પ્રકરણ ૧: વૈયક્તિક ભિન્નતાઓ (Individual Differences)

૧. અર્થ અને વ્યાખ્યા

દુનિયાની કોઈપણ બે વ્યક્તિઓ (અરે, જોડિયા બાળકો પણ!) ક્યારેય ૧૦૦% એકસરખી હોતી નથી. દરેક વ્યક્તિનો દેખાવ, સ્વભાવ, વિચારવાની શક્તિ અને રસ અલગ-અલગ હોય છે. વ્યક્તિઓ વચ્ચે જોવા મળતા આ તફાવતને મનોવિજ્ઞાનમાં ‘વૈયક્તિક ભિન્નતા’ (Individual Differences) કહેવાય છે.

• સ્કિનર (Skinner) ની વ્યાખ્યા: “વૈયક્તિક ભિન્નતાઓમાં વ્યક્તિના એવાં બધાં જ પાસાંઓનો સમાવેશ થઈ જાય છે, જેનું માપ કાઢી શકાય (માપન શક્ય છે).”
• ટાયલર (Tyler) ની વ્યાખ્યા: “એક વ્યક્તિથી બીજી વ્યક્તિ વચ્ચે જોવા મળતો તફાવત એટલો બધો સ્પષ્ટ છે કે વૈયક્તિક ભિન્નતા એ સાર્વત્રિક (Universal) સત્ય બની ગયું છે.”

૨. વૈયક્તિક ભિન્નતાના મુખ્ય પ્રકારો (ક્ષેત્રો)

માણસો એકબીજાથી કઈ-કઈ બાબતોમાં અલગ પડે છે?

1. શારીરિક ભિન્નતા (Physical Differences): ઊંચાઈ, વજન, રંગ, દેખાવ અને શારીરિક બાંધામાં જોવા મળતો તફાવત.
2. માનસિક ભિન્નતા (Mental / Cognitive Differences): બધાની બુદ્ધિ (IQ), યાદશક્તિ, અને વિચારવાની શક્તિ અલગ હોય છે. કોઈ જલ્દી શીખી જાય, તો કોઈને વાર લાગે.
3. સાંવેગિક ભિન્નતા (Emotional Differences): લાગણીઓમાં તફાવત. કોઈ વાત-વાતમાં રડી પડે કે ગુસ્સે થઈ જાય, તો કોઈ ગમે તેવી મુસીબતમાં પણ શાંત રહે.
4. સામાજિક ભિન્નતા (Social Differences): કોઈને લોકો સાથે હળવું-મળવું બહુ ગમે (બહિર્મુખી), તો કોઈ એકાંતમાં રહેવાનું પસંદ કરે (અંતર્મુખી).

૩. વૈયક્તિક ભિન્નતા માટેના કારણો

લોકો એકબીજાથી અલગ કેમ હોય છે? તેના મુખ્ય ૨ કારણો છે:

1. વારસો (Heredity): માતા-પિતા અને પૂર્વજો તરફથી જનીનો (Genes) દ્વારા મળતા ગુણો. (દા.ત. ઊંચાઈ, આંખનો રંગ, અમુક અંશે બુદ્ધિ).
2. વાતાવરણ (Environment): જન્મ પછી બાળકને મળતું ઘરનું, શાળાનું અને સમાજનું વાતાવરણ. વાતાવરણ બાળકના વિચારો અને ટેવો બદલી શકે છે. (આ સિવાય ઉંમર, જાતિભેદ-છોકરા/છોકરી, અને શિક્ષણ પણ ભિન્નતા લાવે છે.)

૪. શિક્ષક માટે ઉપયોગિતા (શૈક્ષણિક ફલિતાર્થો)

B.Ed માં આ પ્રશ્ન વારંવાર પૂછાય છે કે “શિક્ષક તરીકે તમે વૈયક્તિક ભિન્નતાને ધ્યાનમાં રાખીને શું કરશો?”

• વર્ગમાં બધા જ બાળકો હોશિયાર ન હોય, એટલે શિક્ષકે ભણાવવાની રીત (અધ્યાપન પદ્ધતિ) બદલતી રહેવી જોઈએ.
• બાળકોની શક્તિ પ્રમાણે તેમને ગૃહકાર્ય (Homework) આપવું.
• નબળા બાળકોને અલગથી માર્ગદર્શન (Remedial Teaching – ઉપચારાત્મક શિક્ષણ) આપવું.
• વર્ગખંડમાં બાળકોની સંખ્યા મર્યાદિત રાખવી, જેથી દરેક બાળક પર પૂરતું ધ્યાન આપી શકાય.

---

પ્રકરણ ૨: વિશિષ્ટ બાળકો (Exceptional / Special Children)

૧. અર્થ અને સમજૂતી

સામાન્ય રીતે આપણે એવું માનીએ છીએ કે ‘વિશિષ્ટ બાળક’ એટલે કે જે શારીરિક રીતે અપંગ કે વિકલાંગ હોય. પરંતુ મનોવિજ્ઞાનમાં એવું નથી! જે બાળક સામાન્ય કે સરેરાશ બાળકો કરતાં શારીરિક, માનસિક કે સામાજિક રીતે એટલું બધું અલગ પડતું હોય કે તેને ભણાવવા માટે ખાસ અલગ વ્યવસ્થા કરવી પડે, તેને ‘વિશિષ્ટ બાળક’ (Exceptional Child) કહે છે. (એટલે કે ખૂબ જ હોશિયાર બાળક પણ વિશિષ્ટ કહેવાય અને ખૂબ જ નબળું બાળક પણ વિશિષ્ટ કહેવાય.)

• ક્રૉ અને ક્રૉ (Crow & Crow) ની વ્યાખ્યા: “જે બાળક સામાન્ય બાળકો કરતાં શારીરિક, માનસિક કે સામાજિક લક્ષણોમાં એટલું બધું વિચલિત (અલગ) થતું હોય કે તેને પોતાની મહત્તમ ક્ષમતાના વિકાસ માટે ખાસ શૈક્ષણિક સેવાઓની જરૂર પડે, તે વિશિષ્ટ બાળક છે.”

૨. વિશિષ્ટ બાળકોના પ્રકારો

(A) પ્રતિભાશાળી બાળકો (Gifted Children)

આ બાળકો ખૂબ જ હોશિયાર હોય છે. તેમનો બુદ્ધિઆંક (IQ) ૧૩૦ કે ૧૪૦ થી વધુ હોય છે.

• લક્ષણો: તેઓ જલ્દી શીખી જાય છે, શબ્દભંડોળ ખૂબ મોટું હોય છે, તેમને અઘરા પ્રશ્નો ઉકેલવા ગમે છે અને તેઓ ક્યારેક ક્લાસના સામાન્ય ભણતરથી કંટાળી જાય છે.
• શિક્ષણ: આવા બાળકો માટે શિક્ષકે અઘરું અને નવું જાણવા મળે તેવું ‘સમૃદ્ધ શિક્ષણ’ (Enrichment Program) પૂરું પાડવું જોઈએ. તેમને ડબલ પ્રમોશન (ધોરણ કૂદાવવા) પણ આપી શકાય.

(B) મંદબુદ્ધિના / ધીમી ગતિએ શીખનાર બાળકો (Slow Learners / Mentally Retarded)

આવા બાળકોનો બુદ્ધિઆંક (IQ) ૭૦ થી ૯૦ ની વચ્ચે કે તેથી ઓછો હોય છે.

• લક્ષણો: તેમને કોઈપણ વસ્તુ વારંવાર સમજાવવી પડે છે, તેઓ જલ્દી ભૂલી જાય છે અને તેમનો આત્મવિશ્વાસ ઓછો હોય છે.
• શિક્ષણ: શિક્ષકે તેમની સાથે ખૂબ પ્રેમથી અને ધીરજથી કામ લેવું જોઈએ. તેમના માટે ખાસ ઉપચારાત્મક શિક્ષણ (Remedial Teaching) અને દૃશ્ય-શ્રાવ્ય સાધનો (ટીવી, પ્રોજેક્ટર) નો ઉપયોગ કરવો.

(C) શારીરિક રીતે વિકલાંગ / દિવ્યાંગ બાળકો (Physically Handicapped)

જે બાળકોને જોવામાં (અંધત્વ), સાંભળવામાં (બહેરાશ), બોલવામાં (તોતડાપણું) કે હાથ-પગમાં કોઈ ખામી હોય.

• શિક્ષણ: અંધ બાળકો માટે બ્રેઈલ લિપિ (Braille), બહેરા બાળકો માટે હોઠના હલનચલન પરથી સમજવાની રીત (Lip reading) અને આવા બાળકો માટે શાળામાં વ્હીલચેર/રેમ્પ ની વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ. આજના સમયમાં આવા બાળકોને સામાન્ય બાળકો સાથે જ બેસાડીને ભણાવવા પર ભાર મુકાય છે, જેને ‘સમાવેશી શિક્ષણ’ (Inclusive Education) કહેવાય છે.

(D) સમસ્યાત્મક બાળકો (Problem Children / Delinquent)

જે બાળકો ક્લાસમાં ચોરી કરે, જૂઠું બોલે, બીજા બાળકોને મારે કે ભણવામાંથી ભાગી જાય (Truancy).

• શિક્ષણ: શિક્ષકે તેને સજા કરવાને બદલે, તે આવું વર્તન કેમ કરે છે તેનું કારણ જાણવું જોઈએ (કદાચ ઘરમાં માતા-પિતા ઝઘડતા હોય). તેમને યોગ્ય કાઉન્સેલિંગ (માર્ગદર્શન અને સલાહ) ની જરૂર હોય છે.

---

પ્રકરણ ૩: રસ અને મનોવલણ (Interest and Attitude)

આ બંને શબ્દો અલગ છે, પણ એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે.

ભાગ ૧: રસ કે અભિરુચિ (Interest)

અર્થ: કોઈ વસ્તુ, વ્યક્તિ કે કામ પ્રત્યે આપણું મન ચોંટી જાય કે ધ્યાન ખેંચાય, તેને ‘રસ’ કહેવાય. જ્યાં રસ હોય ત્યાં માણસ થાકતો નથી.

• બિંગહામ (Bingham) ની વ્યાખ્યા: “રસ એ કોઈ પ્રવૃત્તિમાં મગ્ન થવાની અને તેને ચાલુ રાખવાની વૃત્તિ છે.”
• મેકડુગલ (McDougall) ની વ્યાખ્યા: “રસ એ છુપાયેલું (ગૂઢ) ધ્યાન છે, અને ધ્યાન એ રસનું ક્રિયાત્મક સ્વરૂપ છે.” (એટલે કે જ્યાં રસ પડે, ત્યાં જ આપણું ધ્યાન જાય).

રસ ના પ્રકારો:

1. જન્મજાત રસ (Innate Interest): જે જન્મથી જ હોય. (દા.ત. બાળકને રમવામાં રસ, ખાવામાં રસ).
2. સંપાદિત રસ (Acquired Interest): જે આપણે મોટા થઈને અનુભવોથી શીખીએ. (દા.ત. ક્રિકેટ જોવામાં રસ, પુસ્તકો વાંચવામાં રસ).

ભાગ ૨: મનોવલણ (Attitude)

અર્થ: કોઈ વ્યક્તિ, વસ્તુ, સંસ્થા કે વિચાર પ્રત્યે આપણો જે ‘જોવાનો દૃષ્ટિકોણ’ કે ચોક્કસ રીતે વર્તવાની તૈયારી હોય, તેને મનોવલણ કહેવાય. મનોવલણ સારું (Positive) પણ હોઈ શકે અને ખરાબ (Negative) પણ હોઈ શકે.

• ઑલપોર્ટ (Allport) ની વ્યાખ્યા: “મનોવલણ એ અનુભવો દ્વારા ઘડાયેલી મનની એક એવી તત્પરતા (તૈયારી) છે, જે વ્યક્તિના વર્તન પર સીધી અસર કરે છે.” (દા.ત. જો કોઈ વિદ્યાર્થીનું ગણિત વિષય પ્રત્યે નકારાત્મક મનોવલણ બંધાઈ જાય કે “ગણિત બહુ અઘરું છે”, તો તે ક્યારેય ગણિતમાં પાસ નહિ થઈ શકે.)

મનોવલણની ખાસિયતો:

• મનોવલણો જન્મજાત હોતા નથી, તે અનુભવથી શીખાય છે (સંપાદિત છે).
• મનોવલણો બદલી શકાય છે (પરિવર્તનશીલ છે), પણ ધીમે ધીમે.
• શિક્ષકની ભૂમિકા: શિક્ષકે એવા પ્રયાસ કરવા જોઈએ કે બાળકોમાં શાળા, અભ્યાસ અને દેશ પ્રત્યે સારા (હકારાત્મક) મનોવલણો બંધાય અને ખરાબ (પૂર્વગ્રહો) દૂર થાય.

---

પ્રકરણ ૪: અભિયોગ્યતા (Aptitude)

૧. અર્થ અને વ્યાખ્યા

ઘણીવાર આપણે જોઈએ છીએ કે કોઈ બાળક કોઈ ક્લાસ કર્યા વગર જ સરસ ગીત ગાતો હોય, કે કોઈ બાળક મશીન ખોલીને તરત રિપેર કરી દેતો હોય. આનો અર્થ એ કે તેનામાં એ કામ કરવાની ‘અંદરથી જ આવડત’ છુપાયેલી છે.

ભવિષ્યમાં કોઈ ચોક્કસ ક્ષેત્રમાં (જેમ કે સંગીત, એન્જિનિયરિંગ, ચિત્રકામ) શિક્ષણ કે તાલીમ આપીને કૌશલ્ય મેળવવાની બાળકની જન્મજાત કે સુષુપ્ત શક્તિ (છુપાયેલી શક્તિ) ને ‘અભિયોગ્યતા’ (Aptitude) કહેવાય છે.

• બિંગહામ (Bingham) ની વ્યાખ્યા: “અભિયોગ્યતા એટલે તાલીમ લીધા પછી કોઈ ચોક્કસ જ્ઞાન, કૌશલ્ય કે પ્રતિક્રિયાઓ શીખવાની વ્યક્તિની શક્તિ કે યોગ્યતા.”
• ફ્રીમેન (Freeman) ની વ્યાખ્યા: “અભિયોગ્યતા એ એવા ગુણોનો સમૂહ છે જે દર્શાવે છે કે વ્યક્તિ તાલીમ લીધા પછી કોઈ ચોક્કસ જ્ઞાન મેળવવા કેટલી લાયક છે.”

૨. અભિયોગ્યતા, સિદ્ધિ અને રસ વચ્ચેનો તફાવત (બહુ જ અગત્યનો)

• રસ (Interest): તમને કોઈ કામ ‘કરવું ગમે’ છે. (દા.ત. તમને ક્રિકેટ રમવું બહુ ગમે છે).
• અભિયોગ્યતા (Aptitude): તમારામાં એ કામ ‘શીખવાની જન્મજાત આવડત’ છે કે કેમ. (દા.ત. તમને ક્રિકેટ રમવું ગમે છે, પણ તમારામાં બોલને સમજવાની કે ટાઈમિંગની જન્મજાત આવડત છે કે નહિ, તે અભિયોગ્યતા છે).
• સિદ્ધિ (Achievement): તમે તાલીમ લીધા ‘પછી’ કેટલું સારું રમ્યા અને શું પરિણામ લાવ્યા, તે સિદ્ધિ છે.

૩. અભિયોગ્યતાનું માપન (Measurement of Aptitude)

માણસમાં કયા ક્ષેત્રની છુપાયેલી શક્તિ છે તે જાણવા મનોવિજ્ઞાનીઓએ અલગ-અલગ કસોટીઓ (Tests) બનાવી છે.

• DAT (Differential Aptitude Test – વિભેદક અભિયોગ્યતા કસોટી): આ પરીક્ષાની દૃષ્ટિએ સૌથી પ્રખ્યાત છે. આ કસોટીમાં ભાષાકીય શક્તિ, આંકડાકીય શક્તિ, યાંત્રિક સમજ (Mechanical reasoning) વગેરે માપવામાં આવે છે.
• GATB (General Aptitude Test Battery – સામાન્ય અભિયોગ્યતા કસોટી માળા).
• આ સિવાય સંગીત માટે, ક્લાર્ક (કારકુન) બનવા માટે, મિકેનિક બનવા માટે અલગ-અલગ અભિયોગ્યતા કસોટીઓ આવે છે.

૪. શૈક્ષણિક ફલિતાર્થો (શિક્ષક માટે ઉપયોગિતા)

• બાળકને ભવિષ્યમાં કઈ લાઈનમાં મોકલવો (આર્ટસ, કોમર્સ, સાયન્સ કે ડિપ્લોમા) તેના ‘શૈક્ષણિક માર્ગદર્શન’ (Educational Guidance) માટે અભિયોગ્યતા જાણવી બહુ જ જરૂરી છે.
• ભવિષ્યમાં બાળકે કઈ નોકરી કે ધંધો પસંદ કરવો જોઈએ તેના ‘વ્યાવસાયિક માર્ગદર્શન’ (Vocational Guidance) માટે પણ શિક્ષક બાળકની અભિયોગ્યતા કસોટી લઈને સાચો રસ્તો બતાવી શકે છે.