૧. બચાવ પ્રયુક્તિ એટલે શું? (What is Defence Mechanism?)
માની લો કે તમને કોઈ વસ્તુ જોઈતી હોય પણ ન મળે, અથવા કોઈ કામમાં નિષ્ફળતા મળે, ત્યારે તમને દુઃખ થાય, ગુસ્સો આવે કે ટેન્શન થાય છે. આ ટેન્શન કે હતાશામાંથી મગજને બચાવવા માટે આપણું મન અજાણતા જ અમુક ‘ટ્રિક્સ’ (યુક્તિઓ) વાપરે છે. આ ટ્રિક્સને મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં ‘બચાવ પ્રયુક્તિ’ કહેવાય છે.
સરળ શબ્દોમાં તેના લક્ષણો:
- અહમનો બચાવ (Ego Protection): પોતાની આબરૂ બચાવવા અને પોતાને નીચા ન જોવું પડે તે માટે મન આ રસ્તો અપનાવે છે.
- અજાગૃત પ્રક્રિયા: વ્યક્તિ જાણીજોઈને આવું નથી કરતો, પણ અજાણતા (Subconsciously) જ તેનાથી આવું વર્તન થઈ જાય છે.
- ટેન્શનમાં રાહત: આનાથી થોડા સમય માટે મનની શાંતિ મળે છે અને ટેન્શન ઓછું થાય છે.
- નુકસાનકારક (જો અતિરેક થાય તો): જો કોઈ વ્યક્તિ વારંવાર આ પ્રયુક્તિઓનો સહારો લે, તો તેનામાં આત્મવિશ્વાસ ઘટે છે, લઘુતાગ્રંથિ (Inferiority Complex) આવે છે અને તે માનસિક બીમારીનો ભોગ પણ બની શકે છે.
૨. ઊર્ધ્વીકરણ (Sublimation)
અર્થ: ખરાબ, નકારાત્મક અથવા સમાજને ન ગમે તેવી ઈચ્છાઓને સારા, રચનાત્મક અને સમાજને ગમે તેવા કામમાં વાળી દેવી, તેને ઊર્ધ્વીકરણ કહે છે.
આ એક ખૂબ જ પોઝિટિવ અને સારી (રચનાત્મક) બચાવ પ્રયુક્તિ છે. આનાથી વ્યક્તિ અને સમાજ બંનેનો ફાયદો થાય છે.
સરળ ઉદાહરણો:
- ગુસ્સાવાળું બાળક: કોઈ બાળકમાં મારઝૂડ કરવાની કે લડવાની વૃત્તિ ખૂબ વધારે હોય, તો તેને બોક્સિંગ, કરાટે કે અન્ય રમતગમતમાં મૂકવું. જેથી તેનો ગુસ્સો મેડલ જીતવામાં વપરાય.
- પ્રેમમાં નિષ્ફળતા: કોઈ વ્યક્તિને પ્રેમમાં નિષ્ફળતા મળે (હતાશા), તો તે રડવાને બદલે ઉત્તમ કવિતાઓ લખવા માંડે, ગાયક બને કે સુંદર પેઇન્ટિંગ બનાવવા લાગે.
અહીં વ્યક્તિ પોતાની નિરાશાને એક સુંદર કળામાં બદલી નાખે છે!
૩. તાદાત્મ્ય (Identification)
અર્થ: પોતાની જાતને કોઈ મહાન વ્યક્તિ, હીરો કે કોઈ મોટી સંસ્થા સાથે સરખાવવી અને એમની સફળતાને પોતાની જ સફળતા માનવી. ટૂંકમાં, “હું જ એ છું” એવો અહેસાસ કરવો.
ખાસ કરીને કિશોરાવસ્થામાં (તરુણોમાં) આ પ્રવૃત્તિ સૌથી વધુ જોવા મળે છે.
સરળ ઉદાહરણો:
- હીરોઇઝમ: ગલીમાં ક્રિકેટ રમતો છોકરો સિક્સ મારે ત્યારે પોતાને ‘વિરાટ કોહલી’ જ સમજવા લાગે.
- અનુકરણ: કોઈ છોકરી પોતાની મનપસંદ હિરોઈન જેવા જ કપડાં પહેરે અને એની જ સ્ટાઈલમાં બોલવાનો પ્રયાસ કરે.
- ગૌરવ: ભારત વર્લ્ડકપ જીતે ત્યારે આપણને એવું લાગે કે જાણે “આપણે જ જીત્યા છીએ”.
ફાયદા અને ગેરફાયદા: જો બાળક ગાંધીજી, અબ્દુલ કલામ કે કોઈ સારા ખેલાડી સાથે તાદાત્મ્ય સાધે, તો તેનું ચારિત્ર્ય સારું બને છે. પણ જો તે કોઈ ગુંડા કે અસામાજિક તત્ત્વને પોતાનો આદર્શ માની લે, તો તે ગુનાખોરી તરફ વળી શકે છે.
૪. દિવાસ્વપ્ન (Daydreaming)
અર્થ: ખુલ્લી આંખે સપનાં જોવા. હકીકતમાં જે વસ્તુ નથી મળતી, તે માત્ર કલ્પનાઓમાં (વિચારોમાં) મેળવીને ખુશ થવું. કહેવત છે ને કે, “મનમાં પરણવું ને મનમાં રાંડવું” – બસ આ એ જ વસ્તુ છે.
વ્યક્તિ જ્યારે વાસ્તવિક દુનિયાની તકલીફોથી કંટાળી જાય છે, ત્યારે તે પોતાની કાલ્પનિક દુનિયામાં જતો રહે છે.
સરળ ઉદાહરણો:
- ભૂખ્યો માણસ છપ્પન ભોગ જમવાની કલ્પના કરીને ખુશ થાય છે.
- પરીક્ષામાં માંડ પાસ થતો વિદ્યાર્થી વિચારોમાં જ આખા ક્લાસમાં પહેલો નંબર લાવીને ઇનામ લેતો હોય તેવા સપના જોવે છે.
ફાયદા અને ગેરફાયદા: અમુક હદ સુધી દિવાસ્વપ્ન સારા છે, કારણ કે તેનાથી માણસમાં સર્જનાત્મકતા (Creativity) આવે છે. ઘણા મોટા કવિઓ કે લેખકો દિવાસ્વપ્નમાંથી જ વાર્તાઓ બનાવે છે. પરંતુ, જો વ્યક્તિ આખો દિવસ ખાલી સપના જ જોયા કરે અને કોઈ કામ ન કરે, તો તે ભવિષ્યમાં ગાંડો (માનસિક વિકૃત) થઈ શકે છે.
💡 TAT / B.Ed માટે વધારાની ખાસ માહિતી (Extra Important Points)
પરીક્ષામાં MCQ માં આ પ્રશ્નો પૂછાઈ શકે છે:
- આ ખ્યાલ કોણે આપ્યો? બચાવ પ્રયુક્તિઓનો ખ્યાલ સૌથી પહેલાં પ્રખ્યાત મનોવિજ્ઞાની સિગ્મંડ ફ્રોઈડ (Sigmund Freud) અને ત્યારબાદ તેમની દીકરી અન્ના ફ્રોઈડે (Anna Freud) વિસ્તારપૂર્વક સમજાવ્યો હતો.
- ઊર્ધ્વીકરણ (Sublimation) ને મનોવિજ્ઞાનમાં સૌથી ઉત્તમ અને ‘સ્વસ્થ’ (Healthy) બચાવ પ્રયુક્તિ માનવામાં આવે છે કારણ કે તે નુકસાન કરવાને બદલે સર્જન કરે છે.
OR
૧. બચાવ પ્રયુક્તિ એટલે શું? (અર્થ)
જ્યારે માણસને પોતે ધારેલી વસ્તુ નથી મળતી (લક્ષ્યપ્રાપ્તિ નથી થતી), ત્યારે તેને ટેન્શન (માનસિક તંગદિલી) થાય છે. આના લીધે તે નિરાશ (હતાશા કે વૈફલ્ય) થઈ જાય છે.
પોતાની ઈજ્જત બચાવવા (આબરૂ ન જાય), પોતાનું અભિમાન ન તૂટે (પોતાનો ‘સ્વ’ ન ઘવાય) અને પોતાનામાં હલકાપણું ન અનુભવાય (હીણપતનો ભાવ પેદા ન થાય) તે માટે માણસ અજાણતા જ (અજાગૃતપણે) પોતાને બચાવવા માટે અમુક આડકતરા રસ્તા (પરોક્ષ ઉપાયો) અપનાવે છે. આ રસ્તાઓને બચાવ પ્રયુક્તિ કહે છે.
વિવિધ મનોવિજ્ઞાનીઓ અને પુસ્તકો દ્વારા અપાયેલી વ્યાખ્યાઓ:
- શેફર અને શોબેન (Shaffer and Shoben): “અનુકૂળ થવાની રીતો (એડજસ્ટમેન્ટ મિકેનિઝમ્સ) એ એવી આદતો છે જેનાથી લોકો પોતાના હેતુ પૂરા કરે છે, ટેન્શન (તણાવ) ઓછું કરે છે અને પોતાના ઝઘડા કે મૂંઝવણ (સંઘર્ષોનું નિરાકરણ) દૂર કરે છે.”
- પી. એમ. સાયમન્ડ્સ (P. M. Symonds): “જે લાગણીઓને સીધી રીતે બહાર કાઢવાથી (સાહજિક અભિવ્યક્તિથી) ચિંતા ઊભી થાય, તેને બેલેન્સ (સંતુલિત) કરવાની પ્રક્રિયા એટલે બચાવ પ્રયુક્તિ.” (તેમણે એમ પણ કહ્યું છે કે આ એવી લાગણીઓનું (આવેગોનું) સંચાલન છે જે ચિંતાને જન્મ આપે છે.)
- બાલ્યાવસ્થા અને બાળસંવર્ધન (બિચા): “જેનાથી લોકો પોતાના કામ પૂરા કરે (હેતુઓ સિદ્ધ કરે), ટેન્શન ઓછું કરે (તંગદિલી હળવી કરે) અને મૂંઝવણ (સંઘર્ષ) દૂર કરે તેને અનુકૂળ થવાની રીતો (અનુકૂલન પ્રયુક્તિઓ) કહે છે.”
- અંગ્રેજી શબ્દકોશ (English & English): “બચાવ કરવાની રીત (રક્ષણ પદ્ધતિ) મગજની (માનસની) એવી પાકી રચના (સ્થાયી રચના) છે જે માણસને ન ગમતી (અપ્રિય) કે ચિંતા કરાવતી બાબતોના અહેસાસ (જાગૃતિ) થી બચાવે (ટાળવા) છે.”
- અન્ય વ્યાખ્યાઓ: નિરાશાના પ્રભાવથી બચવા માટે વ્યક્તિ જે સાધનો (મનોવૈજ્ઞાનિક ઉપકરણો) વાપરે છે તેને સંરક્ષણ પદ્ધતિઓ કે માનસિક પદ્ધતિઓ કહેવાય છે.
આ પ્રયુક્તિના મુખ્ય લક્ષણો (મુદ્દાઓ):
- આ એક આડકતરી રીત (પરોક્ષ પ્રયુક્તિ) છે.
- આનાથી ટેન્શન (તંગદિલી) હળવી થાય છે.
- પોતાનું અભિમાન (અહમ) ન ઘવાય તે રીતે કામ કરે છે.
- આ રીતો પોતાની જાતને જ છેતરનારી (આત્મપ્રવંચક) હોય છે. વ્યક્તિ જાણે-અજાણે આનો ઉપયોગ કરે છે.
- જો આનો વધુ પડતો ઉપયોગ (અતિરેક) થાય તો માણસ હલકાપણાનો (લઘુતાગ્રંથિ) અને ડરનો (અસલામતીનો) ભોગ બને છે. આનાથી માનસિક બીમારી (વિકૃતિઓ) જન્મે છે જે સમાજ માટે નુકશાનકારક છે.
૨. સારા રસ્તે વાળવું (ઊર્ધ્વીકરણ – Sublimation)
સમજૂતી: મનોવિજ્ઞાની ફ્રોઈડ (Freud) એ આના વિશે ઘણું કહ્યું છે. જ્યારે માણસની કોઈ એવી ઈચ્છા હોય જે સમાજને ન ગમે (સામાજિક કે નૈતિક દૃષ્ટિએ અસ્વીકાર્ય વૃત્તિઓ), અને તે પૂરી ન કરી શકે, ત્યારે તે એ જ ઈચ્છાને સમાજને ગમે તેવા (સમાજમાન્ય) રસ્તે વાળવાનો આડકતરો (પરોક્ષ) પ્રયાસ કરે છે.
આ પોતાની ખોટ પૂરી કરવાનો (ક્ષતિપૂર્તિનો) એક પ્રકાર છે અને તે કંઈક નવું અને સારું બનાવનારી (રચનાત્મક બચાવ પ્રયુક્તિ) રીત છે. આનાથી માણસ અને સમાજ બંનેનું ભલું (શ્રેય) થાય છે.
એક મનોવિજ્ઞાનીના મતે વ્યાખ્યા: “સફળ વિકાસમાં (સફળ ઉત્કર્ષમાં), દબાયેલી ઈચ્છાઓ (પ્રેરણાઓની દિશા અને આકાંક્ષા) કંઈક નવું બનાવવાના રસ્તા (સર્જનાત્મક પ્રયાસના નવા માર્ગો) તરફ દોરી જાય છે.”
ઉદાહરણો:
- બાળકમાં જો મારવા-ઝૂડવાની આદત (લડાયક વૃત્તિ) વધુ હોય, તો તેને રમતોમાં (રમત-ગમત કે સ્પર્ધાઓમાં) મૂકવો જોઈએ.
- પ્રેમમાં નિષ્ફળ (હતાશ) થયેલો માણસ પોતાની જાતીય ઈચ્છાને (જાતીય વૃત્તિના ઊર્ધ્વીકરણથી) ચિત્રકામ, સંગીત કે કવિતા લખવા (સાહિત્યસર્જન) તરફ વાળે છે. પ્રેમમાં નિષ્ફળ ગયેલા ઘણા લોકો ઉત્તમ કવિ બની શક્યા છે.
૩. બીજાના રૂપમાં પોતાને જોવું (તાદાત્મ્ય – Identification)
સમજૂતી: જ્યારે માણસ કોઈ બીજી વ્યક્તિ કે સંસ્થા સાથે એકદમ હળીમળી જાય અને એવું માને કે “હું જ એ છું” (એકાત્મભાવ કે ભાવાત્મક ઐક્ય), ત્યારે તેને તાદાત્મ્ય કહેવાય. તે સામેવાળી વ્યક્તિનાં સુખ-દુઃખ કે પરાક્રમોને પોતાના જ માની લે છે. આ મોટેભાગે કિશોરોમાં (મુગ્ધાવસ્થા કે તરુણાવસ્થાનાં બાળકોમાં) સહજતાથી જોવા મળે છે.
ઉદાહરણો:
- કોઈ નેતા, અભિનેતા કે પ્રસિદ્ધ ખેલાડીને ભગવાન (આરાધ્યદેવ) માની લેવા. (જેમ કે કેટલાક તરુણો પોતાને તેંડુલકર, અમિતાભ કે ગાવસ્કર માને છે).
- છોકરીઓ (તરુણીઓ) હિરોઈનના કપડાં અને બોલવાની સ્ટાઈલની નકલ (અનુકરણ) કરે.
- રાજકારણીઓ ગાંધીજી, જવાહરલાલ નહેરૂ કે સરદાર પટેલની નકલ કરીને તેમની સાથે તાદાત્મ્ય અનુભવે છે.
- દેશની કે શાળાની મુસીબતને (આફતને) પોતાની માનવી અને તેના ગૌરવને પોતાનું ગૌરવ માનવું.
ફાયદા અને ગેરફાયદા: જો સારા માણસની નકલ (સદગુણોનું અનુકરણ) કરવામાં આવે, તો સારા સંસ્કાર આવે (ચારિત્ર્ય ઘડતર) છે. પણ જો ગુંડાઓની (અસામાજિક પાત્રોની) નકલ કરે તો માણસનો વિકાસ થવાને બદલે પડતી (પ્રતિગતિ) થાય છે અને તે માનસિક બીમારીનો (મનોવિકૃતિનો) ભોગ બને છે.
૪. ખુલ્લી આંખે સપનાં જોવા (દિવાસ્વપ્ન – Daydreaming)
સમજૂતી: જ્યારે અસલ જિંદગીમાં (વાસ્તવિક પરિસ્થિતિમાં) છોકરા-છોકરીઓની (તરુણો કે તરુણીઓની) જરૂરિયાત (આવશ્યકતાઓ) પૂરી ન થાય, ત્યારે તેઓ હકીકતમાંથી ભાગવાનો (વાસ્તવિક વાતાવરણમાંથી છૂટકારો મેળવવાનો) પ્રયાસ કરે છે.
તેઓ માત્ર સપના અને સિદ્ધિઓના વિચારોમાં ખોવાઈ જાય છે અને ખોટો (મિથ્યા) સંતોષ માણે છે. આમાં માણસ “મનમાં પરણે છે અને મનમાં રાંડે છે” – એટલે કે કાલ્પનિક દુનિયામાં જ વિહરતો હોય છે.
ઉદાહરણો:
- ભૂખ્યો માણસ જમવાના સપના (ખોરાક મેળવવાની કલ્પના) જોવે છે.
- વિદ્યાર્થીઓ ભણવામાં ફર્સ્ટ આવવાના સપના (અભ્યાસમાં સિદ્ધિ મેળવવાની કલ્પના) જોવે છે.
- પોતાના દુશ્મનોને (શત્રુઓને) મનમાં જ હરાવે (મનોમન પરાજિત) છે.
- મનગમતા વિરોધી જાતિના પાત્રને (વિજાતીય પાત્રને) મળ્યાનો કે મેળવ્યાનો કાલ્પનિક આનંદ માણે છે.
ફાયદા અને ગેરફાયદા: જો આ સપનાને હકીકતમાં બદલવાની મહેનત કરે (રચનાત્મક રીતે ક્રિયાન્વિત થાય), તો નવી વસ્તુઓ બનાવવાની શક્તિ (સર્જનાત્મકતા) ખીલે છે (જેમ કે કવિ, ચિત્રકાર કે શિલ્પકાર બનવું). પરંતુ, જો આનો વધુ પડતો સહારો લેવામાં આવે (અતિરેકભર્યો આશ્રય), તો તે મગજ માટે ખરાબ (માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટે વિઘાતક) સાબિત થાય છે અને માણસ ગાંડો (મનોવિકૃતિઓનો ભોગ) બની શકે છે.