો પ્રશ્નોનું એક લિસ્ટ (પ્રશ્નાવલિ) બનાવે છે. આમાં પ્રશ્નોના જવાબ ફક્ત ‘હા’ કે ‘ના’ માં આપવાના હોય છે.

ખામી: આના પર વધારે વિશ્વાસ ન રાખી શકાય (વિશ્વસનીય નથી), કારણ કે માણસ ખોટા (અસત્ય) જવાબ પણ આપી શકે છે. આમાં વ્યક્તિત્વના અલગ-અલગ ગુણોને આવરી લેતા પ્રશ્નો હોય છે.

(બ) વસ્તુનિષ્ઠ પદ્ધતિઓ (Objective Methods)

આ પદ્ધતિ માણસ બહાર કેવું વર્તન કે વ્યવહાર કરે છે તેના પર આધાર રાખે છે. આમાં માણસના પોતાના વિચારો કે અભિપ્રાયની કોઈ જરૂર નથી હોતી. આની મુખ્ય બે રીતો છે:

૧. અવલોકન (Observation – નિરીક્ષણ):
૫ વર્ષથી નાના બાળકોને આપણે ઇન્ટરવ્યુમાં પ્રશ્નો ન પૂછી શકીએ, એટલે તેમને માટે આ પદ્ધતિ વપરાય છે.

બાળકનું વર્તન જોવા માટે એક ‘નિરીક્ષણ ઘુમ્મટ’ (Observation Tower) નામનો એક ઓરડો બનાવવામાં આવે છે. આમાં બાળક છૂટથી રમી શકે છે.
આ ઓરડામાં એકતરફી કાચ (One-way glass) લગાવેલો હોય છે. આનાથી બહાર બેઠેલા મનોવિજ્ઞાની બાળકોને રમી રહેલા જોઈ શકે છે, પણ બાળકો તેમને જોઈ શકતા નથી!
ઓરડામાં કેમેરા (સ્વયંસંચાલિત કેમેરા) પણ હોય છે જેથી બાળકના વર્તનને રેકોર્ડ કરી શકાય. બાળક અલગ અલગ પરિસ્થિતિમાં કેવું વર્તન કરે છે, તે જોઈને તેના વ્યક્તિત્વનો અંદાજ કઢાય છે.

૨. ક્રમ માપદંડ (Rating Scale):
માણસની પ્રામાણિકતા કે તેની મહેનતને આંકડામાં (સંખ્યાત્મક માપ) માપી શકાતી નથી. તેથી આવા ગુણો અને સમાજમાં તેની ઈજ્જત (સામાજિક પ્રતિષ્ઠા) કે નેતાગીરીના ગુણો માપવા માટે આ સ્કેલ વપરાય છે. આ માપદંડ ૩ થી ૫ બિંદુઓ અથવા વધારે ઝીણવટથી માપવા માટે ૧૧ કે ૧૩ બિંદુઓનો બનેલો હોય છે. કોઈ એક બિંદુ પર નિશાની કરીને ગુણ માપવામાં આવે છે. આના ૩ પ્રકાર છે:

(ક) સાંખ્યિક ક્રમ માપદંડ (Numerical rating scale): આ સૌથી સાદો સ્કેલ છે, જેમાં નંબર આપેલા હોય છે. 1 એટલે ઘણું વધારે, 2 એટલે વધારે, 3 એટલે સાધારણ, 4 એટલે ઓછું, 5 એટલે ઘણું ઓછું. જે નંબર યોગ્ય લાગે તેના પર ગોળ (નિશાની) કરવાનું હોય છે .
(ખ) આલેખિત ક્રમ માપદંડ (Graphic rating scale): આમાં નંબરની જગ્યાએ એક આડી લીટી દોરેલી હોય છે. દાખલા તરીકે: બાળક કેટલું નિયમિત છે? તો લીટી પર શબ્દો લખ્યા હોય: કદાપી નહીં, જવલ્લે જ, પ્રસંગોપાત, ઘણીવાર, હંમેશાં. આની ઉપર વર્તુળ કે ફૂદડી (તારક) ની નિશાની કરીને માપવામાં આવે છે .
(ગ) વર્ણનાત્મક ક્રમ માપદંડ (Descriptive rating scale): આમાં સીધા વિશેષણો લખેલા હોય છે. જેમ કે: ખૂબ પ્રામાણિક, વધુ પ્રામાણિક, સામાન્ય પ્રામાણિક, ઓછો પ્રામાણિક, પ્રામાણિક નહીં .

(ક) પ્રક્ષેપણ પદ્ધતિઓ (Projective Methods) – ખૂબ અગત્યની

ઉપર આપણે જે આત્મલક્ષી અને વસ્તુનિષ્ઠ પદ્ધતિઓ જોઈ, તેની સૌથી મોટી ખામી એ છે કે તે માણસના અજ્ઞાન મન (Unconscious mind) માં શું ચાલે છે તે જાણી શકતી નથી. માણસના અજ્ઞાત મનનો અભ્યાસ કરવા માત્ર પ્રક્ષેપણ પદ્ધતિઓ જ કામ આવે છે. આ વ્યક્તિત્વ માપવાની આધુનિક (નવી) રીત છે.

આમાં માણસને કોઈ અસ્પષ્ટ વસ્તુ બતાવવામાં આવે છે અને તે પોતાના વિચારો અને લાગણીઓ અજાણતા જ (અભાનપણે) બીજા પર ઢોળી દે છે (પ્રક્ષેપણ કરે છે). આ પદ્ધતિનો વિચાર સૌથી પહેલા મનોવિજ્ઞાની સિગ્મંડ ફ્રોઈડે તેમની ‘મનોવિશ્લેષણ પદ્ધતિ’ માં આપ્યો હતો.

પ્રક્ષેપણ પદ્ધતિની વિશેષતાઓ અને મર્યાદાઓ (લાભ-ગેરલાભ):

લાભ: આનાથી મનની અંદર દબાયેલી છૂપી ઇચ્છાઓ અને અજ્ઞાત મનની વાતો બહાર આવે છે. સંશોધક પ્રયોગપાત્ર પર પોતાના વિચારો થોપી શકતો નથી.
મર્યાદા: આમાં જે વસ્તુ બતાવાય છે તે સાવ અસ્પષ્ટ હોય છે. તેથી માણસે જાતે જ મગજ દોડાવીને તેનો અર્થ કાઢવો પડે છે. વસ્તુ જેટલી અસ્પષ્ટ, પ્રક્ષેપણ એટલું વધારે.

મુખ્ય પ્રક્ષેપણ કસોટીઓ નીચે મુજબ છે:

૧. રૉર્શાકની શાહીના ડાઘાની કસોટી (Rorschach Inkblot Test):

સ્વિટઝરલેન્ડના મનોવિજ્ઞાનિક હર્મન રૉર્શાકે 1921 માં આ બનાવી હતી.
આમાં કાગળ પર શાહીના ટીપાં નાખીને કાગળને વચ્ચેથી વાળી દેવાય છે. આનાથી શાહી ફેલાઈને એક અજીબ આકૃતિ (ડાઘો) બની જાય છે.
રૉર્શાકે આવા ૧૦ કાર્ડ પસંદ કર્યા હતા. જેમાં ૫ કાર્ડ કાળા ઝાંખા ડાઘવાળા, ૨ કાર્ડ કાળા અને લાલ ડાઘવાળા અને ૩ કાર્ડ અલગ-અલગ રંગીન ડાઘાવાળા હોય છે .
માણસને આ કાર્ડ આપીને પૂછવામાં આવે છે કે “આમાં તમને શું દેખાય છે?” માણસ કાર્ડ ફેરવીને પણ જોઈ શકે છે. માણસ કેટલી વારમાં જવાબ આપે છે તે નોંધાય છે.
કેવી રીતે માર્ક અપાય (મૂલ્યાંકન થાય)?
સ્થાન (Location): જો આખા ડાઘમાં ચિત્ર દેખાય તો W, નાના ભાગમાં દેખાય તો d, સફેદ/નજીવા ભાગમાં દેખાય તો S નોંધાય છે.
વસ્તુ (Content): જો માણસનું ચિત્ર દેખાય તો H (Human), પ્રાણી દેખાય તો A (Animal), શરીરનો ભાગ દેખાય તો At (Anatomy), કુદરતી દેખાવ (નદી/પર્વત) દેખાય તો N અને ભૂગોળનો પ્રદેશ દેખાય તો GEO નોંધાય છે.
નિર્માણકારો (Determinants): હલનચલન થતું દેખાય તો M (Movement), દોડતા પ્રાણી માટે FM, નિર્જીવ વસ્તુના હલનચલન માટે m, માત્ર આકાર દેખાય તો F, માત્ર રંગ દેખાય તો C અને રંગ+વસ્તુ બંને દેખાય તો FC લખાય છે.
નવીનતા: જો જવાબ બધાની જેમ સામાન્ય હોય તો P (Popular) અને કંઈક નવો જ જવાબ હોય તો O (Original) લખવામાં આવે છે.
હવે કમ્પ્યુટરની મદદથી આ કસોટીના જવાબોનું અર્થઘટન સહેલું બન્યું છે અને મનોચિકિત્સકો આનો ખૂબ ઉપયોગ કરે છે.

૨. થેમેટિક એપરસેપ્શન કસોટી (TAT – Thematic Apperception Test):

આ કસોટીમાં શાહીના ડાઘાને બદલે ચિત્રોનો ઉપયોગ થાય છે.
૧૯૩૯ માં મનોવિજ્ઞાની મરે અને મોર્ગને (Murray & Morgan) આ કસોટી બનાવી હતી.
આમાં કુલ ૩૦ ચિત્રોવાળા કાર્ડ અને ૧ કોરું કાર્ડ હોય છે. (૧૦ મહિલાઓ માટે, ૧૦ પુરુષો માટે અને ૧૦ બંને માટે ભેગા) .
આ કાર્ડ વારાફરતી બતાવીને પૂછવામાં આવે છે: આ ચિત્ર પહેલાં શું બન્યું હશે? અત્યારે શું થઈ રહ્યું છે? અને હવે આગળ શું થશે?
આના પરથી માણસે કાલ્પનિક વાર્તા બનાવવાની હોય છે, જે પરથી તેની દબાયેલી ઈચ્છાઓનું નિદાન થાય છે .

૩. ચિલ્ડ્રન એપરસેપ્શન કસોટી (CAT – Children Apperception Test):

આના સંશોધક ડૉ. અર્નેસ્ટ ક્રિપ્સ હતા.
આ કસોટી ખાસ નાના છોકરા-છોકરીઓ માટે છે. આમાં ૧૦ ચિત્રો હોય છે.
દરેક ચિત્રમાં કોઈને કોઈ પ્રાણી દોરેલું હોય છે. (જોકે, આ કસોટી ભારતના વાતાવરણ માટે બહુ અનુકૂળ નથી) .

૪. વાક્યપૂર્તિ તથા વાર્તાપૂર્તિ કસોટી (Sentence & Story Completion):

આમાં અધૂરા વાક્યો કે વાર્તા પૂરી કરવા માટે અપાય છે.
દાખલા તરીકે: “મારી પ્રિય વસ્તુ….”, “મને સૌથી વધુ ભય લાગતી બાબત…”, “તૂટેલી ખુરશી જોઈને…” અથવા “મારી બહેન…” .
માણસ જે રીતે વાક્ય પૂરું કરે, તેના પરથી તેનું મન વંચાય છે.

૫. શબ્દ-સાહચર્ય કસોટી (Word Association Test):

આમાં પરીક્ષક પાસે ૫૦ થી ૧૦૦ જેટલા શબ્દોનું લિસ્ટ હોય છે.
પરીક્ષક એક શબ્દ બોલે, અને તે સાંભળીને તરત જ સામેવાળી વ્યક્તિના મનમાં જે પહેલો શબ્દ આવે તે બોલવાનો હોય છે .
કેટલી વારમાં જવાબ આપ્યો તેનો સમય નોંધાય છે. મનોવિજ્ઞાની યુંગની (Jung) શબ્દ-સાહચર્ય કસોટી ખૂબ જ પ્રખ્યાત અને ઉપયોગી છે.

૬. પ્લે-ટેકનિક (Play Technique):

આમાં નાના બાળકોને રમવા માટે ઢીંગલીઓ અપાય છે.
બાળકો ઢીંગલીને પોતાના ઘરના સભ્યો (મમ્મી, પપ્પા, દાદા, દાદી, કાકા વગેરે) માનીને રમે છે.
તે ઢીંગલી સાથે જેવો વ્યવહાર કરે (મારે કે વહાલ કરે), તેના પરથી ખબર પડે કે બાળકના મનમાં કોના માટે કેવા ભાવો છે.
બાર્ક, સીઅર્સ અને બારુચ નામના મનોવિજ્ઞાનીઓએ આની કસોટીઓ રચી છે.

૭. એચ.ટી.પી. ટેસ્ટ (HTP Test – House, Tree, Person):

૫ વર્ષ કે તેથી મોટા બાળકો માટે આ કસોટી વપરાય છે.
આમાં બાળકો પાસે ૩ ચિત્રો દોરાવવામાં આવે છે: ૧. ઘર (Home), ૨. ઝાડ (Tree) અને ૩. વ્યક્તિ (Person).
બાળક કેવી રીતે ચિત્ર દોરે છે તે જોઈને તેની માનસિક સ્થિતિ જાણી શકાય છે.

(આ સિવાય ચિત્ર સાહચર્ય, અભિનય પ્રદર્શન અને ઓલપોર્ટની કસોટીઓ પણ વપરાય છે )

૫. વ્યક્તિત્વ વિકાસના શૈક્ષણિક ફલિતાર્થો (શિક્ષક માટે ખાસ)

બાળકના વ્યક્તિત્વ ઘડતરમાં સૌથી મોટો ભાગ ભણતર (શિક્ષણ) નો હોય છે. શિક્ષણ માત્ર ૪ દીવાલોમાં જ નથી મળતું, વાતાવરણની પણ બહુ મોટી અસર થાય છે.
શાળાનું વાતાવરણ, શિક્ષકો (અધ્યાપકો), મિત્રો, પુસ્તકો, ઉત્સવો, પરીક્ષા અને રમતગમત બાળકના ઘડતરમાં ખૂબ જ અગત્યનો ફાળો આપે છે.

જો શિક્ષક (અધ્યાપક) ના વ્યક્તિત્વમાં અદેખાઈ, ઈર્ષ્યા, ગુસ્સો (ક્રોધ) કે ભય હશે, તો બાળકમાં પણ એની અસર પડ્યા વગર રહેશે નહિ!. તેથી શિક્ષકે નીચે મુજબની બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ:

૧. શિક્ષકે વિદ્યાર્થીઓ (અધ્યેતાઓ) નું વ્યક્તિત્વ કેવું છે, તેની સાચી સમજ મેળવવી જોઈએ.
૨. શિક્ષકે બાળકો સાથે હમેશા પ્રેમ અને આત્મીયતાવાળો વ્યવહાર રાખવો જોઈએ.
૩. બાળકોમાં આત્મવિશ્વાસ, ઉત્સાહ, ખેલદિલી અને હિંમત વધે તેવા કાર્યક્રમો કરવા જોઈએ.
૪. બાળકોના મનમાંથી ડર, ક્ષોભ અને સંકોચ દૂર કરવાના પૂરા પ્રયત્નો કરવા જોઈએ.
૫. બાળકોના શારીરિક અને માનસિક સ્વાસ્થ્યનું ખૂબ ધ્યાન રાખવું.
૬. શાળામાં એવી રમતો કે પ્રવૃત્તિઓ કરાવવી જેનાથી બાળકોમાં એકબીજાને મદદ કરવાની ભાવના (સહકાર), નેતાગીરી (નેતૃત્વ), વિચારશક્તિ અને સંઘભાવના (Team spirit) ખીલી ઉઠે.
૭. શાળાએ બાળકોને આગળ શું ભણવું કે કયો ધંધો કરવો, તેના માટે માર્ગદર્શન (વ્યવસાયલક્ષી માર્ગદર્શન) પણ આપવું જોઈએ.